શિવપુરાણમ્

ક્ષરં ત્વવિદ્યા હ્યમૃતં વિદ્યેતિ પરિગીયતે તે ઉભે ઈશતે યસ્તુ સો ઽન્યઃ ખલુ મહેશ્વરઃ

અજ્ઞાન નાશવાન છે, જ્ઞાન અમર છે—એવું કહેવાય છે. જે બંનેને નિયંત્રિત કરે છે, એ મહાદેવ છે.

એકૈકં બહુધા જાલં વિકુર્વન્નેકવચ્ચ યઃ સર્વાધિપત્યં કુરુતે સૃષ્ટ્વા સર્વાન્ પ્રતાપવાન્

જે દરેકને અનેક રીતે ફેલાવે છે અને છતાં એક રહે છે, એ સર્વનું સર્જન કરીને સર્વ પર પરમ સત્તા ધરાવે છે.

દિશ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ભાસયન્ ભ્રાજતે સ્વયમ્ યો નિઃસ્વભાવાદપ્યેકો વરેણ્યસ્ત્વધિતિષ્ઠતિ

જે પોતે જ પ્રકાશે છે અને ઉપર, નીચે, આડેથી બધે પ્રકાશ ફેલાવે છે; પોતે નિર્વિકાર રહીને શ્રેષ્ઠ રીતે સ્થિર છે.

સ્વભાવવાચકાન્ સર્વાન્ વાચ્યાંશ્ચ પરિણામયન્ ગુણાંશ્ચ ભોગ્યભોક્તૃત્વે તદ્વિશ્વમધિતિષ્ઠતિ

જે સર્વના સ્વભાવ અને ગુણોને બદલાવે છે, ભોગ અને ભોક્તામાં પણ, એ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહ્યો છે.

તે વૈ ગુહ્યોપણિષદિ ગૂઢં બ્રહ્મ પરાત્પરમ્ બ્રહ્મયોનિં જગત્પૂર્વં વિદુર્દેવા મહર્ષયઃ

દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ જાણે છે કે ગુપ્ત ઉપનિષદમાં રહેલું પરમ બ્રહ્મ, એજ બ્રહ્માનો અને જગતનો મૂળ છે.

ભાવગ્રાહ્યમનીહાખ્યં ભાવાભાવકરં શિવમ્ કલાસર્ગકરં દેવં યે વિદુસ્તે જહુસ્તનુમ્

જે લોકો શિવને અનુભવથી પામાતા, નિરાશક્ત, જે સૃષ્ટિ અને અસૃષ્ટિ બંને સર્જે છે અને સમયના ભાગો ઊભા કરે છે એવા જાણે છે, તેઓ શરીર છોડે છે.

સ્વભાવમેકે મન્યંતે કાલમેકે વિમોહિતાઃ દેવસ્ય મહિમા હ્યેષ યેનેદં ભ્રામ્યતે જગત્

કેટલાક ભ્રમિત થઈને સ્વભાવને સર્વોપરી માને છે, તો કેટલાક સમયને. પણ ખરેખર તો, ભગવાનની આ મહિમા છે, જેના કારણે આખું જગત ફરતું રહે છે.

યેનેદમાવૃતં નિત્યં કાલકાલાત્મના યતઃ તેનેરિતમિદં કર્મ ભૂતૈઃ સહ વિવર્તતે

જેની દ્વારા આ બધું હંમેશા ઢાંકાયેલું છે, જેનો સ્વરૂપ સમયથી પણ પર છે, જેના દ્વારા આ કર્મ થાય છે અને તત્વો સાથે બદલાય છે.

તત્કર્મ ભૂયશઃ કૃત્વા વિનિવૃત્ય ચ ભૂયશઃ તત્ત્વસ્ય સહ તત્ત્વેન યોગં ચાપિ સમેત્ય વૈ

એ કર્મ વારંવાર કરીને અને ફરીથી તેમાંથી પાછા ફરી, મનુષ્ય તત્વ સાથે અને તેના સાચા સ્વરૂપ સાથે યોગ દ્વારા એકરૂપ થાય છે.

અષ્ટાભિશ્ચ ત્રિભિશ્ચૈવં દ્વાભ્યાં ચૈકેન વા પુનઃ કાલેનાત્મગુણૈશ્ચાપિ કૃત્સ્નમેવ જગત્ સ્વયમ્

આઠથી, ત્રણથી, બેથી કે એકથી, ફરીથી સમય અને આત્માના ગુણોથી, આખું જગત માત્ર એના દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે.

ગુણૈરારભ્ય કર્માણિ સ્વભાવાદીનિ યોજયેત્ તેષામભાવે નાશઃ સ્યાત્કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ

ગુણોથી શરૂ કરીને કર્મો સ્વભાવ અને બીજા તત્વો સાથે જોડાય છે; અને જો એ ગુણો ન હોય તો, કરેલા કર્મ પણ નાશ પામે છે.

કર્મક્ષયે પુનશ્ચાન્યત્તતો યાતિ સ તત્ત્વતઃ સ એવાદિસ્સ્વયં યોગનિમિત્તં ભોક્તૃભોગયોઃ

જ્યારે કર્મ પૂરે છે ત્યારે બીજું શરૂ થાય છે; એ રીતે એ તત્વ પ્રમાણે આગળ વધે છે. એ જ સ્વયં આરંભ છે, ભોગવનારા અને ભોગ માટે યોગનું કારણ છે.

પરસ્ત્રિકાલાદકલસ્સ એવ પરમેશ્વરઃ સર્વવિત્ ત્રિગુણાધીશો બ્રહ્મસાક્ષાત્પરાત્પરઃ

એ ત્રણ કાળથી પર છે, સમયથી રહિત છે, સર્વજ્ઞ છે, ત્રણ ગુણોનો સ્વામી છે, બ્રહ્મા સમાન, સર્વથી શ્રેષ્ઠ પરમેશ્વર છે.

તં વિશ્વરૂપમભવં ભવમીડ્યં પ્રજાપતિમ્ દેવદેવં જગત્પૂજ્યં સ્વચિત્તસ્થમુપાસ્મહે

અમે એ સૃષ્ટિના સ્વામી, જન્મ અને અજન્મના આધાર, સર્વેના વંદનીય, દેવોના દેવ, જગતના પૂજ્ય અને પોતાના મનમાં નિવાસ કરતા ભગવાનની ઉપાસના કરીએ છીએ.

કાલાદિભિઃ પરો યસ્માત્પ્રપઞ્ચઃ પરિવર્તતે ધર્માવહં પાપનુદં ભોગેશં વિશ્વધામ ચ

સમય અને બીજા તત્વોથી જગત બદલાય છે, તેથી અમે એ ભોગના સ્વામી, જગતના આશ્રય, પુણ્ય આપનાર અને પાપ દૂર કરનાર ભગવાનની પૂજા કરીએ છીએ.

તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તં દેવતાનાં પરમં ચ દૈવતમ્ પતિં પતીનાં પરમં પરસ્તાદ્વિદામ દેવં ભુવનેશ્વરેશ્વરમ્

અમે એ ભગવાનને જાણીએ છીએ, જે સ્વામીઓમાં સર્વોચ્ચ, મહેશ્વર, દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પતિઓના પતિ, સર્વથી પર અને જગતના સ્વામી છે.

ન તસ્ય વિદ્યેત કાર્યં કારણં ચ ન વિદ્યતે ન તત્સમો ઽધિકશ્ચાપિ ક્વચિજ્જગતિ દૃશ્યતે

એને કોઈ કાર્ય નથી, કોઈ કારણ નથી; જગતમાં ક્યાંય એના સમાન કે એથી વધારે કંઈ જોવા મળતું નથી.

પરાસ્ય વિવિધા શક્તિઃ શ્રુતૌ સ્વાભાવિકી શ્રુતા જ્ઞાનં બલં ક્રિયા ચૈવ યાભ્યો વિશ્વમિદં કૃતમ્

એની પરમ શક્તિઓ અનેક છે, જે સ્વાભાવિક છે અને શાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલી છે: જ્ઞાન, બળ અને ક્રિયા, જેના દ્વારા આ જગત સર્જાયું છે.

તસ્યાસ્તિ પતિઃ કશ્ચિન્નૈવ લિંગં ન ચેશિતા કારણં કારણાનાં ચ સ તેષામધિપાધિપઃ

એને કોઈ સ્વામી નથી, કોઈ લક્ષણ નથી, કોઈ શાસક નથી; એ બધા કારણોના પણ કારણ અને એના સ્વામીઓનો પણ સ્વામી છે.

ન ચાસ્ય જનિતા કશ્ચિન્ન ચ જન્મ કુતશ્ચન ન જન્મહેતવસ્તદ્વન્મલમાયાદિસંજ્ઞકાઃ

એનો કોઈ સર્જનહાર નથી, એનું જન્મ ક્યાંયથી નથી; અને જન્મના કારણો પણ, જેમ કે અશુદ્ધિ કે માયા, એમાં નથી.

સ એકસ્સર્વભૂતેષુ ગૂઢો વ્યાપ્તશ્ચ વિશ્વતઃ સર્વભૂતાંતરાત્મા ચ ધર્માધ્યક્ષસ્સ કથ્યતે

એ એકજ સર્વ પ્રાણીઓમાં છુપાયેલો છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ સર્વ જીવોમાં અંતરાત્મા છે અને ધર્મના રક્ષક તરીકે ઓળખાય છે.

સર્વભૂતાધિવાસશ્ચ સાક્ષી ચેતા ચ નિર્ગુણઃ એકો વશી નિષ્ક્રિયાણાં બહૂનાં વિવશાત્મનામ્

એ સર્વ પ્રાણીઓનો નિવાસસ્થાન છે, સાક્ષી છે, ચેતના છે, ગુણરહિત છે; અનેક નિષ્ક્રિય અને અનેક મર્યાદિત આત્માઓમાં એ એકજ સ્વામી છે.

નિત્યાનામપ્યસૌ નિત્યશ્ચેતનાનાં ચ ચેતનઃ એકો બહૂનાં ચાકામઃ કામાનીશઃ પ્રયચ્છતિ

એ શાશ્વતોમાં પણ શાશ્વત છે, ચેતનામાં પણ ચેતન છે; એ એકજ, છતાં નિરાશક્ત રહીને, અનેકના ઇચ્છા પૂરી કરે છે.

સાંખ્યયોગાધિગમ્યં યત્કારણં જગતાં પતિમ્ જ્ઞાત્વા દેવં પશુઃ પાશૈસ્સર્વૈરેવ વિમુચ્યતે

સાંખ્ય અને યોગ દ્વારા જે જગતના સ્વામી અને સર્વનું કારણ છે, એ દેવને સાચી રીતે ઓળખી લેવાથી, જીવ સર્વ બંધનોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

વિશ્વકૃદ્વિશ્વવિત્સ્વાત્મયોનિજ્ઞઃ કાલકૃદ્ગુણી પ્રધાનઃ ક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ પાશમોચકઃ

એ જગતનો સર્જનહાર છે, સર્વનું જ્ઞાન ધરાવે છે, પોતે પોતે જન્મેલો છે, મૂળને જાણે છે, સમયનો સર્જક છે, ગુણોથી યુક્ત છે, મૂળરૂપ છે, ક્ષેત્રજ્ઞનો સ્વામી છે, ગુણોના ઈશ્વર છે અને બંધનમાંથી છોડાવનાર છે.

બ્રહ્માણં વિદધે પૂર્વં વેદાંશ્ચોપાદિશત્સ્વયમ્ યો દેવસ્તમહં બુદ્ધ્વા સ્વાત્મબુદ્ધિપ્રસાદતઃ

જે દેવે પહેલા બ્રહ્માને સર્જ્યા અને પોતે જ વેદોનું જ્ઞાન આપ્યું, એ દેવને હું મારી પોતાની બુદ્ધિની પ્રસન્નતાથી સાચે ઓળખી લીધો છે.

મુમુક્ષુરસ્માત્સંસારાત્પ્રપદ્યે શરણં શિવમ્ નિષ્ફલં નિષ્ક્રિયં શાંતં નિરવદ્યં નિરંજનમ્

આ સંસારથી મુક્તિ ઈચ્છતો હું એ શિવના શરણે જાઉં છું, જે ફળરહિત છે, ક્રિયારહિત છે, શાંત છે, નિર્દોષ છે અને નિર્મળ છે.

અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેંધનમિવાનિલમ્ યદા ચર્મવદાકાશં વેષ્ટયિષ્યંતિ માનવાઃ

એ અમૃતતા સુધી પહોંચવાનો સર્વોચ્ચ પુલ છે, જેમ બળતણને પવન ભસ્મ કરી દે છે તેમ; અને જ્યારે લોકો આકાશને ચામડીથી ઢાંકી શકે તેમ પ્રયત્ન કરશે,

તદા શિવમવિજ્ઞાય દુઃખસ્યાંતો ભવિષ્યતિ

ત્યારે, જો શિવને ઓળખ્યા વિના, દુઃખનો અંત આવી જશે.