શિવપુરાણમ્

માયી વિશ્વં સૃજત્યસ્મિન્નિવિષ્ટો માયયા પરઃ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

ભગવાન પોતાની માયાથી આ જગતનું સર્જન કરે છે અને તેમાં વસે છે. માયા એટલે પ્રકૃતિ અને માયાના સ્વામી મહાદેવ છે—એવું જાણવું.

તસ્યાસ્ત્વવયવૈરેવ વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગત્ સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મમીશાનં કલલસ્યાપિ મધ્યતઃ

ભગવાનના અંગોથી આખું જગત વ્યાપેલું છે. એ ભગવાન અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને કલલામાં પણ મધ્યે હાજર છે.

સ્રષ્ટારમપિ વિશ્વસ્ય વેષ્ટિતારં ચ તસ્ય તુ શિવમેવેશ્વરં જ્ઞાત્વા શાંતિમત્યંતમૃચ્છતિ

શિવને જ જગતના સર્જનહાર અને આવરણ કરનાર ઈશ્વર જાણીને મનુષ્ય પરમ શાંતિ પામે છે.

સ એવ કાલો ગોપ્તા ચ વિશ્વસ્યાધિપતિઃ પ્રભુઃ તં વિશ્વાધિપતિં જ્ઞાત્વા મૃત્યુપાશાત્પ્રમુચ્યતે

એજ સમય છે, રક્ષક છે, જગતનો સ્વામી અને પ્રભુ છે. એ સર્વાધિપતિને ઓળખીને મનુષ્ય મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

ઘૃતાત્પરં મંડમિવ સૂક્ષ્મં જ્ઞાત્વા સ્થિતં પ્રભુમ્ સર્વભૂતેષુ ગૂઢં ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઘીથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ જે પરમાત્મા સર્વ જીવોમાં રહેલો છે, એ ભગવાનને જાણીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી છૂટકારો પામે છે.

એષ એવ પરો દેવો વિશ્વકર્મા મહેશ્વરઃ હૃદયે સંનિવિષ્ટં તં જ્ઞાત્વૈવામૃતમશ્નુતે

એજ પરમ દેવ, જગતના સર્જનહાર અને મહાદેવ છે. જે હૃદયમાં વસે છે, એને ઓળખીને અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

યદા સમસ્તં ન દિવા ન રાત્રિર્ન સદપ્યસત્ કેવલશ્શિવ એવૈકો યતઃ પ્રજ્ઞા પુરાતની

જ્યારે બધું ન દિવસ રહે છે, ન રાત, ન સદ, ન અસદ—ત્યારે માત્ર શિવ એકલા જ રહે છે, જેમમાંથી પ્રાચીન જ્ઞાન ફૂટે છે.

નૈનમૂર્ધ્વં ન તિર્યક્ચ ન મધ્યં પર્યજિગ્રહત્ ન તસ્ય પ્રતિમા ચાસ્તિ યસ્ય નામ મહદ્યશઃ

કોઈએ તેમને ઉપરથી, આડેથી કે મધ્યમાંથી પકડ્યા નથી. જેમનું નામ મહાન યશ ધરાવે છે, એમની કોઈ સમાનતા નથી.

અજાતમિમમેવૈકે બુદ્ધા જન્મનિ ભીરવઃ રુદ્રસ્યાસ્ય પ્રપદ્યંતે રક્ષાર્થં દક્ષિણં સુખમ્

કેટલાંક જ્ઞાની અને નિર્ભય લોકો તેમને અજન્મા જાણે છે. રક્ષણ માટે તેઓ રુદ્રના શુભ દક્ષિણ ભાગને શરણ જાય છે.

દ્વે અક્ષરે બ્રહ્મપરે ત્વનંતે સમુદાહૃતે વિદ્યાવિદ્યે સમાખ્યાતે નિહિતે યત્ર ગૂઢવત્

બે અક્ષર, જે બ્રહ્મથી પણ શ્રેષ્ઠ અને અનંત કહેવાય છે, ત્યાં જ્ઞાન અને અજ્ઞાન ગુપ્ત રીતે વસે છે.

ક્ષરં ત્વવિદ્યા હ્યમૃતં વિદ્યેતિ પરિગીયતે તે ઉભે ઈશતે યસ્તુ સો ઽન્યઃ ખલુ મહેશ્વરઃ

અજ્ઞાન નાશવાન છે, જ્ઞાન અમર છે—એવું કહેવાય છે. જે બંનેને નિયંત્રિત કરે છે, એ મહાદેવ છે.

એકૈકં બહુધા જાલં વિકુર્વન્નેકવચ્ચ યઃ સર્વાધિપત્યં કુરુતે સૃષ્ટ્વા સર્વાન્ પ્રતાપવાન્

જે દરેકને અનેક રીતે ફેલાવે છે અને છતાં એક રહે છે, એ સર્વનું સર્જન કરીને સર્વ પર પરમ સત્તા ધરાવે છે.

દિશ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ભાસયન્ ભ્રાજતે સ્વયમ્ યો નિઃસ્વભાવાદપ્યેકો વરેણ્યસ્ત્વધિતિષ્ઠતિ

જે પોતે જ પ્રકાશે છે અને ઉપર, નીચે, આડેથી બધે પ્રકાશ ફેલાવે છે; પોતે નિર્વિકાર રહીને શ્રેષ્ઠ રીતે સ્થિર છે.

સ્વભાવવાચકાન્ સર્વાન્ વાચ્યાંશ્ચ પરિણામયન્ ગુણાંશ્ચ ભોગ્યભોક્તૃત્વે તદ્વિશ્વમધિતિષ્ઠતિ

જે સર્વના સ્વભાવ અને ગુણોને બદલાવે છે, ભોગ અને ભોક્તામાં પણ, એ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહ્યો છે.

તે વૈ ગુહ્યોપણિષદિ ગૂઢં બ્રહ્મ પરાત્પરમ્ બ્રહ્મયોનિં જગત્પૂર્વં વિદુર્દેવા મહર્ષયઃ

દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ જાણે છે કે ગુપ્ત ઉપનિષદમાં રહેલું પરમ બ્રહ્મ, એજ બ્રહ્માનો અને જગતનો મૂળ છે.

ભાવગ્રાહ્યમનીહાખ્યં ભાવાભાવકરં શિવમ્ કલાસર્ગકરં દેવં યે વિદુસ્તે જહુસ્તનુમ્

જે લોકો શિવને અનુભવથી પામાતા, નિરાશક્ત, જે સૃષ્ટિ અને અસૃષ્ટિ બંને સર્જે છે અને સમયના ભાગો ઊભા કરે છે એવા જાણે છે, તેઓ શરીર છોડે છે.

સ્વભાવમેકે મન્યંતે કાલમેકે વિમોહિતાઃ દેવસ્ય મહિમા હ્યેષ યેનેદં ભ્રામ્યતે જગત્

કેટલાક ભ્રમિત થઈને સ્વભાવને સર્વોપરી માને છે, તો કેટલાક સમયને. પણ ખરેખર તો, ભગવાનની આ મહિમા છે, જેના કારણે આખું જગત ફરતું રહે છે.

યેનેદમાવૃતં નિત્યં કાલકાલાત્મના યતઃ તેનેરિતમિદં કર્મ ભૂતૈઃ સહ વિવર્તતે

જેની દ્વારા આ બધું હંમેશા ઢાંકાયેલું છે, જેનો સ્વરૂપ સમયથી પણ પર છે, જેના દ્વારા આ કર્મ થાય છે અને તત્વો સાથે બદલાય છે.

તત્કર્મ ભૂયશઃ કૃત્વા વિનિવૃત્ય ચ ભૂયશઃ તત્ત્વસ્ય સહ તત્ત્વેન યોગં ચાપિ સમેત્ય વૈ

એ કર્મ વારંવાર કરીને અને ફરીથી તેમાંથી પાછા ફરી, મનુષ્ય તત્વ સાથે અને તેના સાચા સ્વરૂપ સાથે યોગ દ્વારા એકરૂપ થાય છે.

અષ્ટાભિશ્ચ ત્રિભિશ્ચૈવં દ્વાભ્યાં ચૈકેન વા પુનઃ કાલેનાત્મગુણૈશ્ચાપિ કૃત્સ્નમેવ જગત્ સ્વયમ્

આઠથી, ત્રણથી, બેથી કે એકથી, ફરીથી સમય અને આત્માના ગુણોથી, આખું જગત માત્ર એના દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે.

ગુણૈરારભ્ય કર્માણિ સ્વભાવાદીનિ યોજયેત્ તેષામભાવે નાશઃ સ્યાત્કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ

ગુણોથી શરૂ કરીને કર્મો સ્વભાવ અને બીજા તત્વો સાથે જોડાય છે; અને જો એ ગુણો ન હોય તો, કરેલા કર્મ પણ નાશ પામે છે.

કર્મક્ષયે પુનશ્ચાન્યત્તતો યાતિ સ તત્ત્વતઃ સ એવાદિસ્સ્વયં યોગનિમિત્તં ભોક્તૃભોગયોઃ

જ્યારે કર્મ પૂરે છે ત્યારે બીજું શરૂ થાય છે; એ રીતે એ તત્વ પ્રમાણે આગળ વધે છે. એ જ સ્વયં આરંભ છે, ભોગવનારા અને ભોગ માટે યોગનું કારણ છે.

પરસ્ત્રિકાલાદકલસ્સ એવ પરમેશ્વરઃ સર્વવિત્ ત્રિગુણાધીશો બ્રહ્મસાક્ષાત્પરાત્પરઃ

એ ત્રણ કાળથી પર છે, સમયથી રહિત છે, સર્વજ્ઞ છે, ત્રણ ગુણોનો સ્વામી છે, બ્રહ્મા સમાન, સર્વથી શ્રેષ્ઠ પરમેશ્વર છે.

તં વિશ્વરૂપમભવં ભવમીડ્યં પ્રજાપતિમ્ દેવદેવં જગત્પૂજ્યં સ્વચિત્તસ્થમુપાસ્મહે

અમે એ સૃષ્ટિના સ્વામી, જન્મ અને અજન્મના આધાર, સર્વેના વંદનીય, દેવોના દેવ, જગતના પૂજ્ય અને પોતાના મનમાં નિવાસ કરતા ભગવાનની ઉપાસના કરીએ છીએ.

કાલાદિભિઃ પરો યસ્માત્પ્રપઞ્ચઃ પરિવર્તતે ધર્માવહં પાપનુદં ભોગેશં વિશ્વધામ ચ

સમય અને બીજા તત્વોથી જગત બદલાય છે, તેથી અમે એ ભોગના સ્વામી, જગતના આશ્રય, પુણ્ય આપનાર અને પાપ દૂર કરનાર ભગવાનની પૂજા કરીએ છીએ.

તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તં દેવતાનાં પરમં ચ દૈવતમ્ પતિં પતીનાં પરમં પરસ્તાદ્વિદામ દેવં ભુવનેશ્વરેશ્વરમ્

અમે એ ભગવાનને જાણીએ છીએ, જે સ્વામીઓમાં સર્વોચ્ચ, મહેશ્વર, દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પતિઓના પતિ, સર્વથી પર અને જગતના સ્વામી છે.

ન તસ્ય વિદ્યેત કાર્યં કારણં ચ ન વિદ્યતે ન તત્સમો ઽધિકશ્ચાપિ ક્વચિજ્જગતિ દૃશ્યતે

એને કોઈ કાર્ય નથી, કોઈ કારણ નથી; જગતમાં ક્યાંય એના સમાન કે એથી વધારે કંઈ જોવા મળતું નથી.

પરાસ્ય વિવિધા શક્તિઃ શ્રુતૌ સ્વાભાવિકી શ્રુતા જ્ઞાનં બલં ક્રિયા ચૈવ યાભ્યો વિશ્વમિદં કૃતમ્

એની પરમ શક્તિઓ અનેક છે, જે સ્વાભાવિક છે અને શાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલી છે: જ્ઞાન, બળ અને ક્રિયા, જેના દ્વારા આ જગત સર્જાયું છે.

તસ્યાસ્તિ પતિઃ કશ્ચિન્નૈવ લિંગં ન ચેશિતા કારણં કારણાનાં ચ સ તેષામધિપાધિપઃ

એને કોઈ સ્વામી નથી, કોઈ લક્ષણ નથી, કોઈ શાસક નથી; એ બધા કારણોના પણ કારણ અને એના સ્વામીઓનો પણ સ્વામી છે.