શિવપુરાણમ્

અચક્ષુરપિ યઃ પશ્યત્યકર્ણો ઽપિ શૃણોતિ યઃ સર્વં વેત્તિ ન વેત્તાસ્ય તમાહુઃ પુરુષં પરમ્

જ્યારે એને આંખો નથી, તોયે એ જુએ છે; કાન નથી, તોયે એ સાંભળે છે; એ બધું જાણે છે, પણ એને કોઈ જાણતું નથી—એને પરમ પુરુષ કહે છે.

અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનયમવ્યયઃ ગુહાયાં નિહિતશ્ચાપિ જંતોરસ્ય મહેશ્વરઃ

એ અત્યંત સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ અને મહાન કરતાં પણ મહાન, અવિનાશી છે; એ મહાદેવ સર્વ જીવના હૃદયની ગુફામાં રહેલો છે.

તમક્રતું ક્રતુપ્રાયં મહિમાતિશયાન્વિતમ્ ધાતુઃ પ્રસાદાદીશાનં વીતશોકઃ પ્રપશ્યતિ

જે મનુષ્ય દુઃખથી મુક્ત છે, તેને સર્જનહારની કૃપાથી એ ઈશ્વર દેખાય છે, જે ક્રિયાવિહિન છે, છતાં સર્વ ક્રિયાનો આધાર છે અને મહાન મહિમાથી યુક્ત છે.

વેદાહમેનમજરં પુરાણં સર્વગં વિભુમ્ નિરોધં જન્મનો યસ્ય વદંતિ બ્રહ્મવાદિનઃ

હું એ અજર, પ્રાચીન, સર્વત્ર વ્યાપક અને શક્તિશાળી ઈશ્વરને જાણું છું, જેના જન્મનો અંત બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો કહે છે.

એકો ઽપિ ત્રીનિમાંલ્લોકાન્ બહુધા શક્તિયોગતઃ

એક હોવા છતાં, પોતાની શક્તિના સંયોગથી, એ અનેક રીતે આ ત્રણેય લોકને પ્રગટ કરે છે.

વિશ્વધાત્રીત્યજાખ્યા ચ શૈવી ચિત્રા કૃતિઃ પરા તામજાં લોહિતાં શુક્લાં કૃષ્ણામેકાં ત્વજઃ પ્રજામ્

જેને વિશ્વધાત્રી અને અજાત કહેવાય છે, એ શૈવી પરા શક્તિ છે—અજ્ઞાત, લાલ, સફેદ અને કાળી, એજ સર્વ સૃષ્ટિની જનની છે.

જનિત્રીમનુશેતે ઽન્યોજુષમાણસ્સ્વરૂપિણીમ્ તામેવાજામજો ઽન્યસ્તુ ભક્તભોગા જહાતિ ચ

અજ્ઞાત માતા સાથે રહે છે અને પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ મેળવે છે; બીજો અજ્ઞાત, ભક્તોના ભોગ માટે, એને છોડી દે છે.

દ્વૌ સુપર્ણૌ ચ સયુજૌ સમાનં વૃક્ષમાસ્થિતૌ એકો ઽત્તિ પિપ્પલં સ્વાદુ પરો ઽનશ્નન્ પ્રપશ્યતિ

બે પંખીઓ એક જ વૃક્ષ પર સાથે બેઠાં છે. એક મીઠું પિપ્પળ ફળ ખાય છે, બીજું ખાઈ નથી, માત્ર નિહાળી રહ્યું છે.

વૃક્ષેસ્મિન્ પુરુષો મગ્નો ગુહ્યમાનશ્ચ શોચતિ જુષ્ટમન્યં યદા પશ્યેદીશં પરમકારણમ્

આ વૃક્ષ પર મનુષ્ય મગ્ન થઈ છુપાઈ ગયો છે અને દુઃખી થાય છે. પણ જ્યારે તે બીજાને, જે પરમ કારણ ભગવાન છે, જુએ છે ત્યારે સંતોષ પામે છે.

તદાસ્ય મહિમાનં ચ વીતશોકસ્સુખી ભવેત્ છંદાંસિ યજ્ઞાઃ ઋતવો યદ્ભૂતં ભવ્યમેવ ચ

પછી જ્યારે તે ભગવાનની મહિમા જાણે છે, ત્યારે તેનો શોક દૂર થાય છે અને સુખી બને છે. વેદ, યજ્ઞો, ઋતુઓ, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય—આ બધું એજ છે.

માયી વિશ્વં સૃજત્યસ્મિન્નિવિષ્ટો માયયા પરઃ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

ભગવાન પોતાની માયાથી આ જગતનું સર્જન કરે છે અને તેમાં વસે છે. માયા એટલે પ્રકૃતિ અને માયાના સ્વામી મહાદેવ છે—એવું જાણવું.

તસ્યાસ્ત્વવયવૈરેવ વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગત્ સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મમીશાનં કલલસ્યાપિ મધ્યતઃ

ભગવાનના અંગોથી આખું જગત વ્યાપેલું છે. એ ભગવાન અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને કલલામાં પણ મધ્યે હાજર છે.

સ્રષ્ટારમપિ વિશ્વસ્ય વેષ્ટિતારં ચ તસ્ય તુ શિવમેવેશ્વરં જ્ઞાત્વા શાંતિમત્યંતમૃચ્છતિ

શિવને જ જગતના સર્જનહાર અને આવરણ કરનાર ઈશ્વર જાણીને મનુષ્ય પરમ શાંતિ પામે છે.

સ એવ કાલો ગોપ્તા ચ વિશ્વસ્યાધિપતિઃ પ્રભુઃ તં વિશ્વાધિપતિં જ્ઞાત્વા મૃત્યુપાશાત્પ્રમુચ્યતે

એજ સમય છે, રક્ષક છે, જગતનો સ્વામી અને પ્રભુ છે. એ સર્વાધિપતિને ઓળખીને મનુષ્ય મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

ઘૃતાત્પરં મંડમિવ સૂક્ષ્મં જ્ઞાત્વા સ્થિતં પ્રભુમ્ સર્વભૂતેષુ ગૂઢં ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઘીથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ જે પરમાત્મા સર્વ જીવોમાં રહેલો છે, એ ભગવાનને જાણીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી છૂટકારો પામે છે.

એષ એવ પરો દેવો વિશ્વકર્મા મહેશ્વરઃ હૃદયે સંનિવિષ્ટં તં જ્ઞાત્વૈવામૃતમશ્નુતે

એજ પરમ દેવ, જગતના સર્જનહાર અને મહાદેવ છે. જે હૃદયમાં વસે છે, એને ઓળખીને અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

યદા સમસ્તં ન દિવા ન રાત્રિર્ન સદપ્યસત્ કેવલશ્શિવ એવૈકો યતઃ પ્રજ્ઞા પુરાતની

જ્યારે બધું ન દિવસ રહે છે, ન રાત, ન સદ, ન અસદ—ત્યારે માત્ર શિવ એકલા જ રહે છે, જેમમાંથી પ્રાચીન જ્ઞાન ફૂટે છે.

નૈનમૂર્ધ્વં ન તિર્યક્ચ ન મધ્યં પર્યજિગ્રહત્ ન તસ્ય પ્રતિમા ચાસ્તિ યસ્ય નામ મહદ્યશઃ

કોઈએ તેમને ઉપરથી, આડેથી કે મધ્યમાંથી પકડ્યા નથી. જેમનું નામ મહાન યશ ધરાવે છે, એમની કોઈ સમાનતા નથી.

અજાતમિમમેવૈકે બુદ્ધા જન્મનિ ભીરવઃ રુદ્રસ્યાસ્ય પ્રપદ્યંતે રક્ષાર્થં દક્ષિણં સુખમ્

કેટલાંક જ્ઞાની અને નિર્ભય લોકો તેમને અજન્મા જાણે છે. રક્ષણ માટે તેઓ રુદ્રના શુભ દક્ષિણ ભાગને શરણ જાય છે.

દ્વે અક્ષરે બ્રહ્મપરે ત્વનંતે સમુદાહૃતે વિદ્યાવિદ્યે સમાખ્યાતે નિહિતે યત્ર ગૂઢવત્

બે અક્ષર, જે બ્રહ્મથી પણ શ્રેષ્ઠ અને અનંત કહેવાય છે, ત્યાં જ્ઞાન અને અજ્ઞાન ગુપ્ત રીતે વસે છે.

ક્ષરં ત્વવિદ્યા હ્યમૃતં વિદ્યેતિ પરિગીયતે તે ઉભે ઈશતે યસ્તુ સો ઽન્યઃ ખલુ મહેશ્વરઃ

અજ્ઞાન નાશવાન છે, જ્ઞાન અમર છે—એવું કહેવાય છે. જે બંનેને નિયંત્રિત કરે છે, એ મહાદેવ છે.

એકૈકં બહુધા જાલં વિકુર્વન્નેકવચ્ચ યઃ સર્વાધિપત્યં કુરુતે સૃષ્ટ્વા સર્વાન્ પ્રતાપવાન્

જે દરેકને અનેક રીતે ફેલાવે છે અને છતાં એક રહે છે, એ સર્વનું સર્જન કરીને સર્વ પર પરમ સત્તા ધરાવે છે.

દિશ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ભાસયન્ ભ્રાજતે સ્વયમ્ યો નિઃસ્વભાવાદપ્યેકો વરેણ્યસ્ત્વધિતિષ્ઠતિ

જે પોતે જ પ્રકાશે છે અને ઉપર, નીચે, આડેથી બધે પ્રકાશ ફેલાવે છે; પોતે નિર્વિકાર રહીને શ્રેષ્ઠ રીતે સ્થિર છે.

સ્વભાવવાચકાન્ સર્વાન્ વાચ્યાંશ્ચ પરિણામયન્ ગુણાંશ્ચ ભોગ્યભોક્તૃત્વે તદ્વિશ્વમધિતિષ્ઠતિ

જે સર્વના સ્વભાવ અને ગુણોને બદલાવે છે, ભોગ અને ભોક્તામાં પણ, એ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહ્યો છે.

તે વૈ ગુહ્યોપણિષદિ ગૂઢં બ્રહ્મ પરાત્પરમ્ બ્રહ્મયોનિં જગત્પૂર્વં વિદુર્દેવા મહર્ષયઃ

દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ જાણે છે કે ગુપ્ત ઉપનિષદમાં રહેલું પરમ બ્રહ્મ, એજ બ્રહ્માનો અને જગતનો મૂળ છે.

ભાવગ્રાહ્યમનીહાખ્યં ભાવાભાવકરં શિવમ્ કલાસર્ગકરં દેવં યે વિદુસ્તે જહુસ્તનુમ્

જે લોકો શિવને અનુભવથી પામાતા, નિરાશક્ત, જે સૃષ્ટિ અને અસૃષ્ટિ બંને સર્જે છે અને સમયના ભાગો ઊભા કરે છે એવા જાણે છે, તેઓ શરીર છોડે છે.

સ્વભાવમેકે મન્યંતે કાલમેકે વિમોહિતાઃ દેવસ્ય મહિમા હ્યેષ યેનેદં ભ્રામ્યતે જગત્

કેટલાક ભ્રમિત થઈને સ્વભાવને સર્વોપરી માને છે, તો કેટલાક સમયને. પણ ખરેખર તો, ભગવાનની આ મહિમા છે, જેના કારણે આખું જગત ફરતું રહે છે.

યેનેદમાવૃતં નિત્યં કાલકાલાત્મના યતઃ તેનેરિતમિદં કર્મ ભૂતૈઃ સહ વિવર્તતે

જેની દ્વારા આ બધું હંમેશા ઢાંકાયેલું છે, જેનો સ્વરૂપ સમયથી પણ પર છે, જેના દ્વારા આ કર્મ થાય છે અને તત્વો સાથે બદલાય છે.

તત્કર્મ ભૂયશઃ કૃત્વા વિનિવૃત્ય ચ ભૂયશઃ તત્ત્વસ્ય સહ તત્ત્વેન યોગં ચાપિ સમેત્ય વૈ

એ કર્મ વારંવાર કરીને અને ફરીથી તેમાંથી પાછા ફરી, મનુષ્ય તત્વ સાથે અને તેના સાચા સ્વરૂપ સાથે યોગ દ્વારા એકરૂપ થાય છે.