શિવપુરાણમ્

ય એકો જાલવાનીશ ઈશાનીભિસ્સ્વશક્તિભિઃ

એજ એકમાત્ર ભગવાન છે, જે પોતાની શક્તિઓથી, ઈશાનીઓ સાથે મળીને, સમગ્ર જગતનું જાળું વણે છે.

એક એવ તદા રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽસ્તિ કશ્ચન સંસૃજ્ય વિશ્વભુવનં ગોપ્તા તે સંચુકોચ યઃ

ત્યારે માત્ર રુદ્ર જ રહે છે, બીજું કોઈ નથી. એજ સર્વભવનનું સર્જન કરીને, પોતે જ તેનું રક્ષણ કરે છે અને અંતે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

વિશ્વતશ્ચક્ષુરેવાયમુતાયં વિશ્વતોમુખઃ તથૈવ વિશ્વતોબાહુવિશ્વતઃ પાદસંયુતઃ

એ ભગવાનના ચહેરા દરેક દિશામાં છે, આંખો દરેક જગ્યાએ છે, હાથ અને પગ પણ સર્વત્ર વ્યાપેલા છે, એ સર્વત્ર હાજર છે.

દ્યાવાભૂમી ચ જનયન્ દેવ એકો મહેશ્વરઃ સ એવ સર્વદેવાનાં પ્રભવશ્ચોદ્ભવસ્તથા

એકમાત્ર મહાદેવ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું સર્જન કરે છે, એજ સર્વ દેવતાઓનો મૂળ અને ઉદ્ભવ છે.

હિરણ્યગર્ભં દેવાનાં પ્રથમં જનયેદયમ્ વિશ્વસ્માદધિકો રુદ્રો મહર્ષિરિતિ હિ શ્રુતિઃ

એજ હિરણ્યગર્ભને, દેવોમાં પ્રથમ, ઉત્પન્ન કરે છે; શ્રુતિ કહે છે કે રુદ્ર સર્વથી મહાન છે.

વેદાહમેતં પુરુષં મહાંતમમૃતં ધ્રુવમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્સંસ્થિતં પ્રભુમ્

હું એ મહાન, અમર, અચલ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, અંધકારથી પર, સર્વત્ર સ્થિત એવા પરમ પુરુષને જાણું છું.

અસ્માન્નાસ્તિ પરં કિંચિદપરં પરમાત્મનઃ નાણીયો ઽસ્તિ ન ચ જ્યાયસ્તેન પૂર્ણમિદં જગત્

આ પરમાત્માથી ઉપર કે નીચે કંઈ નથી; એથી નાનું કે મોટું પણ કંઈ નથી. એથી જ આખું જગત ભરેલું છે.

સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ સર્વવ્યાપી ચ ભગવાંસ્તસ્માત્સર્વગતશ્શિવઃ

જેના ચહેરા, માથાં અને ગળા સર્વત્ર છે, જે સર્વ જીવોના હૃદયમાં વસે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ શિવ સર્વેમાં છે.

સર્વતઃ પાણિપાદો ઽયં સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

એના હાથ અને પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ પણ સર્વત્ર છે, કાન પણ આખા જગતમાં છે; એ સર્વને આવરીને ઊભો છે.

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસસ્સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ સર્વસ્ય પ્રભુરીશાનઃ સર્વસ્ય શરણં સુહૃત્

એ સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, પણ એ બધાં ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; એ સર્વનો સ્વામી, સર્વનો આશ્રય અને મિત્ર છે.

અચક્ષુરપિ યઃ પશ્યત્યકર્ણો ઽપિ શૃણોતિ યઃ સર્વં વેત્તિ ન વેત્તાસ્ય તમાહુઃ પુરુષં પરમ્

જ્યારે એને આંખો નથી, તોયે એ જુએ છે; કાન નથી, તોયે એ સાંભળે છે; એ બધું જાણે છે, પણ એને કોઈ જાણતું નથી—એને પરમ પુરુષ કહે છે.

અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનયમવ્યયઃ ગુહાયાં નિહિતશ્ચાપિ જંતોરસ્ય મહેશ્વરઃ

એ અત્યંત સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ અને મહાન કરતાં પણ મહાન, અવિનાશી છે; એ મહાદેવ સર્વ જીવના હૃદયની ગુફામાં રહેલો છે.

તમક્રતું ક્રતુપ્રાયં મહિમાતિશયાન્વિતમ્ ધાતુઃ પ્રસાદાદીશાનં વીતશોકઃ પ્રપશ્યતિ

જે મનુષ્ય દુઃખથી મુક્ત છે, તેને સર્જનહારની કૃપાથી એ ઈશ્વર દેખાય છે, જે ક્રિયાવિહિન છે, છતાં સર્વ ક્રિયાનો આધાર છે અને મહાન મહિમાથી યુક્ત છે.

વેદાહમેનમજરં પુરાણં સર્વગં વિભુમ્ નિરોધં જન્મનો યસ્ય વદંતિ બ્રહ્મવાદિનઃ

હું એ અજર, પ્રાચીન, સર્વત્ર વ્યાપક અને શક્તિશાળી ઈશ્વરને જાણું છું, જેના જન્મનો અંત બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો કહે છે.

એકો ઽપિ ત્રીનિમાંલ્લોકાન્ બહુધા શક્તિયોગતઃ

એક હોવા છતાં, પોતાની શક્તિના સંયોગથી, એ અનેક રીતે આ ત્રણેય લોકને પ્રગટ કરે છે.

વિશ્વધાત્રીત્યજાખ્યા ચ શૈવી ચિત્રા કૃતિઃ પરા તામજાં લોહિતાં શુક્લાં કૃષ્ણામેકાં ત્વજઃ પ્રજામ્

જેને વિશ્વધાત્રી અને અજાત કહેવાય છે, એ શૈવી પરા શક્તિ છે—અજ્ઞાત, લાલ, સફેદ અને કાળી, એજ સર્વ સૃષ્ટિની જનની છે.

જનિત્રીમનુશેતે ઽન્યોજુષમાણસ્સ્વરૂપિણીમ્ તામેવાજામજો ઽન્યસ્તુ ભક્તભોગા જહાતિ ચ

અજ્ઞાત માતા સાથે રહે છે અને પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ મેળવે છે; બીજો અજ્ઞાત, ભક્તોના ભોગ માટે, એને છોડી દે છે.

દ્વૌ સુપર્ણૌ ચ સયુજૌ સમાનં વૃક્ષમાસ્થિતૌ એકો ઽત્તિ પિપ્પલં સ્વાદુ પરો ઽનશ્નન્ પ્રપશ્યતિ

બે પંખીઓ એક જ વૃક્ષ પર સાથે બેઠાં છે. એક મીઠું પિપ્પળ ફળ ખાય છે, બીજું ખાઈ નથી, માત્ર નિહાળી રહ્યું છે.

વૃક્ષેસ્મિન્ પુરુષો મગ્નો ગુહ્યમાનશ્ચ શોચતિ જુષ્ટમન્યં યદા પશ્યેદીશં પરમકારણમ્

આ વૃક્ષ પર મનુષ્ય મગ્ન થઈ છુપાઈ ગયો છે અને દુઃખી થાય છે. પણ જ્યારે તે બીજાને, જે પરમ કારણ ભગવાન છે, જુએ છે ત્યારે સંતોષ પામે છે.

તદાસ્ય મહિમાનં ચ વીતશોકસ્સુખી ભવેત્ છંદાંસિ યજ્ઞાઃ ઋતવો યદ્ભૂતં ભવ્યમેવ ચ

પછી જ્યારે તે ભગવાનની મહિમા જાણે છે, ત્યારે તેનો શોક દૂર થાય છે અને સુખી બને છે. વેદ, યજ્ઞો, ઋતુઓ, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય—આ બધું એજ છે.

માયી વિશ્વં સૃજત્યસ્મિન્નિવિષ્ટો માયયા પરઃ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

ભગવાન પોતાની માયાથી આ જગતનું સર્જન કરે છે અને તેમાં વસે છે. માયા એટલે પ્રકૃતિ અને માયાના સ્વામી મહાદેવ છે—એવું જાણવું.

તસ્યાસ્ત્વવયવૈરેવ વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગત્ સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મમીશાનં કલલસ્યાપિ મધ્યતઃ

ભગવાનના અંગોથી આખું જગત વ્યાપેલું છે. એ ભગવાન અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને કલલામાં પણ મધ્યે હાજર છે.

સ્રષ્ટારમપિ વિશ્વસ્ય વેષ્ટિતારં ચ તસ્ય તુ શિવમેવેશ્વરં જ્ઞાત્વા શાંતિમત્યંતમૃચ્છતિ

શિવને જ જગતના સર્જનહાર અને આવરણ કરનાર ઈશ્વર જાણીને મનુષ્ય પરમ શાંતિ પામે છે.

સ એવ કાલો ગોપ્તા ચ વિશ્વસ્યાધિપતિઃ પ્રભુઃ તં વિશ્વાધિપતિં જ્ઞાત્વા મૃત્યુપાશાત્પ્રમુચ્યતે

એજ સમય છે, રક્ષક છે, જગતનો સ્વામી અને પ્રભુ છે. એ સર્વાધિપતિને ઓળખીને મનુષ્ય મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

ઘૃતાત્પરં મંડમિવ સૂક્ષ્મં જ્ઞાત્વા સ્થિતં પ્રભુમ્ સર્વભૂતેષુ ગૂઢં ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઘીથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ જે પરમાત્મા સર્વ જીવોમાં રહેલો છે, એ ભગવાનને જાણીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી છૂટકારો પામે છે.

એષ એવ પરો દેવો વિશ્વકર્મા મહેશ્વરઃ હૃદયે સંનિવિષ્ટં તં જ્ઞાત્વૈવામૃતમશ્નુતે

એજ પરમ દેવ, જગતના સર્જનહાર અને મહાદેવ છે. જે હૃદયમાં વસે છે, એને ઓળખીને અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

યદા સમસ્તં ન દિવા ન રાત્રિર્ન સદપ્યસત્ કેવલશ્શિવ એવૈકો યતઃ પ્રજ્ઞા પુરાતની

જ્યારે બધું ન દિવસ રહે છે, ન રાત, ન સદ, ન અસદ—ત્યારે માત્ર શિવ એકલા જ રહે છે, જેમમાંથી પ્રાચીન જ્ઞાન ફૂટે છે.

નૈનમૂર્ધ્વં ન તિર્યક્ચ ન મધ્યં પર્યજિગ્રહત્ ન તસ્ય પ્રતિમા ચાસ્તિ યસ્ય નામ મહદ્યશઃ

કોઈએ તેમને ઉપરથી, આડેથી કે મધ્યમાંથી પકડ્યા નથી. જેમનું નામ મહાન યશ ધરાવે છે, એમની કોઈ સમાનતા નથી.

અજાતમિમમેવૈકે બુદ્ધા જન્મનિ ભીરવઃ રુદ્રસ્યાસ્ય પ્રપદ્યંતે રક્ષાર્થં દક્ષિણં સુખમ્

કેટલાંક જ્ઞાની અને નિર્ભય લોકો તેમને અજન્મા જાણે છે. રક્ષણ માટે તેઓ રુદ્રના શુભ દક્ષિણ ભાગને શરણ જાય છે.