શિવપુરાણમ્

અભાવે તસ્ય વિશ્વસ્ય સૃષ્ટિરેષા કથં ભવેત્ અચેતનત્વાદજ્ઞાનાદનયોઃ પશુપાશયોઃ

તેના વિના આ જગતની રચના કેવી રીતે થાય? કારણ કે પશુ અને પાશ બંને જડ અને અજ્ઞાની છે.

પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિંચિદચેતનમ્ તત્કર્તૃકં સ્વયં દૃષ્ટં બુદ્ધિમત્કારણં વિના

મૂળ પ્રકૃતિથી લઈને પરમાણુ સુધી જે કંઈ જડ છે, તે બુદ્ધિવાન કારણ વિના પોતે કંઈ કરી શકતું નથી.

જગચ્ચ કર્તૃસાપેક્ષં કાર્યં સાવયવં યતઃ તસ્માત્કાર્યસ્ય કર્તૃત્વં પત્યુર્ન પશુપાશયોઃ

જગત એક કાર્ય છે, જેને કરનારની જરૂર છે અને તે સંયુક્ત છે; તેથી કરનારપદ ભગવાનને છે, પશુ કે પાશને નથી.

પશોરપિ ચ કર્તૃત્વં પત્યુઃ પ્રેરણપૂર્વકમ્ અયથાકરણજ્ઞાનમંધસ્ય ગમનં યથા

પશુનું કર્તૃત્વ પણ ભગવાનની પ્રેરણાથી જ થાય છે, જેમ અંધ માણસ બીજાની મદદથી ચાલે છે.

આત્માનં ચ પૃથઙ્મત્વા પ્રેરિતારં તતઃ પૃથક્ અસૌ જુષ્ટસ્તતસ્તેન હ્યમૃતત્વાય કલ્પતે

જ્યારે કોઈ આત્માને પ્રેરકથી અલગ જાણે છે અને ભગવાન pleased થાય છે, ત્યારે તે અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

પશોઃ પાશસ્ય પત્યુશ્ચ તત્ત્વતો ઽસ્તિ પદં પરમ્ બ્રહ્મવિત્તદ્વિદિત્વૈવ યોનિમુક્તો ભવિષ્યતિ

પશુ, પાશ અને ભગવાન — ત્રણે માટે સાચું પરમ સ્થાન છે; જે બ્રહ્મજ્ઞાની આ જાણે છે, તે જન્મમરણથી મુક્ત થાય છે.

સંયુક્તમેતદ્દ્વિતયં ક્ષરમક્ષરમેવ ચ વ્યક્તાવ્યક્તં બિભર્તીશો વિશ્વં વિશ્વવિમોચકઃ

ક્ષર અને અક્ષર, પ્રગટ અને અપ્રગટ — આ બંને જોડાયેલા છે; સર્વવિશ્વને મુક્તિ આપનાર ભગવાન બધું ધારણ કરે છે.

ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરયિતા મંતવ્યં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ નાતઃ પરં વિજાનદ્ભિર્વેદિતવ્યં હિ કિંચનઃ

ભોગવનારો, ભોગ્ય અને પ્રેરક — આ ત્રણને સમજવું જોઈએ; જે જાણે છે, તેને આથી વધારે કંઈ જાણવું નથી.

તિલેષુ વા યથા તૈલં દધ્નિ વા સર્પિરર્પિતમ્ યથાપઃ સ્રોતસિ વ્યાપ્તા યથારણ્યાં હુતાશનઃ

જેમ તલમાં તેલ, દહીંમાં ઘી, પ્રવાહમાં પાણી અને લાકડામાં અગ્નિ રહેલું હોય છે,

એવમેવ મહાત્માનમાત્મન્યાત્મવિલક્ષણમ્ સત્યેન તપસા ચૈવ નિત્યયુક્તો ઽનુપશ્યતિ

આ રીતે, જે સત્ય અને તપમાં સતત જોડાયેલો રહે છે, તે મહાત્માને પોતાના અંદર, પોતાના આત્માથી અલગ, સ્પષ્ટ રીતે અનુભવે છે.

ય એકો જાલવાનીશ ઈશાનીભિસ્સ્વશક્તિભિઃ

એજ એકમાત્ર ભગવાન છે, જે પોતાની શક્તિઓથી, ઈશાનીઓ સાથે મળીને, સમગ્ર જગતનું જાળું વણે છે.

એક એવ તદા રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽસ્તિ કશ્ચન સંસૃજ્ય વિશ્વભુવનં ગોપ્તા તે સંચુકોચ યઃ

ત્યારે માત્ર રુદ્ર જ રહે છે, બીજું કોઈ નથી. એજ સર્વભવનનું સર્જન કરીને, પોતે જ તેનું રક્ષણ કરે છે અને અંતે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

વિશ્વતશ્ચક્ષુરેવાયમુતાયં વિશ્વતોમુખઃ તથૈવ વિશ્વતોબાહુવિશ્વતઃ પાદસંયુતઃ

એ ભગવાનના ચહેરા દરેક દિશામાં છે, આંખો દરેક જગ્યાએ છે, હાથ અને પગ પણ સર્વત્ર વ્યાપેલા છે, એ સર્વત્ર હાજર છે.

દ્યાવાભૂમી ચ જનયન્ દેવ એકો મહેશ્વરઃ સ એવ સર્વદેવાનાં પ્રભવશ્ચોદ્ભવસ્તથા

એકમાત્ર મહાદેવ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું સર્જન કરે છે, એજ સર્વ દેવતાઓનો મૂળ અને ઉદ્ભવ છે.

હિરણ્યગર્ભં દેવાનાં પ્રથમં જનયેદયમ્ વિશ્વસ્માદધિકો રુદ્રો મહર્ષિરિતિ હિ શ્રુતિઃ

એજ હિરણ્યગર્ભને, દેવોમાં પ્રથમ, ઉત્પન્ન કરે છે; શ્રુતિ કહે છે કે રુદ્ર સર્વથી મહાન છે.

વેદાહમેતં પુરુષં મહાંતમમૃતં ધ્રુવમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્સંસ્થિતં પ્રભુમ્

હું એ મહાન, અમર, અચલ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, અંધકારથી પર, સર્વત્ર સ્થિત એવા પરમ પુરુષને જાણું છું.

અસ્માન્નાસ્તિ પરં કિંચિદપરં પરમાત્મનઃ નાણીયો ઽસ્તિ ન ચ જ્યાયસ્તેન પૂર્ણમિદં જગત્

આ પરમાત્માથી ઉપર કે નીચે કંઈ નથી; એથી નાનું કે મોટું પણ કંઈ નથી. એથી જ આખું જગત ભરેલું છે.

સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ સર્વવ્યાપી ચ ભગવાંસ્તસ્માત્સર્વગતશ્શિવઃ

જેના ચહેરા, માથાં અને ગળા સર્વત્ર છે, જે સર્વ જીવોના હૃદયમાં વસે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ શિવ સર્વેમાં છે.

સર્વતઃ પાણિપાદો ઽયં સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

એના હાથ અને પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ પણ સર્વત્ર છે, કાન પણ આખા જગતમાં છે; એ સર્વને આવરીને ઊભો છે.

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસસ્સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ સર્વસ્ય પ્રભુરીશાનઃ સર્વસ્ય શરણં સુહૃત્

એ સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, પણ એ બધાં ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; એ સર્વનો સ્વામી, સર્વનો આશ્રય અને મિત્ર છે.

અચક્ષુરપિ યઃ પશ્યત્યકર્ણો ઽપિ શૃણોતિ યઃ સર્વં વેત્તિ ન વેત્તાસ્ય તમાહુઃ પુરુષં પરમ્

જ્યારે એને આંખો નથી, તોયે એ જુએ છે; કાન નથી, તોયે એ સાંભળે છે; એ બધું જાણે છે, પણ એને કોઈ જાણતું નથી—એને પરમ પુરુષ કહે છે.

અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનયમવ્યયઃ ગુહાયાં નિહિતશ્ચાપિ જંતોરસ્ય મહેશ્વરઃ

એ અત્યંત સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ અને મહાન કરતાં પણ મહાન, અવિનાશી છે; એ મહાદેવ સર્વ જીવના હૃદયની ગુફામાં રહેલો છે.

તમક્રતું ક્રતુપ્રાયં મહિમાતિશયાન્વિતમ્ ધાતુઃ પ્રસાદાદીશાનં વીતશોકઃ પ્રપશ્યતિ

જે મનુષ્ય દુઃખથી મુક્ત છે, તેને સર્જનહારની કૃપાથી એ ઈશ્વર દેખાય છે, જે ક્રિયાવિહિન છે, છતાં સર્વ ક્રિયાનો આધાર છે અને મહાન મહિમાથી યુક્ત છે.

વેદાહમેનમજરં પુરાણં સર્વગં વિભુમ્ નિરોધં જન્મનો યસ્ય વદંતિ બ્રહ્મવાદિનઃ

હું એ અજર, પ્રાચીન, સર્વત્ર વ્યાપક અને શક્તિશાળી ઈશ્વરને જાણું છું, જેના જન્મનો અંત બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો કહે છે.

એકો ઽપિ ત્રીનિમાંલ્લોકાન્ બહુધા શક્તિયોગતઃ

એક હોવા છતાં, પોતાની શક્તિના સંયોગથી, એ અનેક રીતે આ ત્રણેય લોકને પ્રગટ કરે છે.

વિશ્વધાત્રીત્યજાખ્યા ચ શૈવી ચિત્રા કૃતિઃ પરા તામજાં લોહિતાં શુક્લાં કૃષ્ણામેકાં ત્વજઃ પ્રજામ્

જેને વિશ્વધાત્રી અને અજાત કહેવાય છે, એ શૈવી પરા શક્તિ છે—અજ્ઞાત, લાલ, સફેદ અને કાળી, એજ સર્વ સૃષ્ટિની જનની છે.

જનિત્રીમનુશેતે ઽન્યોજુષમાણસ્સ્વરૂપિણીમ્ તામેવાજામજો ઽન્યસ્તુ ભક્તભોગા જહાતિ ચ

અજ્ઞાત માતા સાથે રહે છે અને પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ મેળવે છે; બીજો અજ્ઞાત, ભક્તોના ભોગ માટે, એને છોડી દે છે.

દ્વૌ સુપર્ણૌ ચ સયુજૌ સમાનં વૃક્ષમાસ્થિતૌ એકો ઽત્તિ પિપ્પલં સ્વાદુ પરો ઽનશ્નન્ પ્રપશ્યતિ

બે પંખીઓ એક જ વૃક્ષ પર સાથે બેઠાં છે. એક મીઠું પિપ્પળ ફળ ખાય છે, બીજું ખાઈ નથી, માત્ર નિહાળી રહ્યું છે.

વૃક્ષેસ્મિન્ પુરુષો મગ્નો ગુહ્યમાનશ્ચ શોચતિ જુષ્ટમન્યં યદા પશ્યેદીશં પરમકારણમ્

આ વૃક્ષ પર મનુષ્ય મગ્ન થઈ છુપાઈ ગયો છે અને દુઃખી થાય છે. પણ જ્યારે તે બીજાને, જે પરમ કારણ ભગવાન છે, જુએ છે ત્યારે સંતોષ પામે છે.