શિવપુરાણમ્

અનેકદેહભેદેન ભિન્ના વૃત્તિરિહાત્મનઃ અષ્ટાપદપરિક્ષેપે હ્યક્ષમુદ્રેવ લક્ષ્યતે

અહીં અનેક શરીરનાં ભેદથી આત્માની પ્રવૃતિ જુદી જુદી દેખાય છે, જેમ શતરંજની પટ્ટી પર ગોટીનું ચલણ જુએ છે.

નૈવાસ્ય ભવિતા કશ્ચિન્નાસૌ ભવતિ કસ્યચિત્ પથિ સંગમ એવાયં દારૈઃ પુત્રૈશ્ચ બંધુભિઃ

કોઈ પણ કોઈનો નથી, અને કોઈ પણ બીજાનો નથી; પત્ની, પુત્ર અને સંબંધીઓ સાથે મળવું માત્ર સંયોગ છે.

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ

જેમ મહાસાગરમાં એક લાકડું બીજું લાકડું મળે છે અને પછી અલગ થઈ જાય છે, એમ જ જીવોના મળવા-છૂટવાની વાત છે.

સ પશ્યતિ શરીરં તચ્છરીરં તન્ન પશ્યતિ તૌ પશ્યતિ પરઃ કશ્ચિત્તાવુભૌ તં ન પશ્યતઃ

એક જણ એ શરીરને જુએ છે, પણ એ શરીર એને નથી જુતું; બીજો કોઈ બંનેને જુએ છે, પણ એ બે એને નથી જુતા.

બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાંતશ્ચ પશવઃ પરિકીર્તિતાઃ પશૂનામેવ સર્વેષાં પ્રોક્તમેતન્નિદર્શનમ્

બ્રહ્મા થી લઈ અચળ સુધી બધાને પશુ કહેવાયા છે; આ ઉદાહરણ બધા જીવ માટે આપેલું છે.

સ એષ બધ્યતે પાશૈઃ સુખદુઃખાશનઃ પશુઃ લીલાસાધનભૂતો ય ઈશ્વરસ્યેતિ સૂરયઃ

પાશથી બંધાયેલો, સુખ-દુઃખ ભોગવતો, ભગવાનની લીલાનું સાધન બનેલો જીવ 'પશુ' કહેવાય છે — એમ વિદ્વાનો કહે છે.

અજ્ઞો જંતુરનીશો ઽયમાત્મનસ્સુખદુઃખયોઃ ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા

આ અજ્ઞાન જીવ પોતાનાં સુખ-દુઃખ પર અસમર્થ છે; ભગવાનની ઈચ્છાથી સ્વર્ગ કે નરકમાં જાય છે.

ઇત્યાકર્ણ્યાનિલવચો મુનયઃ પ્રીતમાનસાઃ પ્રોચુઃ પ્રણમ્ય તં વાયું શૈવાગમવિચક્ષણમ્

પવનના આ વચન સાંભળી, ઋષિઓ આનંદિત મનથી એ વાયુને, જે શૈવાગમમાં પારંગત છે, વંદન કરીને બોલ્યા.

યો ઽયં પશુરિતિ પ્રોક્તો યશ્ચ પાશ ઉદાહૃતઃ અભ્યાં વિલક્ષણઃ કશ્ચિત્કોયમસ્તિ તયોઃ પતિઃ

'પશુ' જે કહેવાયો છે અને 'પાશ' જે કહેવાયો છે, એ બંનેથી અલગ એવા માલિક કોણ છે?

અસ્તિ કશ્ચિદપર્યંતરમણીયગુણાશ્રયઃ પતિર્વિશ્વસ્ય નિર્માતા પશુપાશવિમોચનઃ

અનંત અને સુખદ ગુણોથી ભરપૂર, જગતનો સર્જનહાર અને પશુઓને પાશમાંથી મુક્ત કરનાર એવો એક ભગવાન છે.

અભાવે તસ્ય વિશ્વસ્ય સૃષ્ટિરેષા કથં ભવેત્ અચેતનત્વાદજ્ઞાનાદનયોઃ પશુપાશયોઃ

તેના વિના આ જગતની રચના કેવી રીતે થાય? કારણ કે પશુ અને પાશ બંને જડ અને અજ્ઞાની છે.

પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિંચિદચેતનમ્ તત્કર્તૃકં સ્વયં દૃષ્ટં બુદ્ધિમત્કારણં વિના

મૂળ પ્રકૃતિથી લઈને પરમાણુ સુધી જે કંઈ જડ છે, તે બુદ્ધિવાન કારણ વિના પોતે કંઈ કરી શકતું નથી.

જગચ્ચ કર્તૃસાપેક્ષં કાર્યં સાવયવં યતઃ તસ્માત્કાર્યસ્ય કર્તૃત્વં પત્યુર્ન પશુપાશયોઃ

જગત એક કાર્ય છે, જેને કરનારની જરૂર છે અને તે સંયુક્ત છે; તેથી કરનારપદ ભગવાનને છે, પશુ કે પાશને નથી.

પશોરપિ ચ કર્તૃત્વં પત્યુઃ પ્રેરણપૂર્વકમ્ અયથાકરણજ્ઞાનમંધસ્ય ગમનં યથા

પશુનું કર્તૃત્વ પણ ભગવાનની પ્રેરણાથી જ થાય છે, જેમ અંધ માણસ બીજાની મદદથી ચાલે છે.

આત્માનં ચ પૃથઙ્મત્વા પ્રેરિતારં તતઃ પૃથક્ અસૌ જુષ્ટસ્તતસ્તેન હ્યમૃતત્વાય કલ્પતે

જ્યારે કોઈ આત્માને પ્રેરકથી અલગ જાણે છે અને ભગવાન pleased થાય છે, ત્યારે તે અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

પશોઃ પાશસ્ય પત્યુશ્ચ તત્ત્વતો ઽસ્તિ પદં પરમ્ બ્રહ્મવિત્તદ્વિદિત્વૈવ યોનિમુક્તો ભવિષ્યતિ

પશુ, પાશ અને ભગવાન — ત્રણે માટે સાચું પરમ સ્થાન છે; જે બ્રહ્મજ્ઞાની આ જાણે છે, તે જન્મમરણથી મુક્ત થાય છે.

સંયુક્તમેતદ્દ્વિતયં ક્ષરમક્ષરમેવ ચ વ્યક્તાવ્યક્તં બિભર્તીશો વિશ્વં વિશ્વવિમોચકઃ

ક્ષર અને અક્ષર, પ્રગટ અને અપ્રગટ — આ બંને જોડાયેલા છે; સર્વવિશ્વને મુક્તિ આપનાર ભગવાન બધું ધારણ કરે છે.

ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરયિતા મંતવ્યં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ નાતઃ પરં વિજાનદ્ભિર્વેદિતવ્યં હિ કિંચનઃ

ભોગવનારો, ભોગ્ય અને પ્રેરક — આ ત્રણને સમજવું જોઈએ; જે જાણે છે, તેને આથી વધારે કંઈ જાણવું નથી.

તિલેષુ વા યથા તૈલં દધ્નિ વા સર્પિરર્પિતમ્ યથાપઃ સ્રોતસિ વ્યાપ્તા યથારણ્યાં હુતાશનઃ

જેમ તલમાં તેલ, દહીંમાં ઘી, પ્રવાહમાં પાણી અને લાકડામાં અગ્નિ રહેલું હોય છે,

એવમેવ મહાત્માનમાત્મન્યાત્મવિલક્ષણમ્ સત્યેન તપસા ચૈવ નિત્યયુક્તો ઽનુપશ્યતિ

આ રીતે, જે સત્ય અને તપમાં સતત જોડાયેલો રહે છે, તે મહાત્માને પોતાના અંદર, પોતાના આત્માથી અલગ, સ્પષ્ટ રીતે અનુભવે છે.

ય એકો જાલવાનીશ ઈશાનીભિસ્સ્વશક્તિભિઃ

એજ એકમાત્ર ભગવાન છે, જે પોતાની શક્તિઓથી, ઈશાનીઓ સાથે મળીને, સમગ્ર જગતનું જાળું વણે છે.

એક એવ તદા રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽસ્તિ કશ્ચન સંસૃજ્ય વિશ્વભુવનં ગોપ્તા તે સંચુકોચ યઃ

ત્યારે માત્ર રુદ્ર જ રહે છે, બીજું કોઈ નથી. એજ સર્વભવનનું સર્જન કરીને, પોતે જ તેનું રક્ષણ કરે છે અને અંતે બધું પાછું ખેંચી લે છે.

વિશ્વતશ્ચક્ષુરેવાયમુતાયં વિશ્વતોમુખઃ તથૈવ વિશ્વતોબાહુવિશ્વતઃ પાદસંયુતઃ

એ ભગવાનના ચહેરા દરેક દિશામાં છે, આંખો દરેક જગ્યાએ છે, હાથ અને પગ પણ સર્વત્ર વ્યાપેલા છે, એ સર્વત્ર હાજર છે.

દ્યાવાભૂમી ચ જનયન્ દેવ એકો મહેશ્વરઃ સ એવ સર્વદેવાનાં પ્રભવશ્ચોદ્ભવસ્તથા

એકમાત્ર મહાદેવ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું સર્જન કરે છે, એજ સર્વ દેવતાઓનો મૂળ અને ઉદ્ભવ છે.

હિરણ્યગર્ભં દેવાનાં પ્રથમં જનયેદયમ્ વિશ્વસ્માદધિકો રુદ્રો મહર્ષિરિતિ હિ શ્રુતિઃ

એજ હિરણ્યગર્ભને, દેવોમાં પ્રથમ, ઉત્પન્ન કરે છે; શ્રુતિ કહે છે કે રુદ્ર સર્વથી મહાન છે.

વેદાહમેતં પુરુષં મહાંતમમૃતં ધ્રુવમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્સંસ્થિતં પ્રભુમ્

હું એ મહાન, અમર, અચલ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, અંધકારથી પર, સર્વત્ર સ્થિત એવા પરમ પુરુષને જાણું છું.

અસ્માન્નાસ્તિ પરં કિંચિદપરં પરમાત્મનઃ નાણીયો ઽસ્તિ ન ચ જ્યાયસ્તેન પૂર્ણમિદં જગત્

આ પરમાત્માથી ઉપર કે નીચે કંઈ નથી; એથી નાનું કે મોટું પણ કંઈ નથી. એથી જ આખું જગત ભરેલું છે.

સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ સર્વવ્યાપી ચ ભગવાંસ્તસ્માત્સર્વગતશ્શિવઃ

જેના ચહેરા, માથાં અને ગળા સર્વત્ર છે, જે સર્વ જીવોના હૃદયમાં વસે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ શિવ સર્વેમાં છે.

સર્વતઃ પાણિપાદો ઽયં સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

એના હાથ અને પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ પણ સર્વત્ર છે, કાન પણ આખા જગતમાં છે; એ સર્વને આવરીને ઊભો છે.