શિવપુરાણમ્

નૈવાયં ચક્ષુષા ગ્રાહ્યો નાપરૈરિન્દ્રિયૈરપિ

એ આંખે કે બીજાં કોઈ ઇન્દ્રિયથી પકડાયતો નથી.

ન ચ સ્ત્રી ન પુમાનેષ નૈવ ચાપિ નપુંસકઃ નૈવોર્ધ્વં નાપિ તિર્યક્ નાધસ્તાન્ન કુતશ્ચન

એ ન સ્ત્રી છે, ન પુરુષ છે, ન તો નપુંસક છે; એ ઉપર નથી, આડેધડ નથી, નીચે નથી, કે ક્યાંયથી નથી.

અશરીરં શરીરેષુ ચલેષુ સ્થાણુમવ્યયમ્ સદા પશ્યતિ તં ધીરો નરઃ પ્રત્યવમર્શનાત્

શરીર વગર હોવા છતાં, એ શરીરોમાં, ચાલતા અને અચળમાં, અવિનાશી રીતે રહેલો છે; સમજદાર માણસ તેને હંમેશાં આંતરિક ચિંતનથી જુએ છે.

કિમત્ર બહુનોક્તેન પુરુષો દેહતઃ પૃથક્ અપૃથગ્યે તુ પશ્યંતિ હ્યસમ્યક્તેષુ દર્શનમ્

અહીં વધારે શું કહેવું? પુરુષ શરીરથી અલગ છે; જે લોકો એ ભેદ નથી જુએ, તેમનું દૃષ્ટિકોણ ખોટું છે.

યચ્છરીરમિદં પ્રોક્તં પુરુષસ્ય તતઃ પરમ્ અશુદ્ધમવશં દુઃખમધ્રુવં ન ચ વિદ્યતે

આ શરીર, જે પુરુષનું કહેવાય છે, એ અશુદ્ધ, બલહીન, દુઃખદાયક અને અસ્થિર છે; એ સાચો આત્મા નથી.

વિપદાં વીજભૂતેન પુરુષસ્તેન સંયુતઃ સુખી દુઃખી ચ મૂઢશ્ચ ભવતિ સ્વેન કર્મણા

અપશુકના બીજ સાથે જોડાઈને, પુરુષ પોતાનાં કર્મ પ્રમાણે સુખી, દુઃખી કે મૂર્ખ બને છે.

અદ્ભિરાપ્લવિતં ક્ષેત્રં જનયત્યંકુરં યથા આજ્ઞાનાત્પ્લાવિતં કર્મ દેહં જનયતે તથા

જેમ પાણીથી ભીંજાયેલું ખેતર અંકુર આપે છે, તેમ અજ્ઞાનથી ભીંજાયેલું કર્મ શરીર ઉત્પન્ન કરે છે.

અત્યંતમસુખાવાસાસ્સ્મૃતાશ્ચૈકાંતમૃત્યવઃ અનાગતા અતીતાશ્ચ તનવો ઽસ્ય સહસ્રશઃ

અતિસુખનાં નિવાસ અને અંતિમ મૃત્યુ—આગળ આવનારા અને ગયા ગયેલા—એના શરીરો હજારો છે.

આગત્યાગત્ય શીર્ણેષુ શરીરેષુ શરીરિણઃ અત્યંતવસતિઃ ક્વાપિ ન કેનાપિ ચ લભ્યતે

આવતાં-જતાં, જ્યારે શરીરો જૂના થઈ જાય છે, ત્યારે આત્માને ક્યાંય પણ કાયમી નિવાસ મળતો નથી.

છાદિતશ્ચ વિયુક્તશ્ચ શરીરૈરેષુ લક્ષ્યતે ચંદ્રબિંબવદાકાશે તરલૈરભ્રસંચયૈઃ

શરીરો દ્વારા ઢંકાઈને અને અલગ થઈને, એ ચંદ્રના ચહેરા જેવો દેખાય છે, જે આકાશમાં ફરતાં વાદળોથી ઢંકાય છે.

અનેકદેહભેદેન ભિન્ના વૃત્તિરિહાત્મનઃ અષ્ટાપદપરિક્ષેપે હ્યક્ષમુદ્રેવ લક્ષ્યતે

અહીં અનેક શરીરનાં ભેદથી આત્માની પ્રવૃતિ જુદી જુદી દેખાય છે, જેમ શતરંજની પટ્ટી પર ગોટીનું ચલણ જુએ છે.

નૈવાસ્ય ભવિતા કશ્ચિન્નાસૌ ભવતિ કસ્યચિત્ પથિ સંગમ એવાયં દારૈઃ પુત્રૈશ્ચ બંધુભિઃ

કોઈ પણ કોઈનો નથી, અને કોઈ પણ બીજાનો નથી; પત્ની, પુત્ર અને સંબંધીઓ સાથે મળવું માત્ર સંયોગ છે.

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ

જેમ મહાસાગરમાં એક લાકડું બીજું લાકડું મળે છે અને પછી અલગ થઈ જાય છે, એમ જ જીવોના મળવા-છૂટવાની વાત છે.

સ પશ્યતિ શરીરં તચ્છરીરં તન્ન પશ્યતિ તૌ પશ્યતિ પરઃ કશ્ચિત્તાવુભૌ તં ન પશ્યતઃ

એક જણ એ શરીરને જુએ છે, પણ એ શરીર એને નથી જુતું; બીજો કોઈ બંનેને જુએ છે, પણ એ બે એને નથી જુતા.

બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાંતશ્ચ પશવઃ પરિકીર્તિતાઃ પશૂનામેવ સર્વેષાં પ્રોક્તમેતન્નિદર્શનમ્

બ્રહ્મા થી લઈ અચળ સુધી બધાને પશુ કહેવાયા છે; આ ઉદાહરણ બધા જીવ માટે આપેલું છે.

સ એષ બધ્યતે પાશૈઃ સુખદુઃખાશનઃ પશુઃ લીલાસાધનભૂતો ય ઈશ્વરસ્યેતિ સૂરયઃ

પાશથી બંધાયેલો, સુખ-દુઃખ ભોગવતો, ભગવાનની લીલાનું સાધન બનેલો જીવ 'પશુ' કહેવાય છે — એમ વિદ્વાનો કહે છે.

અજ્ઞો જંતુરનીશો ઽયમાત્મનસ્સુખદુઃખયોઃ ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા

આ અજ્ઞાન જીવ પોતાનાં સુખ-દુઃખ પર અસમર્થ છે; ભગવાનની ઈચ્છાથી સ્વર્ગ કે નરકમાં જાય છે.

ઇત્યાકર્ણ્યાનિલવચો મુનયઃ પ્રીતમાનસાઃ પ્રોચુઃ પ્રણમ્ય તં વાયું શૈવાગમવિચક્ષણમ્

પવનના આ વચન સાંભળી, ઋષિઓ આનંદિત મનથી એ વાયુને, જે શૈવાગમમાં પારંગત છે, વંદન કરીને બોલ્યા.

યો ઽયં પશુરિતિ પ્રોક્તો યશ્ચ પાશ ઉદાહૃતઃ અભ્યાં વિલક્ષણઃ કશ્ચિત્કોયમસ્તિ તયોઃ પતિઃ

'પશુ' જે કહેવાયો છે અને 'પાશ' જે કહેવાયો છે, એ બંનેથી અલગ એવા માલિક કોણ છે?

અસ્તિ કશ્ચિદપર્યંતરમણીયગુણાશ્રયઃ પતિર્વિશ્વસ્ય નિર્માતા પશુપાશવિમોચનઃ

અનંત અને સુખદ ગુણોથી ભરપૂર, જગતનો સર્જનહાર અને પશુઓને પાશમાંથી મુક્ત કરનાર એવો એક ભગવાન છે.

અભાવે તસ્ય વિશ્વસ્ય સૃષ્ટિરેષા કથં ભવેત્ અચેતનત્વાદજ્ઞાનાદનયોઃ પશુપાશયોઃ

તેના વિના આ જગતની રચના કેવી રીતે થાય? કારણ કે પશુ અને પાશ બંને જડ અને અજ્ઞાની છે.

પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિંચિદચેતનમ્ તત્કર્તૃકં સ્વયં દૃષ્ટં બુદ્ધિમત્કારણં વિના

મૂળ પ્રકૃતિથી લઈને પરમાણુ સુધી જે કંઈ જડ છે, તે બુદ્ધિવાન કારણ વિના પોતે કંઈ કરી શકતું નથી.

જગચ્ચ કર્તૃસાપેક્ષં કાર્યં સાવયવં યતઃ તસ્માત્કાર્યસ્ય કર્તૃત્વં પત્યુર્ન પશુપાશયોઃ

જગત એક કાર્ય છે, જેને કરનારની જરૂર છે અને તે સંયુક્ત છે; તેથી કરનારપદ ભગવાનને છે, પશુ કે પાશને નથી.

પશોરપિ ચ કર્તૃત્વં પત્યુઃ પ્રેરણપૂર્વકમ્ અયથાકરણજ્ઞાનમંધસ્ય ગમનં યથા

પશુનું કર્તૃત્વ પણ ભગવાનની પ્રેરણાથી જ થાય છે, જેમ અંધ માણસ બીજાની મદદથી ચાલે છે.

આત્માનં ચ પૃથઙ્મત્વા પ્રેરિતારં તતઃ પૃથક્ અસૌ જુષ્ટસ્તતસ્તેન હ્યમૃતત્વાય કલ્પતે

જ્યારે કોઈ આત્માને પ્રેરકથી અલગ જાણે છે અને ભગવાન pleased થાય છે, ત્યારે તે અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

પશોઃ પાશસ્ય પત્યુશ્ચ તત્ત્વતો ઽસ્તિ પદં પરમ્ બ્રહ્મવિત્તદ્વિદિત્વૈવ યોનિમુક્તો ભવિષ્યતિ

પશુ, પાશ અને ભગવાન — ત્રણે માટે સાચું પરમ સ્થાન છે; જે બ્રહ્મજ્ઞાની આ જાણે છે, તે જન્મમરણથી મુક્ત થાય છે.

સંયુક્તમેતદ્દ્વિતયં ક્ષરમક્ષરમેવ ચ વ્યક્તાવ્યક્તં બિભર્તીશો વિશ્વં વિશ્વવિમોચકઃ

ક્ષર અને અક્ષર, પ્રગટ અને અપ્રગટ — આ બંને જોડાયેલા છે; સર્વવિશ્વને મુક્તિ આપનાર ભગવાન બધું ધારણ કરે છે.

ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરયિતા મંતવ્યં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ નાતઃ પરં વિજાનદ્ભિર્વેદિતવ્યં હિ કિંચનઃ

ભોગવનારો, ભોગ્ય અને પ્રેરક — આ ત્રણને સમજવું જોઈએ; જે જાણે છે, તેને આથી વધારે કંઈ જાણવું નથી.

તિલેષુ વા યથા તૈલં દધ્નિ વા સર્પિરર્પિતમ્ યથાપઃ સ્રોતસિ વ્યાપ્તા યથારણ્યાં હુતાશનઃ

જેમ તલમાં તેલ, દહીંમાં ઘી, પ્રવાહમાં પાણી અને લાકડામાં અગ્નિ રહેલું હોય છે,