શિવપુરાણમ્

તન્માત્રાપઞ્ચકં ચૈવ ભૂતપઞ્ચકમેવ ચ જ્ઞાનેંદ્રિયાણિ પઞ્ચૈક્યં પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

પાંચ તન્માત્રા, પાંચ ભૂત, પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો—આ બધાનું વર્ણન થાય છે.

પ્રધાનબુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ ચ ચતુષ્ટયમ્ સમાસાદેવમવ્યક્તં સવિકારમુદાહૃતમ્

મૂળ પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ, અહંકાર અને મન—આ ચાર મળીને અવ્યક્ત અને તેના પરિવર્તનોનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે.

તત્કારણદશાપન્નમવ્યક્તમિતિ કથ્યતે વ્યક્તં કાર્યદશાપન્નં શરીરાદિઘટાદિવત્

જ્યારે તે કારણરૂપે હોય ત્યારે તેને અવ્યક્ત કહે છે; અને પરિણામરૂપે હોય ત્યારે તેને વ્યક્ત કહે છે, જેમ ઘડો કે શરીર.

યથા ઘટાદિકં કાર્યં મૃદાદેર્નાતિભિદ્યતે શરીરાદિ તથા વ્યક્તમવ્યક્તાન્નાતિભિદ્યતે

જેમ માટીમાંથી બનેલો ઘડો કે બીજું કોઈ પાત્ર માટીથી અલગ નથી, એ જ રીતે શરીર અને બીજા દેખાતા પદાર્થો પણ અવ્યક્તથી અલગ નથી.

તસ્માદવ્યક્તમેવૈક્યકારણં કરણાનિ ચ શરીરં ચ તદાધારં તદ્ભોગ્યં ચાપિ નેતરત્

એથી અવ્યક્ત જ એકમાત્ર કારણ છે; સાધનો અને શરીર એના આધાર છે અને એ જ એનો અનુભવ કરવાનો વિષય છે, બીજું કંઈ નહીં.

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકસ્ય કસ્યચિત્ આત્મશબ્દાભિધેયસ્ય વસ્તુતો ઽપિ કુતઃ સ્થિતિઃ

બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને શરીરથી અલગ, 'આત્મા' જે કહેવાય છે, એનું ખરેખર કોઈ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ક્યાંથી હોઈ શકે?

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકો વિભોર્ધ્રુવમ્ અસ્ત્યેવ કશ્ચિદાત્મેતિ હેતુસ્તત્ર સુદુર્ગમઃ

નિશ્ચિતપણે સર્વવ્યાપક માટે આત્મા અને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, શરીરથી કંઈક ભિન્નતા છે, પણ એનો કારણ સમજવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરાણાં નાત્મતા સદ્ભિરિષ્યતે સ્મૃતેરનિયતજ્ઞાનાદયાવદ્દેહવેદનાત્

જ્ઞાની લોકો આત્માને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો કે શરીર સાથે એક માનતા નથી, કારણ કે સ્મૃતિ, જ્ઞાન વગેરે અનિશ્ચિત છે અને શરીરભાવ રહે ત્યાં સુધી જ રહે છે.

અતઃ સ્મર્તાનુભૂતાનામશેષજ્ઞેયગોચરઃ અન્તર્યામીતિ વેદેષુ વેદાંતેષુ ચ ગીયતે

એથી, જે બધું સ્મરણ અને અનુભવાયું છે તેનું આંતરિક સાક્ષી છે અને બધું જાણવાનું ક્ષેત્ર છે, તેને જ વેદ અને ઉપનિષદોમાં 'અંતર્યામી' કહેવાયું છે.

સર્વં તત્ર સ સર્વત્ર વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ શાશ્વતઃ તથાપિ ક્વાપિ કેનાપિ વ્યક્તમેષ ન દૃશ્યતે

એ સર્વત્ર અને દરેકમાં વ્યાપી રહીને શાશ્વત રીતે સ્થિત છે, છતાં પણ કોઈ પણ જગ્યા પર કોઈને સ્પષ્ટ રીતે દેખાતો નથી.

નૈવાયં ચક્ષુષા ગ્રાહ્યો નાપરૈરિન્દ્રિયૈરપિ

એ આંખે કે બીજાં કોઈ ઇન્દ્રિયથી પકડાયતો નથી.

ન ચ સ્ત્રી ન પુમાનેષ નૈવ ચાપિ નપુંસકઃ નૈવોર્ધ્વં નાપિ તિર્યક્ નાધસ્તાન્ન કુતશ્ચન

એ ન સ્ત્રી છે, ન પુરુષ છે, ન તો નપુંસક છે; એ ઉપર નથી, આડેધડ નથી, નીચે નથી, કે ક્યાંયથી નથી.

અશરીરં શરીરેષુ ચલેષુ સ્થાણુમવ્યયમ્ સદા પશ્યતિ તં ધીરો નરઃ પ્રત્યવમર્શનાત્

શરીર વગર હોવા છતાં, એ શરીરોમાં, ચાલતા અને અચળમાં, અવિનાશી રીતે રહેલો છે; સમજદાર માણસ તેને હંમેશાં આંતરિક ચિંતનથી જુએ છે.

કિમત્ર બહુનોક્તેન પુરુષો દેહતઃ પૃથક્ અપૃથગ્યે તુ પશ્યંતિ હ્યસમ્યક્તેષુ દર્શનમ્

અહીં વધારે શું કહેવું? પુરુષ શરીરથી અલગ છે; જે લોકો એ ભેદ નથી જુએ, તેમનું દૃષ્ટિકોણ ખોટું છે.

યચ્છરીરમિદં પ્રોક્તં પુરુષસ્ય તતઃ પરમ્ અશુદ્ધમવશં દુઃખમધ્રુવં ન ચ વિદ્યતે

આ શરીર, જે પુરુષનું કહેવાય છે, એ અશુદ્ધ, બલહીન, દુઃખદાયક અને અસ્થિર છે; એ સાચો આત્મા નથી.

વિપદાં વીજભૂતેન પુરુષસ્તેન સંયુતઃ સુખી દુઃખી ચ મૂઢશ્ચ ભવતિ સ્વેન કર્મણા

અપશુકના બીજ સાથે જોડાઈને, પુરુષ પોતાનાં કર્મ પ્રમાણે સુખી, દુઃખી કે મૂર્ખ બને છે.

અદ્ભિરાપ્લવિતં ક્ષેત્રં જનયત્યંકુરં યથા આજ્ઞાનાત્પ્લાવિતં કર્મ દેહં જનયતે તથા

જેમ પાણીથી ભીંજાયેલું ખેતર અંકુર આપે છે, તેમ અજ્ઞાનથી ભીંજાયેલું કર્મ શરીર ઉત્પન્ન કરે છે.

અત્યંતમસુખાવાસાસ્સ્મૃતાશ્ચૈકાંતમૃત્યવઃ અનાગતા અતીતાશ્ચ તનવો ઽસ્ય સહસ્રશઃ

અતિસુખનાં નિવાસ અને અંતિમ મૃત્યુ—આગળ આવનારા અને ગયા ગયેલા—એના શરીરો હજારો છે.

આગત્યાગત્ય શીર્ણેષુ શરીરેષુ શરીરિણઃ અત્યંતવસતિઃ ક્વાપિ ન કેનાપિ ચ લભ્યતે

આવતાં-જતાં, જ્યારે શરીરો જૂના થઈ જાય છે, ત્યારે આત્માને ક્યાંય પણ કાયમી નિવાસ મળતો નથી.

છાદિતશ્ચ વિયુક્તશ્ચ શરીરૈરેષુ લક્ષ્યતે ચંદ્રબિંબવદાકાશે તરલૈરભ્રસંચયૈઃ

શરીરો દ્વારા ઢંકાઈને અને અલગ થઈને, એ ચંદ્રના ચહેરા જેવો દેખાય છે, જે આકાશમાં ફરતાં વાદળોથી ઢંકાય છે.

અનેકદેહભેદેન ભિન્ના વૃત્તિરિહાત્મનઃ અષ્ટાપદપરિક્ષેપે હ્યક્ષમુદ્રેવ લક્ષ્યતે

અહીં અનેક શરીરનાં ભેદથી આત્માની પ્રવૃતિ જુદી જુદી દેખાય છે, જેમ શતરંજની પટ્ટી પર ગોટીનું ચલણ જુએ છે.

નૈવાસ્ય ભવિતા કશ્ચિન્નાસૌ ભવતિ કસ્યચિત્ પથિ સંગમ એવાયં દારૈઃ પુત્રૈશ્ચ બંધુભિઃ

કોઈ પણ કોઈનો નથી, અને કોઈ પણ બીજાનો નથી; પત્ની, પુત્ર અને સંબંધીઓ સાથે મળવું માત્ર સંયોગ છે.

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ

જેમ મહાસાગરમાં એક લાકડું બીજું લાકડું મળે છે અને પછી અલગ થઈ જાય છે, એમ જ જીવોના મળવા-છૂટવાની વાત છે.

સ પશ્યતિ શરીરં તચ્છરીરં તન્ન પશ્યતિ તૌ પશ્યતિ પરઃ કશ્ચિત્તાવુભૌ તં ન પશ્યતઃ

એક જણ એ શરીરને જુએ છે, પણ એ શરીર એને નથી જુતું; બીજો કોઈ બંનેને જુએ છે, પણ એ બે એને નથી જુતા.

બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાંતશ્ચ પશવઃ પરિકીર્તિતાઃ પશૂનામેવ સર્વેષાં પ્રોક્તમેતન્નિદર્શનમ્

બ્રહ્મા થી લઈ અચળ સુધી બધાને પશુ કહેવાયા છે; આ ઉદાહરણ બધા જીવ માટે આપેલું છે.

સ એષ બધ્યતે પાશૈઃ સુખદુઃખાશનઃ પશુઃ લીલાસાધનભૂતો ય ઈશ્વરસ્યેતિ સૂરયઃ

પાશથી બંધાયેલો, સુખ-દુઃખ ભોગવતો, ભગવાનની લીલાનું સાધન બનેલો જીવ 'પશુ' કહેવાય છે — એમ વિદ્વાનો કહે છે.

અજ્ઞો જંતુરનીશો ઽયમાત્મનસ્સુખદુઃખયોઃ ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા

આ અજ્ઞાન જીવ પોતાનાં સુખ-દુઃખ પર અસમર્થ છે; ભગવાનની ઈચ્છાથી સ્વર્ગ કે નરકમાં જાય છે.

ઇત્યાકર્ણ્યાનિલવચો મુનયઃ પ્રીતમાનસાઃ પ્રોચુઃ પ્રણમ્ય તં વાયું શૈવાગમવિચક્ષણમ્

પવનના આ વચન સાંભળી, ઋષિઓ આનંદિત મનથી એ વાયુને, જે શૈવાગમમાં પારંગત છે, વંદન કરીને બોલ્યા.

યો ઽયં પશુરિતિ પ્રોક્તો યશ્ચ પાશ ઉદાહૃતઃ અભ્યાં વિલક્ષણઃ કશ્ચિત્કોયમસ્તિ તયોઃ પતિઃ

'પશુ' જે કહેવાયો છે અને 'પાશ' જે કહેવાયો છે, એ બંનેથી અલગ એવા માલિક કોણ છે?