શિવપુરાણમ્

ભોગઃ કર્મવિનાશાય ભોગમવ્યક્તમુચ્યતે બાહ્યાંતઃકરણદ્વારં શરીરં ભોગસાધનમ્

અનુભવ તો કર્મના નાશ માટે થાય છે; અવ્યક્તને અનુભવનું ક્ષેત્ર કહે છે. શરીર, બહાર અને અંદરના અંગો દ્વારા, અનુભવનું સાધન છે.

ભાવાતિશયલબ્ધેન પ્રસાદેન મલક્ષયઃ ક્ષીણે ચાત્મમલે તસ્મિન્ પુમાઞ્ચ્છિવસમો ભવેત્

અંતરંગ અવસ્થાની વિશિષ્ટ કૃપાથી અશુદ્ધિ નાશ પામે છે; અને જ્યારે આત્માની અશુદ્ધિ નાશ પામે છે ત્યારે એ પુરુષ શિવ સમાન બની જાય છે.

કલાદિપઞ્ચતત્ત્વાનાં કિં કર્મ પૃથગુચ્યતે ભોક્તેતિ પુરુષશ્ચેતિ યેનાત્મા વ્યપદિશ્યતે

કલાદિ પાંચ તત્ત્વોના કર્મને કેવી રીતે અલગ ઓળખાય છે? કોણે અનુભવ કરનાર કહેવાય છે અને કોણે પુરુષ કહેવાય છે જેના દ્વારા આત્માનું નામ લેવાય છે?

કિમાત્મકં તદવ્યક્તં કેનાકારેણ ભુજ્યતે કિં તસ્ય શરણં ભુક્તૌ શરીરં ચ કિમુચ્યતે

એ અવ્યક્તનું સ્વરૂપ શું છે અને તે કેવી રીતે અનુભવાય છે? અનુભવમાં તેનું આશ્રય શું છે અને શરીર કયું કહેવાય છે?

દિક્ક્રિયાવ્યંજકા વિદ્યા કાલો રાગઃ પ્રવર્તકઃ કાલો ઽવચ્છેદકસ્તત્ર નિયતિસ્તુ નિયામિકા

વિદ્યા દિશા અને ક્રિયા દર્શાવે છે; સમય રાગને શરૂ કરે છે; સમય ત્યાં મર્યાદા કરે છે અને નિયમ નિયંત્રણ કરે છે.

અવ્યક્તં કારણં યત્તત્ત્રિગુણં પ્રભવાપ્યયમ્ પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિંતકાઃ

જે અવ્યક્ત છે તે જ કારણ છે, તેમાં ત્રણ ગુણો છે, તે સર્વનું ઉદ્ભવ અને લય છે; તેને તત્ત્વવિચારકોએ મુખ્ય તત્વ અને પ્રકૃતિ કહ્યું છે.

કલાતસ્તદભિવ્યક્તમનભિવ્યક્તલક્ષણમ્ સુખદુઃખવિમોહાત્મા ભુજ્યતે ગુણવાંસ્ત્રિધા

કલા પરથી જે પ્રગટ થાય છે, તે અવ્યક્તના લક્ષણવાળું છે; તેમાં સુખ, દુઃખ અને મોહ રહેલા છે અને ગુણવાળાઓ તેને ત્રણ રીતે અનુભવ કરે છે.

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવાઃ પ્રકૃતૌ સૂક્ષ્મરૂપેણ તિલે તૈલમિવ સ્થિતાઃ

સત્વ, રજ અને તમ—આ ગુણો પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; પ્રકૃતિમાં એ સૂક્ષ્મ રૂપે રહે છે, જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે.

સુખં ચ સુખહેતુશ્ચ સમાસાત્સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ રાજસં તદ્વિપર્યાસાત્સ્તંભમોહૌ તુ તામસૌ

સુખ અને સુખનું કારણ સામાન્ય રીતે સાત્વિક કહેવાય છે; તેનું વિપરીત રાજસ છે, અને જડતા તથા મોહ તામસ ગણાય છે.

સાત્ત્વિક્યૂર્ધ્વગતિઃ પ્રોક્તા તામસી સ્યાદધોગતિઃ મધ્યમા તુ ગતિર્યા સા રાજસી પરિપઠ્યતે

ઉપર જવાની ગતિ સાત્વિક કહેવાય છે, નીચે જવાની તામસ છે અને વચ્ચેની ગતિ રાજસ ગણાય છે.

તન્માત્રાપઞ્ચકં ચૈવ ભૂતપઞ્ચકમેવ ચ જ્ઞાનેંદ્રિયાણિ પઞ્ચૈક્યં પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

પાંચ તન્માત્રા, પાંચ ભૂત, પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો—આ બધાનું વર્ણન થાય છે.

પ્રધાનબુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ ચ ચતુષ્ટયમ્ સમાસાદેવમવ્યક્તં સવિકારમુદાહૃતમ્

મૂળ પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ, અહંકાર અને મન—આ ચાર મળીને અવ્યક્ત અને તેના પરિવર્તનોનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે.

તત્કારણદશાપન્નમવ્યક્તમિતિ કથ્યતે વ્યક્તં કાર્યદશાપન્નં શરીરાદિઘટાદિવત્

જ્યારે તે કારણરૂપે હોય ત્યારે તેને અવ્યક્ત કહે છે; અને પરિણામરૂપે હોય ત્યારે તેને વ્યક્ત કહે છે, જેમ ઘડો કે શરીર.

યથા ઘટાદિકં કાર્યં મૃદાદેર્નાતિભિદ્યતે શરીરાદિ તથા વ્યક્તમવ્યક્તાન્નાતિભિદ્યતે

જેમ માટીમાંથી બનેલો ઘડો કે બીજું કોઈ પાત્ર માટીથી અલગ નથી, એ જ રીતે શરીર અને બીજા દેખાતા પદાર્થો પણ અવ્યક્તથી અલગ નથી.

તસ્માદવ્યક્તમેવૈક્યકારણં કરણાનિ ચ શરીરં ચ તદાધારં તદ્ભોગ્યં ચાપિ નેતરત્

એથી અવ્યક્ત જ એકમાત્ર કારણ છે; સાધનો અને શરીર એના આધાર છે અને એ જ એનો અનુભવ કરવાનો વિષય છે, બીજું કંઈ નહીં.

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકસ્ય કસ્યચિત્ આત્મશબ્દાભિધેયસ્ય વસ્તુતો ઽપિ કુતઃ સ્થિતિઃ

બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને શરીરથી અલગ, 'આત્મા' જે કહેવાય છે, એનું ખરેખર કોઈ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ક્યાંથી હોઈ શકે?

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકો વિભોર્ધ્રુવમ્ અસ્ત્યેવ કશ્ચિદાત્મેતિ હેતુસ્તત્ર સુદુર્ગમઃ

નિશ્ચિતપણે સર્વવ્યાપક માટે આત્મા અને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, શરીરથી કંઈક ભિન્નતા છે, પણ એનો કારણ સમજવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરાણાં નાત્મતા સદ્ભિરિષ્યતે સ્મૃતેરનિયતજ્ઞાનાદયાવદ્દેહવેદનાત્

જ્ઞાની લોકો આત્માને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો કે શરીર સાથે એક માનતા નથી, કારણ કે સ્મૃતિ, જ્ઞાન વગેરે અનિશ્ચિત છે અને શરીરભાવ રહે ત્યાં સુધી જ રહે છે.

અતઃ સ્મર્તાનુભૂતાનામશેષજ્ઞેયગોચરઃ અન્તર્યામીતિ વેદેષુ વેદાંતેષુ ચ ગીયતે

એથી, જે બધું સ્મરણ અને અનુભવાયું છે તેનું આંતરિક સાક્ષી છે અને બધું જાણવાનું ક્ષેત્ર છે, તેને જ વેદ અને ઉપનિષદોમાં 'અંતર્યામી' કહેવાયું છે.

સર્વં તત્ર સ સર્વત્ર વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ શાશ્વતઃ તથાપિ ક્વાપિ કેનાપિ વ્યક્તમેષ ન દૃશ્યતે

એ સર્વત્ર અને દરેકમાં વ્યાપી રહીને શાશ્વત રીતે સ્થિત છે, છતાં પણ કોઈ પણ જગ્યા પર કોઈને સ્પષ્ટ રીતે દેખાતો નથી.

નૈવાયં ચક્ષુષા ગ્રાહ્યો નાપરૈરિન્દ્રિયૈરપિ

એ આંખે કે બીજાં કોઈ ઇન્દ્રિયથી પકડાયતો નથી.

ન ચ સ્ત્રી ન પુમાનેષ નૈવ ચાપિ નપુંસકઃ નૈવોર્ધ્વં નાપિ તિર્યક્ નાધસ્તાન્ન કુતશ્ચન

એ ન સ્ત્રી છે, ન પુરુષ છે, ન તો નપુંસક છે; એ ઉપર નથી, આડેધડ નથી, નીચે નથી, કે ક્યાંયથી નથી.

અશરીરં શરીરેષુ ચલેષુ સ્થાણુમવ્યયમ્ સદા પશ્યતિ તં ધીરો નરઃ પ્રત્યવમર્શનાત્

શરીર વગર હોવા છતાં, એ શરીરોમાં, ચાલતા અને અચળમાં, અવિનાશી રીતે રહેલો છે; સમજદાર માણસ તેને હંમેશાં આંતરિક ચિંતનથી જુએ છે.

કિમત્ર બહુનોક્તેન પુરુષો દેહતઃ પૃથક્ અપૃથગ્યે તુ પશ્યંતિ હ્યસમ્યક્તેષુ દર્શનમ્

અહીં વધારે શું કહેવું? પુરુષ શરીરથી અલગ છે; જે લોકો એ ભેદ નથી જુએ, તેમનું દૃષ્ટિકોણ ખોટું છે.

યચ્છરીરમિદં પ્રોક્તં પુરુષસ્ય તતઃ પરમ્ અશુદ્ધમવશં દુઃખમધ્રુવં ન ચ વિદ્યતે

આ શરીર, જે પુરુષનું કહેવાય છે, એ અશુદ્ધ, બલહીન, દુઃખદાયક અને અસ્થિર છે; એ સાચો આત્મા નથી.

વિપદાં વીજભૂતેન પુરુષસ્તેન સંયુતઃ સુખી દુઃખી ચ મૂઢશ્ચ ભવતિ સ્વેન કર્મણા

અપશુકના બીજ સાથે જોડાઈને, પુરુષ પોતાનાં કર્મ પ્રમાણે સુખી, દુઃખી કે મૂર્ખ બને છે.

અદ્ભિરાપ્લવિતં ક્ષેત્રં જનયત્યંકુરં યથા આજ્ઞાનાત્પ્લાવિતં કર્મ દેહં જનયતે તથા

જેમ પાણીથી ભીંજાયેલું ખેતર અંકુર આપે છે, તેમ અજ્ઞાનથી ભીંજાયેલું કર્મ શરીર ઉત્પન્ન કરે છે.

અત્યંતમસુખાવાસાસ્સ્મૃતાશ્ચૈકાંતમૃત્યવઃ અનાગતા અતીતાશ્ચ તનવો ઽસ્ય સહસ્રશઃ

અતિસુખનાં નિવાસ અને અંતિમ મૃત્યુ—આગળ આવનારા અને ગયા ગયેલા—એના શરીરો હજારો છે.

આગત્યાગત્ય શીર્ણેષુ શરીરેષુ શરીરિણઃ અત્યંતવસતિઃ ક્વાપિ ન કેનાપિ ચ લભ્યતે

આવતાં-જતાં, જ્યારે શરીરો જૂના થઈ જાય છે, ત્યારે આત્માને ક્યાંય પણ કાયમી નિવાસ મળતો નથી.