શિવપુરાણમ્

કૈષા પ્રકૃતિરિત્યુક્તા ક એષ પુરુષો મતઃ અનયોઃ કેન સમ્બન્ધઃ કોયં પ્રેરક ઈશ્વરઃ

પ્રકૃતિ શું છે? આત્મા કોણ કહેવાય છે? એ બંનેનો સંબંધ કયો છે અને તેમને ચલાવનાર ભગવાન કોણ છે?

માયા પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા પુરુષો માયયા વૃતઃ સંબન્ધો મૂલકર્મભ્યાં શિવઃ પ્રેરક ઈશ્વરઃ

માયા પ્રકૃતિ તરીકે ઓળખાય છે; આત્મા માયાથી ઢંકાયેલો છે. તેમનો સંબંધ મૂળ કર્મથી છે; શિવ એ બધાનો નિયંત્રણ કરનાર ભગવાન છે.

કેયં માયા સમા ખ્યાતા કિંરૂપો માયયા વૃતઃ મૂલં કીદૃક્ કુતો વાસ્ય કિં શિવત્વં કુતશ્શિવઃ

માયા શું છે, જે સમાન કહેવાય છે? તેની સ્વભાવ કેવો છે અને માયા કેવી રીતે ઢાંકે છે? તેનું મૂળ શું છે અને તે ક્યાંથી આવે છે? શિવત્વ શું છે અને શિવ કોણ છે?

માયા માહેશ્વરી શક્તિશ્ચિદ્રૂપો માયયા વૃતઃ મલશ્ચિચ્છાદકો નૈજો વિશુદ્ધિશ્શિવતા સ્વતઃ

માયા મહેશ્વરની શક્તિ છે; માયાથી ઢંકાયેલો આત્મા ચૈતન્યરૂપ છે. મલ એટલે સ્વાભાવિક અશુદ્ધિ, જે ચૈતન્યને ઢાંકે છે; શુદ્ધિ એ સ્વાભાવિક શિવત્વ છે.

આવૃણોતિ કથં માયા વ્યાપિનં કેન હેતુના કિમર્થં ચાવૃતિઃ પુંસઃ કેન વા વિનિવર્તતે

માયા સર્વવ્યાપકને કેવી રીતે ઢાંકે છે અને કયા કારણથી? મનુષ્યમાં આ આવરણ શા માટે થાય છે અને કઈ રીતે દૂર થાય છે?

આવૃતિર્વ્યપિનો ઽપિ સ્યાદ્વ્યાપિ યસ્માત્કલાદ્યપિ હેતુઃ કર્મૈવ ભોગાર્થં નિવર્તેત મલક્ષયાત્

ભલે એ સર્વત્ર વ્યાપક હોય, છતાં આવરણ થાય છે, કારણ કે કલાદિથી ઉત્પન્ન થયેલું કર્મ જ અનુભવ માટેનું કારણ બને છે અને જ્યારે અશુદ્ધિ નાશ પામે ત્યારે એ કર્મ પણ નિવૃત્ત થઈ જાય છે.

કલાદિ કથ્યતે કિં તત્કર્મ વા કિમુદાહૃતમ્ તત્કિમાદિ કિમન્તં વા કિં ફલં વા કિમાશ્રયમ્

કલાદિ શું છે અને તેનું શું વર્ણન છે? કર્મ શું છે અને તેને કેવી રીતે સમજાવાયું છે? તેનું આરંભ અને અંત શું છે? તેનું ફળ શું છે અને તેનો આધાર શું છે?

કસ્ય ભોગેન કિં ભોગ્યં કિં વા તદ્ભોગસાધનમ્ મલક્ષયસ્ય કો હેતુઃ કીદૃક્ ક્ષીણમલઃ પુમાન્

કોણના અનુભવથી શું ભોગવાય છે અને એ ભોગ માટેનું સાધન શું છે? અશુદ્ધિના નાશનું કારણ શું છે અને જેનું મલ નાશ પામે છે એ પુરુષ કેવી સ્થિતિમાં હોય છે?

કલા વિદ્યા ચ રાગશ્ચ કાલો નિયતિરેવ ચ કલાદયસ્સમાખ્યાતા યો ભોક્તા પુરુષો ભવેત્

કલા, વિદ્યા, રાગ, સમય અને નિયમ—આ પાંચને કલાદિ કહે છે; અને જે અનુભવ કરે છે તેને પુરુષ કહે છે.

પુણ્યપાપાત્મકં કર્મ સુખદુઃખફલં તુ યત્ અનાદિમલભોગાન્તમજ્ઞાનાત્મસમાશ્રયમ્

પુણ્ય અને પાપથી બનેલું કર્મ સુખ અને દુઃખનું ફળ આપે છે; તેનું આરંભ નથી, અશુદ્ધિ નાશ પામે ત્યારે એ પૂરું થાય છે અને એ અજ્ઞાનમાં આધારિત છે.

ભોગઃ કર્મવિનાશાય ભોગમવ્યક્તમુચ્યતે બાહ્યાંતઃકરણદ્વારં શરીરં ભોગસાધનમ્

અનુભવ તો કર્મના નાશ માટે થાય છે; અવ્યક્તને અનુભવનું ક્ષેત્ર કહે છે. શરીર, બહાર અને અંદરના અંગો દ્વારા, અનુભવનું સાધન છે.

ભાવાતિશયલબ્ધેન પ્રસાદેન મલક્ષયઃ ક્ષીણે ચાત્મમલે તસ્મિન્ પુમાઞ્ચ્છિવસમો ભવેત્

અંતરંગ અવસ્થાની વિશિષ્ટ કૃપાથી અશુદ્ધિ નાશ પામે છે; અને જ્યારે આત્માની અશુદ્ધિ નાશ પામે છે ત્યારે એ પુરુષ શિવ સમાન બની જાય છે.

કલાદિપઞ્ચતત્ત્વાનાં કિં કર્મ પૃથગુચ્યતે ભોક્તેતિ પુરુષશ્ચેતિ યેનાત્મા વ્યપદિશ્યતે

કલાદિ પાંચ તત્ત્વોના કર્મને કેવી રીતે અલગ ઓળખાય છે? કોણે અનુભવ કરનાર કહેવાય છે અને કોણે પુરુષ કહેવાય છે જેના દ્વારા આત્માનું નામ લેવાય છે?

કિમાત્મકં તદવ્યક્તં કેનાકારેણ ભુજ્યતે કિં તસ્ય શરણં ભુક્તૌ શરીરં ચ કિમુચ્યતે

એ અવ્યક્તનું સ્વરૂપ શું છે અને તે કેવી રીતે અનુભવાય છે? અનુભવમાં તેનું આશ્રય શું છે અને શરીર કયું કહેવાય છે?

દિક્ક્રિયાવ્યંજકા વિદ્યા કાલો રાગઃ પ્રવર્તકઃ કાલો ઽવચ્છેદકસ્તત્ર નિયતિસ્તુ નિયામિકા

વિદ્યા દિશા અને ક્રિયા દર્શાવે છે; સમય રાગને શરૂ કરે છે; સમય ત્યાં મર્યાદા કરે છે અને નિયમ નિયંત્રણ કરે છે.

અવ્યક્તં કારણં યત્તત્ત્રિગુણં પ્રભવાપ્યયમ્ પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિંતકાઃ

જે અવ્યક્ત છે તે જ કારણ છે, તેમાં ત્રણ ગુણો છે, તે સર્વનું ઉદ્ભવ અને લય છે; તેને તત્ત્વવિચારકોએ મુખ્ય તત્વ અને પ્રકૃતિ કહ્યું છે.

કલાતસ્તદભિવ્યક્તમનભિવ્યક્તલક્ષણમ્ સુખદુઃખવિમોહાત્મા ભુજ્યતે ગુણવાંસ્ત્રિધા

કલા પરથી જે પ્રગટ થાય છે, તે અવ્યક્તના લક્ષણવાળું છે; તેમાં સુખ, દુઃખ અને મોહ રહેલા છે અને ગુણવાળાઓ તેને ત્રણ રીતે અનુભવ કરે છે.

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવાઃ પ્રકૃતૌ સૂક્ષ્મરૂપેણ તિલે તૈલમિવ સ્થિતાઃ

સત્વ, રજ અને તમ—આ ગુણો પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; પ્રકૃતિમાં એ સૂક્ષ્મ રૂપે રહે છે, જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે.

સુખં ચ સુખહેતુશ્ચ સમાસાત્સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ રાજસં તદ્વિપર્યાસાત્સ્તંભમોહૌ તુ તામસૌ

સુખ અને સુખનું કારણ સામાન્ય રીતે સાત્વિક કહેવાય છે; તેનું વિપરીત રાજસ છે, અને જડતા તથા મોહ તામસ ગણાય છે.

સાત્ત્વિક્યૂર્ધ્વગતિઃ પ્રોક્તા તામસી સ્યાદધોગતિઃ મધ્યમા તુ ગતિર્યા સા રાજસી પરિપઠ્યતે

ઉપર જવાની ગતિ સાત્વિક કહેવાય છે, નીચે જવાની તામસ છે અને વચ્ચેની ગતિ રાજસ ગણાય છે.

તન્માત્રાપઞ્ચકં ચૈવ ભૂતપઞ્ચકમેવ ચ જ્ઞાનેંદ્રિયાણિ પઞ્ચૈક્યં પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

પાંચ તન્માત્રા, પાંચ ભૂત, પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો—આ બધાનું વર્ણન થાય છે.

પ્રધાનબુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ ચ ચતુષ્ટયમ્ સમાસાદેવમવ્યક્તં સવિકારમુદાહૃતમ્

મૂળ પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ, અહંકાર અને મન—આ ચાર મળીને અવ્યક્ત અને તેના પરિવર્તનોનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે.

તત્કારણદશાપન્નમવ્યક્તમિતિ કથ્યતે વ્યક્તં કાર્યદશાપન્નં શરીરાદિઘટાદિવત્

જ્યારે તે કારણરૂપે હોય ત્યારે તેને અવ્યક્ત કહે છે; અને પરિણામરૂપે હોય ત્યારે તેને વ્યક્ત કહે છે, જેમ ઘડો કે શરીર.

યથા ઘટાદિકં કાર્યં મૃદાદેર્નાતિભિદ્યતે શરીરાદિ તથા વ્યક્તમવ્યક્તાન્નાતિભિદ્યતે

જેમ માટીમાંથી બનેલો ઘડો કે બીજું કોઈ પાત્ર માટીથી અલગ નથી, એ જ રીતે શરીર અને બીજા દેખાતા પદાર્થો પણ અવ્યક્તથી અલગ નથી.

તસ્માદવ્યક્તમેવૈક્યકારણં કરણાનિ ચ શરીરં ચ તદાધારં તદ્ભોગ્યં ચાપિ નેતરત્

એથી અવ્યક્ત જ એકમાત્ર કારણ છે; સાધનો અને શરીર એના આધાર છે અને એ જ એનો અનુભવ કરવાનો વિષય છે, બીજું કંઈ નહીં.

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકસ્ય કસ્યચિત્ આત્મશબ્દાભિધેયસ્ય વસ્તુતો ઽપિ કુતઃ સ્થિતિઃ

બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને શરીરથી અલગ, 'આત્મા' જે કહેવાય છે, એનું ખરેખર કોઈ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ક્યાંથી હોઈ શકે?

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો વ્યતિરેકો વિભોર્ધ્રુવમ્ અસ્ત્યેવ કશ્ચિદાત્મેતિ હેતુસ્તત્ર સુદુર્ગમઃ

નિશ્ચિતપણે સર્વવ્યાપક માટે આત્મા અને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, શરીરથી કંઈક ભિન્નતા છે, પણ એનો કારણ સમજવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરાણાં નાત્મતા સદ્ભિરિષ્યતે સ્મૃતેરનિયતજ્ઞાનાદયાવદ્દેહવેદનાત્

જ્ઞાની લોકો આત્માને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો કે શરીર સાથે એક માનતા નથી, કારણ કે સ્મૃતિ, જ્ઞાન વગેરે અનિશ્ચિત છે અને શરીરભાવ રહે ત્યાં સુધી જ રહે છે.

અતઃ સ્મર્તાનુભૂતાનામશેષજ્ઞેયગોચરઃ અન્તર્યામીતિ વેદેષુ વેદાંતેષુ ચ ગીયતે

એથી, જે બધું સ્મરણ અને અનુભવાયું છે તેનું આંતરિક સાક્ષી છે અને બધું જાણવાનું ક્ષેત્ર છે, તેને જ વેદ અને ઉપનિષદોમાં 'અંતર્યામી' કહેવાયું છે.