શિવપુરાણમ્

તતસ્સ લબ્ધવિજ્ઞાનો વિશ્વકર્મા ચતુર્મુખઃ અસૃજત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

પછી ચતુર્મુખ વિશ્વકર્માએ એ જ્ઞાન મેળવી, સ્થાવર અને જંગમ બધાં જીવોની રચના કરી.

યતશ્શ્રુત્વામૃતં લબ્ધં બ્રહ્મણા પરમેશ્વરાત્ તતસ્તદ્વદનાદેવ મયા લબ્ધં તપોબલાત્

જેમ બ્રહ્માએ પરમેશ્વર પાસેથી અમૃતરૂપ જ્ઞાન મેળવ્યું, તેમ મેં પણ તપસ્યાના બળે તેમના મુખથી એ જ્ઞાન મેળવ્યું.

કિં તજ્જ્ઞાનં ત્વયા લબ્ધં તથ્યાત્તથ્યંતરં શુભમ્ યત્ર કૃત્વા પરાં નિષ્ઠાં પુરુષસ્સુખમૃચ્છતિ

તું જે સત્ય અને કલ્યાણરૂપ જ્ઞાન મેળવ્યું છે, એ કયું છે? જેના દ્વારા મનુષ્ય પરમ લક્ષ્ય પામી સુખ મેળવે છે, એ જ્ઞાન શું છે?

પશુપાશપતિજ્ઞાનં યલ્લબ્ધં તુ મયા પુરા તત્ર નિષ્ઠા પરા કાર્યા પુરુષેણ સુખાર્થિના

પ્રાચીનકાળે મેં આત્મા, બંધન અને ભગવાનનું જે જ્ઞાન મેળવ્યું, એ જ્ઞાનમાં જ સુખ ઇચ્છનાર મનુષ્યે સ્થિર રહેવું જોઈએ.

અજ્ઞાનપ્રભવં દુઃખં જ્ઞાનેનૈવ નિવર્તતે જ્ઞાનં વસ્તુપરિચ્છેદો વસ્તુ ચ દ્વિવિધં સ્મૃતમ્

અજ્ઞાનથી જન્મેલું દુઃખ માત્ર જ્ઞાનથી જ દૂર થાય છે; જ્ઞાન એટલે સત્યની ઓળખ, અને સત્ય બે પ્રકારનું કહેવાયું છે.

અજડં ચ જડં ચૈવ નિયંતૃ ચ તયોરપિ પશુઃ પાશઃ પતિશ્ચેતિ કથ્યતે તત્ત્રયં ક્રમાત્

જડ અને અજડ બંને, અને એ બંનેનો નિયંત્રણ કરનાર—આ ત્રણને ક્રમશઃ આત્મા, બંધન અને ભગવાન કહેવાય છે.

અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ ક્ષરાક્ષરપરં તથા તદેતત્ત્રિતયં ભૂમ્ના કથ્યતે તત્ત્વવેદિભિઃ

અવિનાશી, વિનાશી અને એ બંનેથી પર જે છે—આ ત્રણે તત્વજ્ઞ લોકો દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવાય છે.

અક્ષરં પશુરિત્યુક્તઃ ક્ષરં પાશ ઉદાહૃતઃ ક્ષરાક્ષરપરં યત્તત્પતિરિત્યભિધીયતે

અવિનાશી આત્મા કહેવાય છે, વિનાશી બંધન કહેવાય છે, અને બંનેથી પર જે છે તેને ભગવાન કહેવાય છે.

કિં તદક્ષરમિત્યુક્તં કિં ચ ક્ષરમુદાહૃતમ્ તયોશ્ચ પરમં કિં વા તદેતદ્ બ્રૂહિ મારુત

અવિનાશી શું છે અને વિનાશી શું કહેવાય છે? અને એ બંનેથી પરમ શું છે? હે પવનદેવ, મને એ કહો.

પ્રકૃતિઃ ક્ષરમિત્યુક્તં પુરુષો ઽક્ષર ઉચ્યતે તાવિમૌ પ્રેરયત્યન્યસ્સ પરા પરમેશ્વરઃ

પ્રકૃતિને વિનાશી કહેવાય છે, આત્માને અવિનાશી કહેવાય છે; અને એ બંનેને ચલાવનાર પરમેશ્વર છે, જે સર્વોથી પર છે.

કૈષા પ્રકૃતિરિત્યુક્તા ક એષ પુરુષો મતઃ અનયોઃ કેન સમ્બન્ધઃ કોયં પ્રેરક ઈશ્વરઃ

પ્રકૃતિ શું છે? આત્મા કોણ કહેવાય છે? એ બંનેનો સંબંધ કયો છે અને તેમને ચલાવનાર ભગવાન કોણ છે?

માયા પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા પુરુષો માયયા વૃતઃ સંબન્ધો મૂલકર્મભ્યાં શિવઃ પ્રેરક ઈશ્વરઃ

માયા પ્રકૃતિ તરીકે ઓળખાય છે; આત્મા માયાથી ઢંકાયેલો છે. તેમનો સંબંધ મૂળ કર્મથી છે; શિવ એ બધાનો નિયંત્રણ કરનાર ભગવાન છે.

કેયં માયા સમા ખ્યાતા કિંરૂપો માયયા વૃતઃ મૂલં કીદૃક્ કુતો વાસ્ય કિં શિવત્વં કુતશ્શિવઃ

માયા શું છે, જે સમાન કહેવાય છે? તેની સ્વભાવ કેવો છે અને માયા કેવી રીતે ઢાંકે છે? તેનું મૂળ શું છે અને તે ક્યાંથી આવે છે? શિવત્વ શું છે અને શિવ કોણ છે?

માયા માહેશ્વરી શક્તિશ્ચિદ્રૂપો માયયા વૃતઃ મલશ્ચિચ્છાદકો નૈજો વિશુદ્ધિશ્શિવતા સ્વતઃ

માયા મહેશ્વરની શક્તિ છે; માયાથી ઢંકાયેલો આત્મા ચૈતન્યરૂપ છે. મલ એટલે સ્વાભાવિક અશુદ્ધિ, જે ચૈતન્યને ઢાંકે છે; શુદ્ધિ એ સ્વાભાવિક શિવત્વ છે.

આવૃણોતિ કથં માયા વ્યાપિનં કેન હેતુના કિમર્થં ચાવૃતિઃ પુંસઃ કેન વા વિનિવર્તતે

માયા સર્વવ્યાપકને કેવી રીતે ઢાંકે છે અને કયા કારણથી? મનુષ્યમાં આ આવરણ શા માટે થાય છે અને કઈ રીતે દૂર થાય છે?

આવૃતિર્વ્યપિનો ઽપિ સ્યાદ્વ્યાપિ યસ્માત્કલાદ્યપિ હેતુઃ કર્મૈવ ભોગાર્થં નિવર્તેત મલક્ષયાત્

ભલે એ સર્વત્ર વ્યાપક હોય, છતાં આવરણ થાય છે, કારણ કે કલાદિથી ઉત્પન્ન થયેલું કર્મ જ અનુભવ માટેનું કારણ બને છે અને જ્યારે અશુદ્ધિ નાશ પામે ત્યારે એ કર્મ પણ નિવૃત્ત થઈ જાય છે.

કલાદિ કથ્યતે કિં તત્કર્મ વા કિમુદાહૃતમ્ તત્કિમાદિ કિમન્તં વા કિં ફલં વા કિમાશ્રયમ્

કલાદિ શું છે અને તેનું શું વર્ણન છે? કર્મ શું છે અને તેને કેવી રીતે સમજાવાયું છે? તેનું આરંભ અને અંત શું છે? તેનું ફળ શું છે અને તેનો આધાર શું છે?

કસ્ય ભોગેન કિં ભોગ્યં કિં વા તદ્ભોગસાધનમ્ મલક્ષયસ્ય કો હેતુઃ કીદૃક્ ક્ષીણમલઃ પુમાન્

કોણના અનુભવથી શું ભોગવાય છે અને એ ભોગ માટેનું સાધન શું છે? અશુદ્ધિના નાશનું કારણ શું છે અને જેનું મલ નાશ પામે છે એ પુરુષ કેવી સ્થિતિમાં હોય છે?

કલા વિદ્યા ચ રાગશ્ચ કાલો નિયતિરેવ ચ કલાદયસ્સમાખ્યાતા યો ભોક્તા પુરુષો ભવેત્

કલા, વિદ્યા, રાગ, સમય અને નિયમ—આ પાંચને કલાદિ કહે છે; અને જે અનુભવ કરે છે તેને પુરુષ કહે છે.

પુણ્યપાપાત્મકં કર્મ સુખદુઃખફલં તુ યત્ અનાદિમલભોગાન્તમજ્ઞાનાત્મસમાશ્રયમ્

પુણ્ય અને પાપથી બનેલું કર્મ સુખ અને દુઃખનું ફળ આપે છે; તેનું આરંભ નથી, અશુદ્ધિ નાશ પામે ત્યારે એ પૂરું થાય છે અને એ અજ્ઞાનમાં આધારિત છે.

ભોગઃ કર્મવિનાશાય ભોગમવ્યક્તમુચ્યતે બાહ્યાંતઃકરણદ્વારં શરીરં ભોગસાધનમ્

અનુભવ તો કર્મના નાશ માટે થાય છે; અવ્યક્તને અનુભવનું ક્ષેત્ર કહે છે. શરીર, બહાર અને અંદરના અંગો દ્વારા, અનુભવનું સાધન છે.

ભાવાતિશયલબ્ધેન પ્રસાદેન મલક્ષયઃ ક્ષીણે ચાત્મમલે તસ્મિન્ પુમાઞ્ચ્છિવસમો ભવેત્

અંતરંગ અવસ્થાની વિશિષ્ટ કૃપાથી અશુદ્ધિ નાશ પામે છે; અને જ્યારે આત્માની અશુદ્ધિ નાશ પામે છે ત્યારે એ પુરુષ શિવ સમાન બની જાય છે.

કલાદિપઞ્ચતત્ત્વાનાં કિં કર્મ પૃથગુચ્યતે ભોક્તેતિ પુરુષશ્ચેતિ યેનાત્મા વ્યપદિશ્યતે

કલાદિ પાંચ તત્ત્વોના કર્મને કેવી રીતે અલગ ઓળખાય છે? કોણે અનુભવ કરનાર કહેવાય છે અને કોણે પુરુષ કહેવાય છે જેના દ્વારા આત્માનું નામ લેવાય છે?

કિમાત્મકં તદવ્યક્તં કેનાકારેણ ભુજ્યતે કિં તસ્ય શરણં ભુક્તૌ શરીરં ચ કિમુચ્યતે

એ અવ્યક્તનું સ્વરૂપ શું છે અને તે કેવી રીતે અનુભવાય છે? અનુભવમાં તેનું આશ્રય શું છે અને શરીર કયું કહેવાય છે?

દિક્ક્રિયાવ્યંજકા વિદ્યા કાલો રાગઃ પ્રવર્તકઃ કાલો ઽવચ્છેદકસ્તત્ર નિયતિસ્તુ નિયામિકા

વિદ્યા દિશા અને ક્રિયા દર્શાવે છે; સમય રાગને શરૂ કરે છે; સમય ત્યાં મર્યાદા કરે છે અને નિયમ નિયંત્રણ કરે છે.

અવ્યક્તં કારણં યત્તત્ત્રિગુણં પ્રભવાપ્યયમ્ પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિંતકાઃ

જે અવ્યક્ત છે તે જ કારણ છે, તેમાં ત્રણ ગુણો છે, તે સર્વનું ઉદ્ભવ અને લય છે; તેને તત્ત્વવિચારકોએ મુખ્ય તત્વ અને પ્રકૃતિ કહ્યું છે.

કલાતસ્તદભિવ્યક્તમનભિવ્યક્તલક્ષણમ્ સુખદુઃખવિમોહાત્મા ભુજ્યતે ગુણવાંસ્ત્રિધા

કલા પરથી જે પ્રગટ થાય છે, તે અવ્યક્તના લક્ષણવાળું છે; તેમાં સુખ, દુઃખ અને મોહ રહેલા છે અને ગુણવાળાઓ તેને ત્રણ રીતે અનુભવ કરે છે.

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવાઃ પ્રકૃતૌ સૂક્ષ્મરૂપેણ તિલે તૈલમિવ સ્થિતાઃ

સત્વ, રજ અને તમ—આ ગુણો પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; પ્રકૃતિમાં એ સૂક્ષ્મ રૂપે રહે છે, જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે.

સુખં ચ સુખહેતુશ્ચ સમાસાત્સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ રાજસં તદ્વિપર્યાસાત્સ્તંભમોહૌ તુ તામસૌ

સુખ અને સુખનું કારણ સામાન્ય રીતે સાત્વિક કહેવાય છે; તેનું વિપરીત રાજસ છે, અને જડતા તથા મોહ તામસ ગણાય છે.