શિવપુરાણમ્

ઇત્યાદિશ્ય વયં સર્વે પ્રેષિતા પરમેષ્ઠિના અસ્મિન્દેશે મહાભાગ તવાગમનકાંક્ષિણઃ

આ રીતે પરમેશ્વરે અમને આજ્ઞા આપી, હે મહાભાગ્યશાળી, અમે બધા અહીં તમારી આવકની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છીએ.

દીર્ઘસત્રં સમાસીના દિવ્યવર્ષસહસ્રકમ્ અતસ્તવાગમાદન્યત્પ્રાર્થ્યં નો નાસ્તિ કિંચન

અમે અહીં હજારો દૈવી વર્ષો સુધી ચાલતા લાંબા યજ્ઞમાં બેઠા છીએ; હવે તમારી હાજરી સિવાય અમને બીજું કશું ઇચ્છવું નથી.

ઇત્યાકર્ણ્ય પુરાવૃત્તમૃષીણાં દીર્ઘસત્રિણામ્ વાયુઃ પ્રીતમના ભૂત્વા તત્રાસીન્મુનિસંવૃતઃ

આ રીતે ઋષિઓના પ્રાચીન પ્રસંગ સાંભળી, પવનદેવ આનંદિત મનથી ત્યાં ઋષિઓની વચ્ચે બેઠા.

તતસ્તૈર્મુનિભિઃ પૃષ્ટસ્તેષાં ભાવવિવૃદ્ધયે સર્ગાદિ શાર્વમૈશ્વર્યં સમાસાદ વદદ્વિભુઃ

પછી, ઋષિઓએ તેમની સમજ વધે એ માટે પ્રશ્ન કરતા, મહાન પવનદેવે સર્જન અને શિવજીના ઐશ્વર્ય વિશે વાત શરૂ કરી.

તત્ર પૂર્વં મહાભાગા નૈમિષારણ્યવાસિનઃ પ્રણિપત્ય યથાન્યાયં પપ્રચ્છુઃ પવનં પ્રભુમ્

ત્યાં, પહેલાં નૈમિષારણ્યના પવિત્ર વાસીઓએ યોગ્ય રીતે વંદન કરીને પવનદેવને પ્રશ્ન કર્યો.

ભવાન્ કથમનુપ્રાપ્તો જ્ઞાનમીશ્વરગોચરમ્ કથં ચ શિવભાવસ્તે બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

આપે ભગવાનનું જે જ્ઞાન મેળવ્યું તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? અને બ્રહ્માજીના અવ્યક્ત સ્વરૂપ શિવભાવ તમને કેવી રીતે મળ્યો?

એકોનવિંશતિઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ શ્વેતલોહિતઃ તસ્મિન્કલ્પે ચતુર્વક્ત્રસ્સ્રષ્ટુકામો ઽતપત્તપઃ

ઓગણીસમો કલ્પ 'શ્વેતલોહિત' તરીકે ઓળખાય છે; એ કલ્પમાં ચારમુખવાળા બ્રહ્માજીએ સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી તપ કર્યું હતું.

તપસા તેન તીવ્રેણ તુષ્ટસ્તસ્ય પિતા સ્વયમ્ દિવ્યં કૌમારમાસ્થાય રૂપં રૂપવતાં વરઃ

તેની કઠોર તપસ્યાથી સંતોષાઈ, તેના પિતા પોતે જ સુંદર યુવાન સ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા.

શ્વેતો નામ મુનિર્ભૂત્વા દિવ્યાં વાચમુદીરયન્ દર્શનં પ્રદદૌ તસ્મૈ દેવદેવો મહેશ્વરઃ

શ્વેત નામે ઋષિ બનીને, તેમણે દિવ્ય વાણી ઉચ્ચારી; દેવોમાં મહાદેવ મહેશ્વરે તેમને દર્શન આપ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા પિતરં બ્રહ્મા બ્રહ્મણો ઽધિપતિં પતિમ્ પ્રણમ્ય પરમજ્ઞાનં ગાયત્ર્યા સહ લબ્ધવાન્

પિતા બ્રહ્માને જોઈ, બ્રહ્મા ભગવાનને નમસ્કાર કરીને, ગાયત્રી સાથે મળીને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

તતસ્સ લબ્ધવિજ્ઞાનો વિશ્વકર્મા ચતુર્મુખઃ અસૃજત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

પછી ચતુર્મુખ વિશ્વકર્માએ એ જ્ઞાન મેળવી, સ્થાવર અને જંગમ બધાં જીવોની રચના કરી.

યતશ્શ્રુત્વામૃતં લબ્ધં બ્રહ્મણા પરમેશ્વરાત્ તતસ્તદ્વદનાદેવ મયા લબ્ધં તપોબલાત્

જેમ બ્રહ્માએ પરમેશ્વર પાસેથી અમૃતરૂપ જ્ઞાન મેળવ્યું, તેમ મેં પણ તપસ્યાના બળે તેમના મુખથી એ જ્ઞાન મેળવ્યું.

કિં તજ્જ્ઞાનં ત્વયા લબ્ધં તથ્યાત્તથ્યંતરં શુભમ્ યત્ર કૃત્વા પરાં નિષ્ઠાં પુરુષસ્સુખમૃચ્છતિ

તું જે સત્ય અને કલ્યાણરૂપ જ્ઞાન મેળવ્યું છે, એ કયું છે? જેના દ્વારા મનુષ્ય પરમ લક્ષ્ય પામી સુખ મેળવે છે, એ જ્ઞાન શું છે?

પશુપાશપતિજ્ઞાનં યલ્લબ્ધં તુ મયા પુરા તત્ર નિષ્ઠા પરા કાર્યા પુરુષેણ સુખાર્થિના

પ્રાચીનકાળે મેં આત્મા, બંધન અને ભગવાનનું જે જ્ઞાન મેળવ્યું, એ જ્ઞાનમાં જ સુખ ઇચ્છનાર મનુષ્યે સ્થિર રહેવું જોઈએ.

અજ્ઞાનપ્રભવં દુઃખં જ્ઞાનેનૈવ નિવર્તતે જ્ઞાનં વસ્તુપરિચ્છેદો વસ્તુ ચ દ્વિવિધં સ્મૃતમ્

અજ્ઞાનથી જન્મેલું દુઃખ માત્ર જ્ઞાનથી જ દૂર થાય છે; જ્ઞાન એટલે સત્યની ઓળખ, અને સત્ય બે પ્રકારનું કહેવાયું છે.

અજડં ચ જડં ચૈવ નિયંતૃ ચ તયોરપિ પશુઃ પાશઃ પતિશ્ચેતિ કથ્યતે તત્ત્રયં ક્રમાત્

જડ અને અજડ બંને, અને એ બંનેનો નિયંત્રણ કરનાર—આ ત્રણને ક્રમશઃ આત્મા, બંધન અને ભગવાન કહેવાય છે.

અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ ક્ષરાક્ષરપરં તથા તદેતત્ત્રિતયં ભૂમ્ના કથ્યતે તત્ત્વવેદિભિઃ

અવિનાશી, વિનાશી અને એ બંનેથી પર જે છે—આ ત્રણે તત્વજ્ઞ લોકો દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવાય છે.

અક્ષરં પશુરિત્યુક્તઃ ક્ષરં પાશ ઉદાહૃતઃ ક્ષરાક્ષરપરં યત્તત્પતિરિત્યભિધીયતે

અવિનાશી આત્મા કહેવાય છે, વિનાશી બંધન કહેવાય છે, અને બંનેથી પર જે છે તેને ભગવાન કહેવાય છે.

કિં તદક્ષરમિત્યુક્તં કિં ચ ક્ષરમુદાહૃતમ્ તયોશ્ચ પરમં કિં વા તદેતદ્ બ્રૂહિ મારુત

અવિનાશી શું છે અને વિનાશી શું કહેવાય છે? અને એ બંનેથી પરમ શું છે? હે પવનદેવ, મને એ કહો.

પ્રકૃતિઃ ક્ષરમિત્યુક્તં પુરુષો ઽક્ષર ઉચ્યતે તાવિમૌ પ્રેરયત્યન્યસ્સ પરા પરમેશ્વરઃ

પ્રકૃતિને વિનાશી કહેવાય છે, આત્માને અવિનાશી કહેવાય છે; અને એ બંનેને ચલાવનાર પરમેશ્વર છે, જે સર્વોથી પર છે.

કૈષા પ્રકૃતિરિત્યુક્તા ક એષ પુરુષો મતઃ અનયોઃ કેન સમ્બન્ધઃ કોયં પ્રેરક ઈશ્વરઃ

પ્રકૃતિ શું છે? આત્મા કોણ કહેવાય છે? એ બંનેનો સંબંધ કયો છે અને તેમને ચલાવનાર ભગવાન કોણ છે?

માયા પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા પુરુષો માયયા વૃતઃ સંબન્ધો મૂલકર્મભ્યાં શિવઃ પ્રેરક ઈશ્વરઃ

માયા પ્રકૃતિ તરીકે ઓળખાય છે; આત્મા માયાથી ઢંકાયેલો છે. તેમનો સંબંધ મૂળ કર્મથી છે; શિવ એ બધાનો નિયંત્રણ કરનાર ભગવાન છે.

કેયં માયા સમા ખ્યાતા કિંરૂપો માયયા વૃતઃ મૂલં કીદૃક્ કુતો વાસ્ય કિં શિવત્વં કુતશ્શિવઃ

માયા શું છે, જે સમાન કહેવાય છે? તેની સ્વભાવ કેવો છે અને માયા કેવી રીતે ઢાંકે છે? તેનું મૂળ શું છે અને તે ક્યાંથી આવે છે? શિવત્વ શું છે અને શિવ કોણ છે?

માયા માહેશ્વરી શક્તિશ્ચિદ્રૂપો માયયા વૃતઃ મલશ્ચિચ્છાદકો નૈજો વિશુદ્ધિશ્શિવતા સ્વતઃ

માયા મહેશ્વરની શક્તિ છે; માયાથી ઢંકાયેલો આત્મા ચૈતન્યરૂપ છે. મલ એટલે સ્વાભાવિક અશુદ્ધિ, જે ચૈતન્યને ઢાંકે છે; શુદ્ધિ એ સ્વાભાવિક શિવત્વ છે.

આવૃણોતિ કથં માયા વ્યાપિનં કેન હેતુના કિમર્થં ચાવૃતિઃ પુંસઃ કેન વા વિનિવર્તતે

માયા સર્વવ્યાપકને કેવી રીતે ઢાંકે છે અને કયા કારણથી? મનુષ્યમાં આ આવરણ શા માટે થાય છે અને કઈ રીતે દૂર થાય છે?

આવૃતિર્વ્યપિનો ઽપિ સ્યાદ્વ્યાપિ યસ્માત્કલાદ્યપિ હેતુઃ કર્મૈવ ભોગાર્થં નિવર્તેત મલક્ષયાત્

ભલે એ સર્વત્ર વ્યાપક હોય, છતાં આવરણ થાય છે, કારણ કે કલાદિથી ઉત્પન્ન થયેલું કર્મ જ અનુભવ માટેનું કારણ બને છે અને જ્યારે અશુદ્ધિ નાશ પામે ત્યારે એ કર્મ પણ નિવૃત્ત થઈ જાય છે.

કલાદિ કથ્યતે કિં તત્કર્મ વા કિમુદાહૃતમ્ તત્કિમાદિ કિમન્તં વા કિં ફલં વા કિમાશ્રયમ્

કલાદિ શું છે અને તેનું શું વર્ણન છે? કર્મ શું છે અને તેને કેવી રીતે સમજાવાયું છે? તેનું આરંભ અને અંત શું છે? તેનું ફળ શું છે અને તેનો આધાર શું છે?

કસ્ય ભોગેન કિં ભોગ્યં કિં વા તદ્ભોગસાધનમ્ મલક્ષયસ્ય કો હેતુઃ કીદૃક્ ક્ષીણમલઃ પુમાન્

કોણના અનુભવથી શું ભોગવાય છે અને એ ભોગ માટેનું સાધન શું છે? અશુદ્ધિના નાશનું કારણ શું છે અને જેનું મલ નાશ પામે છે એ પુરુષ કેવી સ્થિતિમાં હોય છે?

કલા વિદ્યા ચ રાગશ્ચ કાલો નિયતિરેવ ચ કલાદયસ્સમાખ્યાતા યો ભોક્તા પુરુષો ભવેત્

કલા, વિદ્યા, રાગ, સમય અને નિયમ—આ પાંચને કલાદિ કહે છે; અને જે અનુભવ કરે છે તેને પુરુષ કહે છે.