શિવપુરાણમ્

અત્ર વઃ કુશલં વિપ્રાઃ કચ્ચિદ્વૃત્તે મહાક્રતૌ કચ્ચિદ્યજ્ઞહનો દૈત્યા ન બાધેરન્સુરદ્વિષઃ

હે બ્રાહ્મણો, તમે બધા સુખી છો ને? મહાયજ્ઞ સારી રીતે ચાલ્યો ને? દેવદ્વેષી દૈત્યોને યજ્ઞમાં કોઈ વિઘ્ન તો નાંખ્યું નથી ને?

પ્રાયશ્ચિત્તં દુરિષ્ટં વા ન કચ્ચિત્સમજાયત સ્તોત્રશસ્ત્રગૃહૈર્દેવાન્ પિત્ઃન્ પિત્ર્યૈશ્ચ કર્મભિઃ

દેવતાઓ અને પિતૃઓની સ્તુતિ, શસ્ત્ર અને પિતૃયજ્ઞ દ્વારા પૂજા કરતા કોઈ દુર્ઘટના કે પ્રાયશ્ચિત્યની જરૂર તો પડી નથી ને?

કચ્ચિદભ્યર્ચ્ય યુષ્માભિર્વિધિરાસીત્સ્વનુષ્ઠિતઃ નિવૃત્તે ચ મહાસત્રે પશ્ચાત્કિં વશ્ચિકીર્ષિતમ્

તમારે વિધિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે યજ્ઞ કર્યો ને? હવે મહાસત્ર પૂર્ણ થયું પછી, આગળ શું કરવા ઇચ્છો છો?

ઇત્યુક્તા મુનયઃ સર્વે વાયુના શિવભાવિના પ્રહૃષ્ટમનસઃ પૂતાઃ પ્રત્યૂચુર્વિનયાન્વિતાઃ

આ રીતે પવનદેવના શબ્દો સાંભળી, સર્વે ઋષિઓ આનંદિત અને પવિત્ર મનથી, વિનમ્રતાપૂર્વક જવાબ આપ્યો.

અદ્ય નઃ કુશલં સર્વમદ્ય સાધુ ભવેત્તપઃ અસ્મચ્છ્રેયોભિવૃદ્ધ્યર્થં ભવાનત્રાગતો યતઃ

આજે અમારે બધું સુખદ છે; આજે અમારું તપ સાચું સાર્થક થયું, કેમ કે આપ અમારી કલ્યાણ માટે અહીં પધાર્યા છો.

શૃણુ ચેદં પુરાવૃત્તં તમસાક્રાંતમાનસૈઃ ઉપાસિતઃ પુરાસ્માભિર્વિજ્ઞાનાર્થં પ્રજાપતિઃ

હવે, તમે આ પ્રાચીન ઘટના સાંભળો: પહેલાં, અમારું મન અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલું હતું ત્યારે અમે વિદ્યા મેળવવા પ્રજાપતિની ઉપાસના કરી હતી.

સોપ્યસ્માનનુગૃહ્યાહ શરણ્યશ્શરણાગતાન્ સર્વસ્માદધિકો રુદ્રો વિપ્રાઃ પરમકારણમ્

તેણે, આશ્રય આપનારએ, અમારો દયાપૂર્વક સ્વીકાર કર્યો અને કહ્યું: 'રુદ્ર સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે; હે બ્રાહ્મણો, એ જ પરમ કારણ છે.'

તમપ્રતર્ક્યં યાથાત્મ્યં ભક્તિમાનેવ પશ્યતિ ભક્તિશ્ચાસ્ય પ્રસાદેન પ્રસાદાદેવ નિર્વૃતિઃ

તેણી સચ્ચાઈ બુદ્ધિથી સમજાતી નથી; માત્ર ભક્તિથી જ તેને જોઈ શકાય છે. તેની કૃપાથી ભક્તિ મળે છે અને એ જ કૃપાથી મુક્તિ મળે છે.

તસ્માદસ્ય પ્રસાદાર્થં નૈમિષે સત્રયોગતઃ યજધ્વં દીર્ઘસત્રેણ રુદ્રં પરમકારણમ્

એથી, તેની કૃપા મેળવવા માટે, તમે અહીં નૈમિષક્ષેત્રે લાંબા યજ્ઞ દ્વારા પરમ કારણ રુદ્રની પૂજા કરો.

તત્પ્રસાદેન સત્રાંતે વાયુસ્તત્રાગમિષ્યતિ તન્મુખાજ્જ્ઞાનલાભો વસ્તત્ર શ્રેયો ભવિષ્યતિ

તેનાં આશીર્વાદથી, યજ્ઞના અંતે પવનદેવ અહીં આવશે; તેમના વચનોથી જ્ઞાન મળશે અને સર્વોત્તમ કલ્યાણ થશે.

ઇત્યાદિશ્ય વયં સર્વે પ્રેષિતા પરમેષ્ઠિના અસ્મિન્દેશે મહાભાગ તવાગમનકાંક્ષિણઃ

આ રીતે પરમેશ્વરે અમને આજ્ઞા આપી, હે મહાભાગ્યશાળી, અમે બધા અહીં તમારી આવકની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છીએ.

દીર્ઘસત્રં સમાસીના દિવ્યવર્ષસહસ્રકમ્ અતસ્તવાગમાદન્યત્પ્રાર્થ્યં નો નાસ્તિ કિંચન

અમે અહીં હજારો દૈવી વર્ષો સુધી ચાલતા લાંબા યજ્ઞમાં બેઠા છીએ; હવે તમારી હાજરી સિવાય અમને બીજું કશું ઇચ્છવું નથી.

ઇત્યાકર્ણ્ય પુરાવૃત્તમૃષીણાં દીર્ઘસત્રિણામ્ વાયુઃ પ્રીતમના ભૂત્વા તત્રાસીન્મુનિસંવૃતઃ

આ રીતે ઋષિઓના પ્રાચીન પ્રસંગ સાંભળી, પવનદેવ આનંદિત મનથી ત્યાં ઋષિઓની વચ્ચે બેઠા.

તતસ્તૈર્મુનિભિઃ પૃષ્ટસ્તેષાં ભાવવિવૃદ્ધયે સર્ગાદિ શાર્વમૈશ્વર્યં સમાસાદ વદદ્વિભુઃ

પછી, ઋષિઓએ તેમની સમજ વધે એ માટે પ્રશ્ન કરતા, મહાન પવનદેવે સર્જન અને શિવજીના ઐશ્વર્ય વિશે વાત શરૂ કરી.

તત્ર પૂર્વં મહાભાગા નૈમિષારણ્યવાસિનઃ પ્રણિપત્ય યથાન્યાયં પપ્રચ્છુઃ પવનં પ્રભુમ્

ત્યાં, પહેલાં નૈમિષારણ્યના પવિત્ર વાસીઓએ યોગ્ય રીતે વંદન કરીને પવનદેવને પ્રશ્ન કર્યો.

ભવાન્ કથમનુપ્રાપ્તો જ્ઞાનમીશ્વરગોચરમ્ કથં ચ શિવભાવસ્તે બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

આપે ભગવાનનું જે જ્ઞાન મેળવ્યું તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? અને બ્રહ્માજીના અવ્યક્ત સ્વરૂપ શિવભાવ તમને કેવી રીતે મળ્યો?

એકોનવિંશતિઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ શ્વેતલોહિતઃ તસ્મિન્કલ્પે ચતુર્વક્ત્રસ્સ્રષ્ટુકામો ઽતપત્તપઃ

ઓગણીસમો કલ્પ 'શ્વેતલોહિત' તરીકે ઓળખાય છે; એ કલ્પમાં ચારમુખવાળા બ્રહ્માજીએ સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી તપ કર્યું હતું.

તપસા તેન તીવ્રેણ તુષ્ટસ્તસ્ય પિતા સ્વયમ્ દિવ્યં કૌમારમાસ્થાય રૂપં રૂપવતાં વરઃ

તેની કઠોર તપસ્યાથી સંતોષાઈ, તેના પિતા પોતે જ સુંદર યુવાન સ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા.

શ્વેતો નામ મુનિર્ભૂત્વા દિવ્યાં વાચમુદીરયન્ દર્શનં પ્રદદૌ તસ્મૈ દેવદેવો મહેશ્વરઃ

શ્વેત નામે ઋષિ બનીને, તેમણે દિવ્ય વાણી ઉચ્ચારી; દેવોમાં મહાદેવ મહેશ્વરે તેમને દર્શન આપ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા પિતરં બ્રહ્મા બ્રહ્મણો ઽધિપતિં પતિમ્ પ્રણમ્ય પરમજ્ઞાનં ગાયત્ર્યા સહ લબ્ધવાન્

પિતા બ્રહ્માને જોઈ, બ્રહ્મા ભગવાનને નમસ્કાર કરીને, ગાયત્રી સાથે મળીને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

તતસ્સ લબ્ધવિજ્ઞાનો વિશ્વકર્મા ચતુર્મુખઃ અસૃજત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

પછી ચતુર્મુખ વિશ્વકર્માએ એ જ્ઞાન મેળવી, સ્થાવર અને જંગમ બધાં જીવોની રચના કરી.

યતશ્શ્રુત્વામૃતં લબ્ધં બ્રહ્મણા પરમેશ્વરાત્ તતસ્તદ્વદનાદેવ મયા લબ્ધં તપોબલાત્

જેમ બ્રહ્માએ પરમેશ્વર પાસેથી અમૃતરૂપ જ્ઞાન મેળવ્યું, તેમ મેં પણ તપસ્યાના બળે તેમના મુખથી એ જ્ઞાન મેળવ્યું.

કિં તજ્જ્ઞાનં ત્વયા લબ્ધં તથ્યાત્તથ્યંતરં શુભમ્ યત્ર કૃત્વા પરાં નિષ્ઠાં પુરુષસ્સુખમૃચ્છતિ

તું જે સત્ય અને કલ્યાણરૂપ જ્ઞાન મેળવ્યું છે, એ કયું છે? જેના દ્વારા મનુષ્ય પરમ લક્ષ્ય પામી સુખ મેળવે છે, એ જ્ઞાન શું છે?

પશુપાશપતિજ્ઞાનં યલ્લબ્ધં તુ મયા પુરા તત્ર નિષ્ઠા પરા કાર્યા પુરુષેણ સુખાર્થિના

પ્રાચીનકાળે મેં આત્મા, બંધન અને ભગવાનનું જે જ્ઞાન મેળવ્યું, એ જ્ઞાનમાં જ સુખ ઇચ્છનાર મનુષ્યે સ્થિર રહેવું જોઈએ.

અજ્ઞાનપ્રભવં દુઃખં જ્ઞાનેનૈવ નિવર્તતે જ્ઞાનં વસ્તુપરિચ્છેદો વસ્તુ ચ દ્વિવિધં સ્મૃતમ્

અજ્ઞાનથી જન્મેલું દુઃખ માત્ર જ્ઞાનથી જ દૂર થાય છે; જ્ઞાન એટલે સત્યની ઓળખ, અને સત્ય બે પ્રકારનું કહેવાયું છે.

અજડં ચ જડં ચૈવ નિયંતૃ ચ તયોરપિ પશુઃ પાશઃ પતિશ્ચેતિ કથ્યતે તત્ત્રયં ક્રમાત્

જડ અને અજડ બંને, અને એ બંનેનો નિયંત્રણ કરનાર—આ ત્રણને ક્રમશઃ આત્મા, બંધન અને ભગવાન કહેવાય છે.

અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ ક્ષરાક્ષરપરં તથા તદેતત્ત્રિતયં ભૂમ્ના કથ્યતે તત્ત્વવેદિભિઃ

અવિનાશી, વિનાશી અને એ બંનેથી પર જે છે—આ ત્રણે તત્વજ્ઞ લોકો દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવાય છે.

અક્ષરં પશુરિત્યુક્તઃ ક્ષરં પાશ ઉદાહૃતઃ ક્ષરાક્ષરપરં યત્તત્પતિરિત્યભિધીયતે

અવિનાશી આત્મા કહેવાય છે, વિનાશી બંધન કહેવાય છે, અને બંનેથી પર જે છે તેને ભગવાન કહેવાય છે.

કિં તદક્ષરમિત્યુક્તં કિં ચ ક્ષરમુદાહૃતમ્ તયોશ્ચ પરમં કિં વા તદેતદ્ બ્રૂહિ મારુત

અવિનાશી શું છે અને વિનાશી શું કહેવાય છે? અને એ બંનેથી પરમ શું છે? હે પવનદેવ, મને એ કહો.