શિવપુરાણમ્

વ્રતાનિ સર્વદાનાનિ તપાંસિ નિયમાસ્તથા કથિતાનિ પુરા સદ્ભિર્ભાવાર્થં નાત્ર સંશયઃ

વ્રત, દાન, તપ અને નિયમ — આ બધું પૂર્વજ્ઞાની મહાત્માઓએ આંતરિક અર્થ માટે કહ્યું છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

હરિશ્ચાહં ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ તપોભિરુગ્રૈરદ્યાપિ તસ્ય દર્શનકાંક્ષિણઃ

હરિ, હું, રુદ્ર અને બીજા દેવો-દૈત્યોએ પણ આજે સુધી કઠોર તપસ્યા કરીને એના દર્શન માટે ઇચ્છા રાખી છે.

અદૃશ્યઃ પતિતૈર્મૂઢૈર્દુર્જનૈરપિ કુત્સિતૈઃ ભક્તૈરન્તર્બહિશ્ચાપિ પૂજ્યઃ સંભાષ્ય એવ ચ

પતિત, મૂર્ખ અને દુષ્ટ લોકો તેને જોઈ શકતા નથી; પણ ભક્તો માટે એ અંદર-બહાર સર્વત્ર પૂજ્ય અને સંવાદ્ય છે.

તદિદં ત્રિવિધં રૂપં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્ અસ્મદાદ્યમરૈર્દૃશ્યં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તુ યોગિભિઃ

આ ત્રણ પ્રકારનું રૂપ છે — સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને પરમ; સ્થૂળ રૂપ અમને અને દેવોને દેખાય છે, સૂક્ષ્મ રૂપ યોગીઓ જોઈ શકે છે.

તતઃ પરં તુ યન્નિત્યં જ્ઞાનમાનંદમવ્યયમ્ તન્નિષ્ઠૈસ્તત્પરૈર્ભક્તૈર્દૃશ્યં તદ્વ્રતમાશ્રિતૈઃ

પણ જે પરમ, શાશ્વત, જ્ઞાનરૂપ, આનંદમય અને અવિનાશી છે, તે માત્ર એમાં સ્થિર અને વ્રતગ્રાહી ભક્તો દ્વારા જ અનુભવી શકાય છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પરમ્ શિવે ભક્તિર્ન સન્દેહસ્તયા યુક્તો વિમુચ્યતે

આથી વધુ શું કહીએ? સર્વથી ગુપ્ત રહસ્ય એ છે કે શિવભક્તિથી મુક્તિ મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રસાદાદેવ સા ભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ યથા ચાંકુરતો બીજં બીજતો વા યથાંકુરઃ

શુદ્ધ કૃપાથી જ ભક્તિ થાય છે અને ભક્તિથી કૃપા મળે છે — જેમ વાવેતરથી બીજ અને બીજથી વાવેતર થાય છે.

પ્રસાદપૂર્વિકા એવ પશોસ્સર્વત્ર સિદ્ધયઃ સ એવ સાધનૈરન્તે સર્વૈરપિ ચ સાધ્યતે

પ્રતિ એકે આત્માને સર્વ સિદ્ધિઓ કૃપા પછી જ મળે છે; અને અંતે, સર્વ સાધનો પછી પણ, તે કૃપાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રસાદસાધનં ધર્મસ્સ ચ વેદેન દર્શિતઃ તદભ્યાસવશાત્સામ્યં પૂર્વયોઃ પુણ્યપાપયોઃ

કૃપા મેળવવાનો માર્ગ ધર્મ છે, જે વેદે બતાવ્યો છે; તેની નિયમિતતા દ્વારા પુણ્ય અને પાપમાં સમતોલતા આવે છે.

સામ્યાત્પ્રસાદસંપર્કો ધર્મસ્યાતિશયસ્તતઃ ધર્માતિશયમાસાદ્ય પશોઃ પાપપરિક્ષયઃ

સમતા થવાથી કૃપાનો સ્પર્શ મળે છે, અને તેમાંથી ધર્મની શ્રેષ્ઠતા આવે છે; ધર્મની શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત થતાં આત્માના પાપો નાશ પામે છે.

એવં પ્રક્ષીણપાપસ્ય બહુભિર્જન્મભિઃ ક્રમાત્ સાંબે સર્વેશ્વરે ભક્તિર્જ્ઞાનપૂર્વા પ્રજાયતે

આ રીતે, અનેક જન્મોમાં પાપ ઘટતાં, જ્ઞાન પછી શંભુ સર્વેશ્વર પ્રત્યે ભક્તિ જન્મે છે.

ભાવાનુગુણમીશસ્ય પ્રસાદો વ્યતિરિચ્યતે પ્રસાદાત્કર્મસંત્યાગઃ ફલતો ન સ્વરૂપતઃ

પ્રભુની કૃપા વ્યક્તિના ભાવ અનુસાર મળે છે; કૃપાથી કર્મનો ત્યાગ થાય છે — સ્વરૂપે નહીં, ફળરૂપે.

તસ્માત્કર્મફલત્યાગાચ્છિવધર્માન્વયઃ શુભઃ સ ચ ગુર્વનપેક્ષશ્ચ તદપેક્ષ ઇતિ દ્વિધા

આથી, કર્મફળના ત્યાગથી શિવધર્મનો શુભ માર્ગ મળે છે; અને એ બે પ્રકારનો છે — ગુરુની અપેક્ષા વગર અને ગુરુની અપેક્ષાથી.

તત્રાનપેક્ષાત્સાપેક્ષો મુખ્યઃ શતગુણાધિકઃ શિવધર્માન્વયસ્યાસ્ય શિવજ્ઞાનસમન્વયઃ

અહીં, જે કાર્ય ઇચ્છાપૂર્વક કરે છે તે નિરિચ્છા કરનાર કરતાં સો ગણી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; કેમ કે શિવના ધર્મમાં, શિવજ્ઞાન સાથેનું એકતત્વ સર્વોપરી છે.

જ્ઞનાન્વયવશાત્પુંસઃ સંસારે દોષદર્શનમ્ તતો વિષયવૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્ભાવસાધનમ્

જ્ઞાનના પ્રભાવથી મનુષ્યને સંસારની ખામીઓ દેખાય છે; એથી વિષયોમાં વિરક્તિ આવે છે, અને એ વિરક્તિથી અંતરંગ ભાવની સાધના થાય છે.

ભાવસિદ્ધ્યુપપન્નસ્ય ધ્યાને નિષ્ઠા ન કર્મણિ જ્ઞાનધ્યાનાભિયુક્તસ્ય પુંસો યોગઃ પ્રવર્તતે

જેને સાચો ભાવ પ્રાપ્ત થયો હોય, તેની સ્થિરતા કર્મમાં નહીં, પણ ધ્યાનમાં હોય છે; જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં તત્પર રહેનાર મનુષ્યમાં યોગ પ્રગટે છે.

યોગેન તુ પરા ભક્તિઃ પ્રસાદસ્તદનંતરમ્ પ્રસાદાન્મુચ્યતે જંતુર્મુક્તઃ શિવસમો ભવેત્

યોગથી પરમ ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, અને પછી કૃપા મળે છે; કૃપાથી જીવ મુક્ત થાય છે અને શિવ સમાન બને છે.

અનુગ્રહપ્રકારસ્ય ક્રમો ઽયમવિવક્ષિતઃ યાદૃશી યોગ્યતા પુંસસ્તસ્ય તાદૃગનુગ્રહઃ

કૃપાનો ક્રમ નિશ્ચિત નથી; જેવું મનુષ્યનું પાત્રત્વ હોય, તેવી જ કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

ગર્ભસ્થો મુચ્યતે કશ્ચિજ્જાયમાનસ્તથાપરઃ બાલો વા તરુણો વાથ વૃદ્ધો વા મુચ્યતે પરઃ

કેટલાક ગર્ભમાં જ મુક્ત થાય છે, કેટલાક જન્મતા મુક્ત થાય છે; બીજાં બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં મુક્ત થાય છે.

તિર્યગ્યોનિગતઃ કશ્ચિન્મુચ્યતે નારકો ઽપરઃ અપરસ્તુ પદં પ્રાપ્તો મુચ્યતે સ્વપદક્ષયે

કેટલાક પશુયોનિમાંથી મુક્ત થાય છે, બીજાં નરકમાંથી; અને કેટલાક કોઈ અવસ્થામાં પહોંચીને, એ અવસ્થા પૂરી થયા પછી મુક્ત થાય છે.

કશ્ચિત્ક્ષીણપદો ભૂત્વા પુનરાવર્ત્ય મુચ્યતે કશ્ચિદધ્વગતસ્તસ્મિન્ સ્થિત્વાસ્થિત્વા વિમુચ્યતે

કેટલાક પોતાની અવસ્થા પૂરી કરીને ફરી પાછા આવી મુક્ત થાય છે; બીજાં કોઈ માર્ગે પહોંચી, ત્યાં રહીને પછી મુક્ત થાય છે.

તસ્માન્નૈકપ્રકારેણ નરાણાં મુક્તિરિષ્યતે જ્ઞાનભાવાનુરૂપેણ પ્રસાદેનૈવ નિર્વૃતિઃ

આથી, મનુષ્યોની મુક્તિ એક જ રીતે થાય છે એવું માનવું યોગ્ય નથી; જ્ઞાન અને ભાવ પ્રમાણે, કૃપાથી જ પરમ શાંતિ મળે છે.

તસ્માદસ્ય પ્રસાદાર્થં વાઙ્મનોદોષવર્જિતાઃ ધ્યાયંતશ્શિવમેવૈકં સદારતનયાગ્નયઃ

આથી, એ કૃપા માટે, વાણી, મન અને શરીરનાં દોષોથી રહિત રહી, પત્ની, પુત્ર અને અગ્નિ સાથે, સદા માત્ર શિવનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાસ્સર્વે તદ્યુક્તાસ્તદુપાશ્રયાઃ સર્વક્રિયાઃ પ્રકુર્વાણાસ્તમેવ મનસાગતાઃ

બધા એમાં સ્થિર, એમાં તત્પર, એમાં એકરૂપ અને એમાં આશ્રિત રહી, સર્વ કર્મો માત્ર એના સ્મરણથી કરે છે.

દીર્ઘસૂત્રસમારબ્ધં દિવ્યવર્ષસહસ્રકમ્ સત્રાંતે મંત્રયોગેન વાયુસ્તત્ર ગમિષ્યતિ

દીર્ઘ સમય સુધી ચાલેલા યજ્ઞના અંતે, જે હજારો દૈવી વર્ષ સુધી ચાલે છે, ત્યારે મંત્ર અને યોગના બળે પ્રાણ ત્યાંથી બહાર જાય છે.

સ એવ ભવતઃ શ્રેયઃ સોપાયં કથયિષ્યતિ તતો વારાણસી પુણ્યા પુરી પરમશોભના

એજ તમારું શ્રેયસ સાધવાના ઉપાય કહેશે; પછી પવિત્ર અને અતિ સુંદર કાશી શહેરમાં જવું જોઈએ.

ગંતવ્યા યત્ર વિશ્વેશો દેવ્યા સહ પિનાકધૃક્ સદા વિહરતિ શ્રીમાન્ ભક્તાનુગ્રહકારણાત્

જ્યાં સર્વના સ્વામી, પિનાકધારી ભગવાન, દેવી સાથે, ભક્તોને કૃપા આપવા હંમેશા વિહાર કરે છે.

તત્રાશ્ચર્યં મહદ્દૃષ્ટ્વા મત્સમીપં ગમિષ્યથ તતો વઃ કથયિષ્યામિ મોક્ષોપાય દ્વિજોત્તમાઃ

ત્યાંનું મહાન આશ્ચર્ય જોઈને, તમે મારા પાસે આવશો; પછી હું તમને, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મોક્ષનો ઉપાય કહીશ.

યેનૈકજન્મના મુક્તિર્યુષ્મત્કરતલે સ્થિતા અનેકજન્મસંસારબંધનિર્મોક્ષકારિણી

જેના દ્વારા એક જ જન્મમાં મુક્તિ તમારા હાથમાં આવી જશે—અને અનેક જન્મોના બંધનમાંથી છૂટકારો મળશે.