શિવપુરાણમ્

યસ્મિન્ન ભાસતે વિદ્યુન્ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રમાઃ યસ્ય ભાસા વિભાતીદમિત્યેષા શાશ્વતી શ્રુતિઃ

જેમા વીજળી, સૂર્ય કે ચંદ્ર પ્રકાશતા નથી, પણ જેના પ્રકાશથી આ બધું પ્રકાશિત થાય છે—આ શાશ્વત શાસ્ત્રવાણી છે.

એકો દેવો મહાદેવો વિજ્ઞેયસ્તુ મહેશ્વરઃ ન તસ્ય પરમં કિંચિત્પદં સમધિગમ્યતે

એકમાત્ર એ દેવ, મહાદેવ, મહેશ્વર તરીકે ઓળખવા યોગ્ય છે; એનું પરમ સ્થાન કોઈ પણ પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી.

અયમાદિરનાદ્યન્તસ્સ્વભાવાદેવ નિર્મલઃ સ્વતન્ત્રઃ પરિપૂર્ણશ્ચ સ્વેચ્છાધીનશ્ચરાચરઃ

એ સ્વયં પ્રારંભ છે, પણ અનાદિ અને અનંત છે, પોતાની સ્વભાવથી શુદ્ધ છે, સ્વતંત્ર છે, સંપૂર્ણ છે અને પોતાની ઇચ્છાથી ચેતન અને અચેતન બની રહે છે.

અપ્રાકૃતવપુઃ શ્રીમાંલ્લક્ષ્યલક્ષણવર્જિતઃ અયં મુક્તો મોચકશ્ચ હ્યકાલઃ કાલચોદકઃ

જેનું સ્વરૂપ પ્રકૃતિથી પર છે, જે તેજસ્વી છે, જે કોઈ લક્ષણથી બંધાયેલો નથી; એ મુક્ત છે અને મુક્તિ આપનાર છે, એ કાળથી પર છે અને કાળને ચલાવનાર છે.

સર્વોપરિકૃતાવાસસ્સર્વાવાસશ્ચ સર્વવિત્ ષડ્વિધાધ્વમયસ્યાસ્ય સર્વસ્ય જગતઃ પતિઃ

જે સર્વથી પર છે, છતાં સર્વમાં વસે છે, સર્વજ્ઞ છે; જે છ પ્રકારના સમયથી ભરપૂર છે, એ આખા જગતનો સ્વામી છે.

ઉત્તરોત્તરભૂતાનામુત્તરશ્ચ નિરુત્તરઃ અનન્તાનન્તસન્દોહમકરંદમધુવ્રતઃ

ઉચ્ચતમ જીવોમાં પણ જે સર્વોચ્ચ છે અને સર્વોચ્ચને પણ પાર કરે છે, અનંત અને સીમિતનું અવિરત મિલન જે છે, અનંત કમળના મધ પર જે મધમાખી સમાન છે.

અખંડજગદંડાનાં પિંડીકરણપંડિતઃ ઔદાર્યવીર્યગાંભીર્યમાધુર્યમકરાલયઃ

અખંડ બ્રહ્માંડોને એકરૂપ કરવા જાણનારો જે છે, દયાળુ, શૂરવીર, ઊંડા, મધુર અને ભયમિશ્રિત ગુણોનું નિવાસસ્થાન છે.

નૈવાસ્ય સદૃશં વસ્તુ નાધિકં ચાપિ કિંચન અતુલઃ સર્વભૂતાનાં રાજરાજશ્ચ તિષ્ઠતિ

એના સમાન કંઈ નથી, એથી મહાન પણ કંઈ નથી; એ સર્વ જીવોમાં અનન્ય છે, રાજાઓનો રાજા છે.

અનેન ચિત્રકૃત્યેન પ્રથમં સૃજ્યતે જગત્ અંતકાલે પુનશ્ચેદં તસ્મિન્પ્રલયમેષ્યતે

એની અદ્ભુત લીલાથી જગતની શરૂઆત થાય છે; અને અંતે એ જ જગત એમાં લય પામે છે.

અસ્ય ભૂતાનિ વશ્યાનિ અયં સર્વનિયોજકઃ અયં તુ પરયા ભક્ત્યા દૃશ્યતે નાન્યથા ક્વચિત્

બધા જીવ એના વશમાં છે, એ સર્વને ચલાવે છે; પણ એ માત્ર શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી જ દેખાય છે, બીજે કોઈ રીતે ક્યારેય નહીં.

વ્રતાનિ સર્વદાનાનિ તપાંસિ નિયમાસ્તથા કથિતાનિ પુરા સદ્ભિર્ભાવાર્થં નાત્ર સંશયઃ

વ્રત, દાન, તપ અને નિયમ — આ બધું પૂર્વજ્ઞાની મહાત્માઓએ આંતરિક અર્થ માટે કહ્યું છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

હરિશ્ચાહં ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ તપોભિરુગ્રૈરદ્યાપિ તસ્ય દર્શનકાંક્ષિણઃ

હરિ, હું, રુદ્ર અને બીજા દેવો-દૈત્યોએ પણ આજે સુધી કઠોર તપસ્યા કરીને એના દર્શન માટે ઇચ્છા રાખી છે.

અદૃશ્યઃ પતિતૈર્મૂઢૈર્દુર્જનૈરપિ કુત્સિતૈઃ ભક્તૈરન્તર્બહિશ્ચાપિ પૂજ્યઃ સંભાષ્ય એવ ચ

પતિત, મૂર્ખ અને દુષ્ટ લોકો તેને જોઈ શકતા નથી; પણ ભક્તો માટે એ અંદર-બહાર સર્વત્ર પૂજ્ય અને સંવાદ્ય છે.

તદિદં ત્રિવિધં રૂપં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્ અસ્મદાદ્યમરૈર્દૃશ્યં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તુ યોગિભિઃ

આ ત્રણ પ્રકારનું રૂપ છે — સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને પરમ; સ્થૂળ રૂપ અમને અને દેવોને દેખાય છે, સૂક્ષ્મ રૂપ યોગીઓ જોઈ શકે છે.

તતઃ પરં તુ યન્નિત્યં જ્ઞાનમાનંદમવ્યયમ્ તન્નિષ્ઠૈસ્તત્પરૈર્ભક્તૈર્દૃશ્યં તદ્વ્રતમાશ્રિતૈઃ

પણ જે પરમ, શાશ્વત, જ્ઞાનરૂપ, આનંદમય અને અવિનાશી છે, તે માત્ર એમાં સ્થિર અને વ્રતગ્રાહી ભક્તો દ્વારા જ અનુભવી શકાય છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પરમ્ શિવે ભક્તિર્ન સન્દેહસ્તયા યુક્તો વિમુચ્યતે

આથી વધુ શું કહીએ? સર્વથી ગુપ્ત રહસ્ય એ છે કે શિવભક્તિથી મુક્તિ મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રસાદાદેવ સા ભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ યથા ચાંકુરતો બીજં બીજતો વા યથાંકુરઃ

શુદ્ધ કૃપાથી જ ભક્તિ થાય છે અને ભક્તિથી કૃપા મળે છે — જેમ વાવેતરથી બીજ અને બીજથી વાવેતર થાય છે.

પ્રસાદપૂર્વિકા એવ પશોસ્સર્વત્ર સિદ્ધયઃ સ એવ સાધનૈરન્તે સર્વૈરપિ ચ સાધ્યતે

પ્રતિ એકે આત્માને સર્વ સિદ્ધિઓ કૃપા પછી જ મળે છે; અને અંતે, સર્વ સાધનો પછી પણ, તે કૃપાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રસાદસાધનં ધર્મસ્સ ચ વેદેન દર્શિતઃ તદભ્યાસવશાત્સામ્યં પૂર્વયોઃ પુણ્યપાપયોઃ

કૃપા મેળવવાનો માર્ગ ધર્મ છે, જે વેદે બતાવ્યો છે; તેની નિયમિતતા દ્વારા પુણ્ય અને પાપમાં સમતોલતા આવે છે.

સામ્યાત્પ્રસાદસંપર્કો ધર્મસ્યાતિશયસ્તતઃ ધર્માતિશયમાસાદ્ય પશોઃ પાપપરિક્ષયઃ

સમતા થવાથી કૃપાનો સ્પર્શ મળે છે, અને તેમાંથી ધર્મની શ્રેષ્ઠતા આવે છે; ધર્મની શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત થતાં આત્માના પાપો નાશ પામે છે.

એવં પ્રક્ષીણપાપસ્ય બહુભિર્જન્મભિઃ ક્રમાત્ સાંબે સર્વેશ્વરે ભક્તિર્જ્ઞાનપૂર્વા પ્રજાયતે

આ રીતે, અનેક જન્મોમાં પાપ ઘટતાં, જ્ઞાન પછી શંભુ સર્વેશ્વર પ્રત્યે ભક્તિ જન્મે છે.

ભાવાનુગુણમીશસ્ય પ્રસાદો વ્યતિરિચ્યતે પ્રસાદાત્કર્મસંત્યાગઃ ફલતો ન સ્વરૂપતઃ

પ્રભુની કૃપા વ્યક્તિના ભાવ અનુસાર મળે છે; કૃપાથી કર્મનો ત્યાગ થાય છે — સ્વરૂપે નહીં, ફળરૂપે.

તસ્માત્કર્મફલત્યાગાચ્છિવધર્માન્વયઃ શુભઃ સ ચ ગુર્વનપેક્ષશ્ચ તદપેક્ષ ઇતિ દ્વિધા

આથી, કર્મફળના ત્યાગથી શિવધર્મનો શુભ માર્ગ મળે છે; અને એ બે પ્રકારનો છે — ગુરુની અપેક્ષા વગર અને ગુરુની અપેક્ષાથી.

તત્રાનપેક્ષાત્સાપેક્ષો મુખ્યઃ શતગુણાધિકઃ શિવધર્માન્વયસ્યાસ્ય શિવજ્ઞાનસમન્વયઃ

અહીં, જે કાર્ય ઇચ્છાપૂર્વક કરે છે તે નિરિચ્છા કરનાર કરતાં સો ગણી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; કેમ કે શિવના ધર્મમાં, શિવજ્ઞાન સાથેનું એકતત્વ સર્વોપરી છે.

જ્ઞનાન્વયવશાત્પુંસઃ સંસારે દોષદર્શનમ્ તતો વિષયવૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્ભાવસાધનમ્

જ્ઞાનના પ્રભાવથી મનુષ્યને સંસારની ખામીઓ દેખાય છે; એથી વિષયોમાં વિરક્તિ આવે છે, અને એ વિરક્તિથી અંતરંગ ભાવની સાધના થાય છે.

ભાવસિદ્ધ્યુપપન્નસ્ય ધ્યાને નિષ્ઠા ન કર્મણિ જ્ઞાનધ્યાનાભિયુક્તસ્ય પુંસો યોગઃ પ્રવર્તતે

જેને સાચો ભાવ પ્રાપ્ત થયો હોય, તેની સ્થિરતા કર્મમાં નહીં, પણ ધ્યાનમાં હોય છે; જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં તત્પર રહેનાર મનુષ્યમાં યોગ પ્રગટે છે.

યોગેન તુ પરા ભક્તિઃ પ્રસાદસ્તદનંતરમ્ પ્રસાદાન્મુચ્યતે જંતુર્મુક્તઃ શિવસમો ભવેત્

યોગથી પરમ ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, અને પછી કૃપા મળે છે; કૃપાથી જીવ મુક્ત થાય છે અને શિવ સમાન બને છે.

અનુગ્રહપ્રકારસ્ય ક્રમો ઽયમવિવક્ષિતઃ યાદૃશી યોગ્યતા પુંસસ્તસ્ય તાદૃગનુગ્રહઃ

કૃપાનો ક્રમ નિશ્ચિત નથી; જેવું મનુષ્યનું પાત્રત્વ હોય, તેવી જ કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

ગર્ભસ્થો મુચ્યતે કશ્ચિજ્જાયમાનસ્તથાપરઃ બાલો વા તરુણો વાથ વૃદ્ધો વા મુચ્યતે પરઃ

કેટલાક ગર્ભમાં જ મુક્ત થાય છે, કેટલાક જન્મતા મુક્ત થાય છે; બીજાં બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં મુક્ત થાય છે.