શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
રૂપિત્વાત્સકલસ્તદ્વત્તસ્માત્સકલનિષ્કલઃ નિષ્કલત્વાન્નિરાકારં લિંગં તસ્ય સમાગતમ્
શિવજીને સ્વરૂપ છે એટલે તેઓ સકલ પણ છે. એટલે તેઓ સકલ અને નિષ્કલ બંને છે. નિષ્કલ હોવાને કારણે તેમનું લિંગ સ્વરૂપ પણ આકારરહિત છે અને શિવજી સાથે એકરૂપ છે.
સકલત્વાત્તથા બેરં સાકારં તસ્ય સંગતમ્ સકલાકલરૂપત્વાદ્બ્રહ્મશબ્દાભિધઃ પરઃ
સકલ હોવાને કારણે તેમની મૂર્તિ આકાર ધરાવે છે. અને સકલ-નિષ્કલ સ્વરૂપે તેઓ પરમ બ્રહ્મ કહેવાય છે.
અપિ લિંગે ચ બેરે ચ નિત્યમભ્યર્ચ્યતે જનૈઃ અબ્રહ્મત્વાત્તદન્યેષાં નિષ્કલત્વં ન હિ ક્વચિત્
લિંગ અને મૂર્તિ બંનેની લોકો હંમેશા પૂજા કરે છે. બીજાં દેવતાઓ બ્રહ્મ નથી, એટલે તેઓ ક્યારેય નિષ્કલ નથી.
તસ્માત્તે નિષ્કલે લિંગે નારાધ્યંતે સુરેશ્વરાઃ અબ્રહ્મત્વાચ્ચ જીવત્વાત્તથાન્યે દેવતાગણાઃ
એટલે નિષ્કલ સ્વરૂપ લિંગની દેવતાઓના સ્વામી પૂજા કરતા નથી. બીજાં દેવતાઓ પણ બ્રહ્મ નથી અને જીવરૂપ છે.
તૂષ્ણીં સકલમાત્રત્વાદર્ચ્યંતે બેરમાત્રકે જીવત્વં શંકરાન્યેષાં બ્રહ્મત્વં શંકરસ્ય ચ
માત્ર મૂર્તિ સ્વરૂપની જ શાંતિથી પૂજા થાય છે. શંકરજી સિવાય બીજાં બધાં જીવરૂપ છે, શંકરજી જ બ્રહ્મ છે.
વેદાંતસારસંસિદ્ધં પ્રણવાર્થે પ્રકાશનાત્ એવમેવ પુરા પૃષ્ટો મંદરે નન્દિકેશ્વરઃ
વેદાંતના સારથી અને પ્રણવના અર્થથી જે સિદ્ધ થયું છે, એ જ રીતે પહેલા મંદર પર નંદિકેશ્વરજીને એવો પ્રશ્ન પૂછાયો હતો.
સનત્કુમારમુનિના બ્રહ્મપુત્રેણ ધીમતા શિવાન્યદેવવશ્યાનાં સર્વેષામપિ સર્વતઃ
બ્રહ્માના બુદ્ધિશાળી પુત્ર અને મહાન ઋષિ સનત્કુમારે શિવજી અને અન્ય દેવતાઓ વિશે સર્વત્ર પ્રશ્ન કર્યો હતો.
બેરમાત્રં ચ પૂજાર્થં શ્રુતં દૃષ્ટં ચ ભૂરિશઃ શિવમાત્રસ્ય પૂજાયાં લિંગં બેરં ચ દૃશ્યતે
મૂર્તિ સ્વરૂપની પૂજાનું શ્રવણ અને દર્શન ઘણીવાર થાય છે. પણ માત્ર શિવજીની પૂજામાં લિંગ અને મૂર્તિ બંને જોવા મળે છે.
અતસ્તદ્બ્રૂહિ કલ્યાણ તત્ત્વં મે સાધુબોધનમ્ અનુત્તરમિમં પ્રશ્નં રહસ્યં બ્રહ્મલક્ષણમ્
એટલે, હે કલ્યાણકારી, મને સાચું તત્વ સમજાવો જેથી હું સારી રીતે સમજું. આ શ્રેષ્ઠ પ્રશ્ન છે, જે બ્રહ્મનું રહસ્ય અને લક્ષણ છે.
કથયામિ શિવેનોક્તં ભક્તિયુક્તસ્ય તે ઽનઘ શિવસ્ય બ્રહ્મરૂપત્વાન્નિષ્કલત્વાચ્ચ નિષ્કલમ્
હું તમને શિવજીના વચન ભક્તિપૂર્વક કહું છું, હે નિર્દોષ. શિવજી બ્રહ્મરૂપ છે અને નિષ્કલ છે, એટલે તેઓ નિષ્કલ કહેવાય છે.
લિંગં તસ્યૈવ પૂજાયાં સર્વવેદેષુ સંમતમ્ તસ્યૈવ સકલત્વાચ્ચ તથા સકલનિષ્કલમ્
શિવજીનું લિંગ સર્વ વેદોમાં પૂજાર્થ માનવામાં આવ્યું છે. અને તેઓ સકલ છે એટલે તેઓ સકલ-નિષ્કલ બંને છે.
સકલં ચ તથા બેરં પૂજાયાં લોકસંમતમ્ શિવાન્યેષાં ચ જીવત્વાત્સકલત્વાચ્ચ સર્વતઃ
એ જ રીતે મૂર્તિ સ્વરૂપ પણ સર્વત્ર પૂજામાં માન્ય છે. બીજાં દેવતાઓ જીવરૂપ અને સકલ હોવાથી એમની પણ એવી જ સ્થિતિ છે.
બેરમાત્રં ચ પૂજાયાં સંમતં વેદનિર્ણયે સ્વાવિર્ભાવે ચ દેવાનાં સકલં રૂપમેવ હિ
મૂર્તિ સ્વરૂપને જ વેદના નિર્ણય પ્રમાણે પૂજામાં માન્યતા છે. દેવતાઓ જ્યારે પ્રગટ થાય છે ત્યારે માત્ર સકલ સ્વરૂપ જ દેખાય છે.
શિવસ્ય લિંગં બેરં ચ દર્શને દૃશ્યતે ખલુ ઉક્તં ત્વયા મહાભાગ લિંગબેરપ્રચારણમ્
શિવજીનું લિંગ અને મૂર્તિ દર્શનમાં સાચે જ જોવા મળે છે. હે ભાગ્યશાળી, તમે લિંગ અને મૂર્તિ પ્રચારની વાત કરી છે.
શિવસ્ય ચ તદન્યેષાં વિભજ્ય પરમાર્થતઃ તસ્માત્તદેવ પરમં લિંગબેરાદિસંભવમ્
શિવજી અને બીજાં દેવતાઓ વચ્ચેનું સત્ય ભેદ પરમાર્થથી સમજાય છે. એટલે લિંગ અને મૂર્તિ વગેરેમાંથી જે થાય છે એજ સર્વોપરી છે.
શ્રોતુમિચ્છામિ યોગીંદ્ર લિંગાવિર્ભાવલક્ષણમ્ શૃણુ વત્સ ભવત્પ્રીત્યા વક્ષ્યામિ પરમાર્થતઃ
હે યોગીઓના સ્વામી, હું લિંગના અવતરણના લક્ષણો સાંભળવા ઈચ્છું છું. મારા પ્રત્યે પ્રેમથી, હું તને પરમ સત્ય કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
પુરા કલ્પે મહાકાલે પ્રપન્ને લોકવિશ્રુતે આયુધ્યેતાં મહાત્માનૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ પરસ્પરમ્
અતિ પ્રાચીન સમયમાં, મહાકાળના અંતે, જ્યારે જગત પ્રસિદ્ધ હતું, ત્યારે બે મહાન આત્માઓ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, એકબીજા સાથે ઝઘડવા લાગ્યા.
તયોર્માનં નિરાકર્તું તન્મધ્યે પરમેશ્વરઃ નિષ્કલસ્તંભરૂપેણ સ્વરૂપં સમદર્શયત્
તેમની અહંકાર દૂર કરવા માટે, પરમેશ્વરે તેમના વચ્ચે અનંત થંભના રૂપે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.
તતઃ સ્વલિંગચિહ્નત્વાત્સ્તમ્ભતો નિષ્કલં શિવઃ સ્વલિંગં દર્શયામાસ જગતાં હિતકામ્યયા
પછી, પોતાના લિંગના ચિહ્નથી, થંભરૂપ નિષ્કલ શિવએ સર્વના કલ્યાણ માટે પોતાનું લિંગ દર્શાવ્યું.
તદાપ્રભૃતિ લોકેષુ નિષ્કલં લિંગમૈશ્વરમ્ સકલં ચ તથા બેરં શિવસ્યૈવ પ્રકલ્પિતમ્
ત્યાંથી, સમગ્ર લોકમાં, ઈશ્વરનું લિંગ નિષ્કલ માનવામાં આવે છે અને તેમ જ, સાકાર મૂર્તિ પણ શિવની સ્થાપિત થઈ છે.
શિવાન્યેષઃ તુ દેવાનાં બેરમાત્રં પ્રકલ્પિતમ્ તત્તદ્બેરં તુ દેવાનાં તત્તદ્ભોગપ્રદં શુભમ્ શિવસ્ય લિંગબેરત્વં ભોગમોક્ષપ્રદં શુભમ્
બીજા દેવતાઓ માટે માત્ર મૂર્તિ જ સ્થાપિત છે; દરેક દેવતાની મૂર્તિ તેમને તેમના અનુરૂપ ફળ આપે છે અને શુભ છે. પણ શિવનું લિંગરૂપ બંને ભોગ અને મોક્ષ આપે છે અને તે પણ શુભ છે.
પુરા કદાચિદ્યોગીંદ્ર વિષ્ણુર્વિષધરાસનઃ સુષ્વાપ પરયા ભૂત્યા સ્વાનુગૈરપિ સંવૃતઃ
ક્યારેક, હે યોગીઓના સ્વામી, વિષ્ણુ, સર્પ પર શયન કરી, પરમ વૈભવમાં પોતાના સેવકો સાથે ઘેરાયેલા સુઈ રહ્યા હતા.
યદૃચ્છયા ગતસ્તત્ર બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરઃ અપૃચ્છત્પુંડરીકાક્ષં શયનં સર્વસુન્દરમ્
ત્યાં અચાનક, બ્રહ્મા, બ્રહ્મવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ, આવ્યા અને કમળનયન વિષ્ણુને તેમના સુંદર શયન પર જોઈને પ્રશ્ન કર્યો.
કસ્ત્વં પુરુષવચ્છેષે દૃષ્ટ્વા મામપિ દૃપ્તવત્ ઉત્તિષ્ઠ વત્સ માં પશ્ય તવ નાથમિહાગતમ્
તુ કોણ છે, માનવ જેવો અહીં પડ્યો છે અને મને અહંકારથી જોઈ રહ્યો છે? ઉઠ, બાલક, મને જો, તારો સ્વામી અહીં આવ્યો છે.
આગતં ગુરુમારાધ્યં દૃષ્ટ્વા યો દૃપ્તવચ્ચરેત્ દ્રોહિણસ્તસ્ય મૂઢસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે
જે કોઈ ગુરુ અને આરાધ્યને આવતાં જોઈને પણ અહંકારથી વર્તે છે, તે દ્રોહી અને મૂર્ખ છે; તેના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે.
ઇતિ શ્રુત્વા વચઃ ક્રુદ્ધો બહિઃ શાંતવદાચરત્ સ્વસ્તિ તે સ્વાગતં વત્સ તિષ્ઠ પીઠમિતો વિશ
આવાં વચન સાંભળી, ગુસ્સે છતાં બહારથી શાંત રહી બોલ્યા: 'તને શાંતિ મળે, આવકાર છે, બાલક, અહીં બેસ, આ આસન ગ્રહણ કર.'
કિમુ તે વ્યાગ્રવદ્વક્ત્રં વિભાતિ વિષમેક્ષણમ્ વત્સ વિષ્ણો મહામાનમાગતં કાલવેગતઃ
તારું ચહેરું કેમ વાઘ જેવું ભયાનક લાગે છે? તારી નજર કેમ અસમાન છે, હે વિષ્ણુ? મહાન અહંકાર તારી અંદર કાળની ગતિથી આવ્યો છે.
પિતામહશ્ચ જગતઃ પાતા ચ તવ વત્સક મત્સ્થં જગદિદં વત્સ મનુષે ત્વં હિ ચોરવત્
હે બાલક, પિતામહ જગતના સ્વામી છે અને તું જગતનો રક્ષક છે. આ જગત મારામાં વસે છે, છતાં તું મનુષ્યોમાં ચોર જેવો વર્તે છે.
મન્નાભિકમલાજ્જાતઃ પુત્રસ્ત્વં ભાષસે વૃથા એવં હિ વદતોસ્તત્ર મુગ્ધયોરજયોસ્તદા
મારા નાભિમાંથી ઉગેલા કમળમાંથી જન્મેલો તું મારો પુત્ર છે, છતાં વ્યર્થ બોલે છે. એ રીતે, એ બે મોઢા અને અજેય ત્યાં બોલી રહ્યા હતા.
અહમેવ બરો ન ત્વમહં પ્રભુરહં પ્રભુઃ પરસ્પરં હંતુકામૌ ચક્રતુઃ સમરોદ્યમમ્
'માત્ર હું મહાન છું, તું નથી; હું સ્વામી છું, તું નથી.' એમ કહી, બંને એકબીજાને મારવા યુદ્ધ માટે તયાર થયા.