શિવપુરાણમ્

સર્વૈશ્વર્યેણ સંપન્નો નામ્ના સર્વેશ્વરઃ સ્વયમ્ સર્વૈર્મુમુક્ષુભિર્ધ્યેયશ્શંભુરાકાશમધ્યગઃ

જે સર્વ પ્રકારના ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે, જેને સર્વેશ્વર કહેવાય છે, જે મુક્તિ ઇચ્છનાર સૌના ધ્યાનયોગ્ય છે, એ શંભુ આકાશના મધ્યમાં વસે છે.

યો ઽગ્રે માં વિદધે પુત્રં જ્ઞાનં ચ પ્રહિણોતિ મે તત્પ્રસાદાન્મયાલબ્ધં પ્રાજાપત્યમિદં પદમ્

જે પહેલા મને પોતાનો પુત્ર બનાવી રચ્યા અને મને જ્ઞાન આપ્યું, એના કૃપાથી જ મેં આ પ્રજાપતિનું સ્થાન મેળવ્યું છે.

ઈશો વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો ય એકો દિવિ તિષ્ઠતિ યેનેદમખિલં પૂર્ણં પુરુષેણ મહાત્મના

જે ભગવાન વૃક્ષની જેમ અડગ રહીને એકલા આકાશમાં ઊભા છે, જેમના દ્વારા આ આખું જગત મહાન આત્માવાળા પુરુષથી ભરેલું છે.

એકો બહૂનાં જંતૂનાં નિષ્ક્રિયાણાં ચ સક્રિયઃ ય એકો બહુધા બીજં કરોતિ સ મહેશ્વરઃ

ઘણા જીવોમાં એકમાત્ર એ જ સક્રિય છે, જ્યારે બીજા બધા નિષ્ક્રિય છે; એ એકજ અનેક રૂપે બીજ બની જાય છે, એ મહેશ્વર છે.

ય એકો ભાગવાન્રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽસ્તિ કશ્ચન

એ એકમાત્ર ભગવાન રુદ્ર છે, બીજું બીલકુલ કોઈ નથી.

સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટો ઽપિ યઃ પરૈઃ અલક્ષ્યો લક્ષયન્વિશ્વમધિતિષ્ઠતિ સર્વદા

જે હંમેશાં બધાના હૃદયમાં વસે છે, પણ બીજાઓ તેને જોઈ શકતા નથી; એ બધું જોઈને સતત જગતમાં વ્યાપેલો રહે છે.

યસ્તુ કાલાત્પ્રમુક્તાનિ કારણાન્યખિલાન્યપિ અનન્તશક્તિરેવૈકો ભગવાનધિતિષ્ઠતિ

જ્યારે સમયથી પર બધા કારણો નાશ પામે છે, ત્યારે પણ અનંત શક્તિઓ ધરાવતો એ એકમાત્ર ભગવાન જ રહે છે.

ન યસ્ય દિવસો રાત્રિર્ન સમાનો ન ચાધિકઃ સ્વભાવિકી પરાશક્તિર્નિત્યા જ્ઞાનક્રિયે અપિ

જેનાં માટે દિવસ કે રાત નથી, જેનાથી મોટું કે સમાન કંઈ નથી; જેની પરમ શક્તિ સ્વાભાવિક, શાશ્વત છે અને જ્ઞાન તથા ક્રિયા પણ છે.

યદિદં ક્ષરમવ્યક્તં યદપ્યમૃતમક્ષરમ્ તાવુભાવક્ષરાત્માનાવેકો દેવઃ સ્વયં હરઃ

આ જે નાશવાન અને અવ્યક્ત છે અને જે અમર તથા અવિનાશી છે, એ બંનેનું મૂળ સ્વરૂપ અવિનાશી છે અને એ એકમાત્ર ભગવાન હરિ છે.

ઈશતે તદભિધ્યાનાદ્યોજનાસત્ત્વભાવનઃ ભૂયો હ્યસ્ય પશોરન્તે વિશ્વમાયા નિવર્તતે

જે એનું ધ્યાન કરીને એના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે, એના માટે બંધનના અંતે જગતની માયા નાશ પામે છે.

યસ્મિન્ન ભાસતે વિદ્યુન્ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રમાઃ યસ્ય ભાસા વિભાતીદમિત્યેષા શાશ્વતી શ્રુતિઃ

જેમા વીજળી, સૂર્ય કે ચંદ્ર પ્રકાશતા નથી, પણ જેના પ્રકાશથી આ બધું પ્રકાશિત થાય છે—આ શાશ્વત શાસ્ત્રવાણી છે.

એકો દેવો મહાદેવો વિજ્ઞેયસ્તુ મહેશ્વરઃ ન તસ્ય પરમં કિંચિત્પદં સમધિગમ્યતે

એકમાત્ર એ દેવ, મહાદેવ, મહેશ્વર તરીકે ઓળખવા યોગ્ય છે; એનું પરમ સ્થાન કોઈ પણ પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી.

અયમાદિરનાદ્યન્તસ્સ્વભાવાદેવ નિર્મલઃ સ્વતન્ત્રઃ પરિપૂર્ણશ્ચ સ્વેચ્છાધીનશ્ચરાચરઃ

એ સ્વયં પ્રારંભ છે, પણ અનાદિ અને અનંત છે, પોતાની સ્વભાવથી શુદ્ધ છે, સ્વતંત્ર છે, સંપૂર્ણ છે અને પોતાની ઇચ્છાથી ચેતન અને અચેતન બની રહે છે.

અપ્રાકૃતવપુઃ શ્રીમાંલ્લક્ષ્યલક્ષણવર્જિતઃ અયં મુક્તો મોચકશ્ચ હ્યકાલઃ કાલચોદકઃ

જેનું સ્વરૂપ પ્રકૃતિથી પર છે, જે તેજસ્વી છે, જે કોઈ લક્ષણથી બંધાયેલો નથી; એ મુક્ત છે અને મુક્તિ આપનાર છે, એ કાળથી પર છે અને કાળને ચલાવનાર છે.

સર્વોપરિકૃતાવાસસ્સર્વાવાસશ્ચ સર્વવિત્ ષડ્વિધાધ્વમયસ્યાસ્ય સર્વસ્ય જગતઃ પતિઃ

જે સર્વથી પર છે, છતાં સર્વમાં વસે છે, સર્વજ્ઞ છે; જે છ પ્રકારના સમયથી ભરપૂર છે, એ આખા જગતનો સ્વામી છે.

ઉત્તરોત્તરભૂતાનામુત્તરશ્ચ નિરુત્તરઃ અનન્તાનન્તસન્દોહમકરંદમધુવ્રતઃ

ઉચ્ચતમ જીવોમાં પણ જે સર્વોચ્ચ છે અને સર્વોચ્ચને પણ પાર કરે છે, અનંત અને સીમિતનું અવિરત મિલન જે છે, અનંત કમળના મધ પર જે મધમાખી સમાન છે.

અખંડજગદંડાનાં પિંડીકરણપંડિતઃ ઔદાર્યવીર્યગાંભીર્યમાધુર્યમકરાલયઃ

અખંડ બ્રહ્માંડોને એકરૂપ કરવા જાણનારો જે છે, દયાળુ, શૂરવીર, ઊંડા, મધુર અને ભયમિશ્રિત ગુણોનું નિવાસસ્થાન છે.

નૈવાસ્ય સદૃશં વસ્તુ નાધિકં ચાપિ કિંચન અતુલઃ સર્વભૂતાનાં રાજરાજશ્ચ તિષ્ઠતિ

એના સમાન કંઈ નથી, એથી મહાન પણ કંઈ નથી; એ સર્વ જીવોમાં અનન્ય છે, રાજાઓનો રાજા છે.

અનેન ચિત્રકૃત્યેન પ્રથમં સૃજ્યતે જગત્ અંતકાલે પુનશ્ચેદં તસ્મિન્પ્રલયમેષ્યતે

એની અદ્ભુત લીલાથી જગતની શરૂઆત થાય છે; અને અંતે એ જ જગત એમાં લય પામે છે.

અસ્ય ભૂતાનિ વશ્યાનિ અયં સર્વનિયોજકઃ અયં તુ પરયા ભક્ત્યા દૃશ્યતે નાન્યથા ક્વચિત્

બધા જીવ એના વશમાં છે, એ સર્વને ચલાવે છે; પણ એ માત્ર શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી જ દેખાય છે, બીજે કોઈ રીતે ક્યારેય નહીં.

વ્રતાનિ સર્વદાનાનિ તપાંસિ નિયમાસ્તથા કથિતાનિ પુરા સદ્ભિર્ભાવાર્થં નાત્ર સંશયઃ

વ્રત, દાન, તપ અને નિયમ — આ બધું પૂર્વજ્ઞાની મહાત્માઓએ આંતરિક અર્થ માટે કહ્યું છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

હરિશ્ચાહં ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ તપોભિરુગ્રૈરદ્યાપિ તસ્ય દર્શનકાંક્ષિણઃ

હરિ, હું, રુદ્ર અને બીજા દેવો-દૈત્યોએ પણ આજે સુધી કઠોર તપસ્યા કરીને એના દર્શન માટે ઇચ્છા રાખી છે.

અદૃશ્યઃ પતિતૈર્મૂઢૈર્દુર્જનૈરપિ કુત્સિતૈઃ ભક્તૈરન્તર્બહિશ્ચાપિ પૂજ્યઃ સંભાષ્ય એવ ચ

પતિત, મૂર્ખ અને દુષ્ટ લોકો તેને જોઈ શકતા નથી; પણ ભક્તો માટે એ અંદર-બહાર સર્વત્ર પૂજ્ય અને સંવાદ્ય છે.

તદિદં ત્રિવિધં રૂપં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્ અસ્મદાદ્યમરૈર્દૃશ્યં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તુ યોગિભિઃ

આ ત્રણ પ્રકારનું રૂપ છે — સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને પરમ; સ્થૂળ રૂપ અમને અને દેવોને દેખાય છે, સૂક્ષ્મ રૂપ યોગીઓ જોઈ શકે છે.

તતઃ પરં તુ યન્નિત્યં જ્ઞાનમાનંદમવ્યયમ્ તન્નિષ્ઠૈસ્તત્પરૈર્ભક્તૈર્દૃશ્યં તદ્વ્રતમાશ્રિતૈઃ

પણ જે પરમ, શાશ્વત, જ્ઞાનરૂપ, આનંદમય અને અવિનાશી છે, તે માત્ર એમાં સ્થિર અને વ્રતગ્રાહી ભક્તો દ્વારા જ અનુભવી શકાય છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પરમ્ શિવે ભક્તિર્ન સન્દેહસ્તયા યુક્તો વિમુચ્યતે

આથી વધુ શું કહીએ? સર્વથી ગુપ્ત રહસ્ય એ છે કે શિવભક્તિથી મુક્તિ મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રસાદાદેવ સા ભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ યથા ચાંકુરતો બીજં બીજતો વા યથાંકુરઃ

શુદ્ધ કૃપાથી જ ભક્તિ થાય છે અને ભક્તિથી કૃપા મળે છે — જેમ વાવેતરથી બીજ અને બીજથી વાવેતર થાય છે.

પ્રસાદપૂર્વિકા એવ પશોસ્સર્વત્ર સિદ્ધયઃ સ એવ સાધનૈરન્તે સર્વૈરપિ ચ સાધ્યતે

પ્રતિ એકે આત્માને સર્વ સિદ્ધિઓ કૃપા પછી જ મળે છે; અને અંતે, સર્વ સાધનો પછી પણ, તે કૃપાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રસાદસાધનં ધર્મસ્સ ચ વેદેન દર્શિતઃ તદભ્યાસવશાત્સામ્યં પૂર્વયોઃ પુણ્યપાપયોઃ

કૃપા મેળવવાનો માર્ગ ધર્મ છે, જે વેદે બતાવ્યો છે; તેની નિયમિતતા દ્વારા પુણ્ય અને પાપમાં સમતોલતા આવે છે.