શિવપુરાણમ્

તમેવંવાદિનં દેવં બ્રહ્માણં બ્રહ્મવિત્તમાઃ વાગ્ભિર્વિનયગર્ભાભિસ્સર્વે પ્રાંજલયો ઽબ્રુવન્

એ રીતે બોલતા દેવ બ્રહ્માને, સર્વ બ્રહ્મજ્ઞાની ઋષિઓએ, હાથ જોડીને, વિનમ્રતાભર્યા વચનો સાથે પ્રાર્થના કરી.

ભગવન્નંધકારેણ મહતા વયમાવૃતાઃ ખિન્ના વિવદમાનાશ્ચ ન પશ્યામો ઽત્ર યત્પરમ્

હે ભગવાન, અમે ઘન અંધકારથી ઘેરાયેલા છીએ, દુ:ખી અને પરસ્પર વિવાદ કરતા, અહીં શું શ્રેષ્ઠ છે તે જોઈ શકતા નથી.

ત્વં હિ સર્વજગદ્ધાતા સર્વકારણકારણમ્ ત્વયા હ્યવિદિતં નાથ નેહ કિંચન વિદ્યતે

તમે સર્વ જગતના આધાર, સર્વ કારણોના પણ કારણ છો; હે નાથ, તમારી જાણ બહાર અહીં કંઈ પણ નથી.

કઃ પુમાન્ સર્વસત્ત્વેભ્યઃ પુરાણઃ પુરુષઃ પરઃ વિશુદ્ધઃ પરિપૂર્ણશ્ચ શાશ્વતઃ પરમેશ્વરઃ

સર્વ જીવોમાંથી કોણ એ સર્વોચ્ચ, પ્રાચીન, શુદ્ધ, પૂર્ણ, શાશ્વત અને પરમેશ્વર પુરુષ છે?

કેનૈવ ચિત્રકૃત્યેન પ્રથમં સૃજ્યતે જગત્ તત્ત્વં વદ મહાપ્રાજ્ઞ સ્વસંદેહાપનુત્તયે

કયા અદ્ભુત કાર્યથી જગતની પ્રથમ સર્જના થાય છે? હે મહાપંડિત, અમારો સંશય દૂર કરવા માટે અમને સાચું કહો.

એવં પૃષ્ટસ્તદા બ્રહ્મા વિસ્મયસ્મેરવીક્ષણઃ દેવાનાં દાનવાનાં ચ મુનીનામપિ સન્નિધૌ

આ રીતે પૂછાતા, બ્રહ્માએ આશ્ચર્ય અને સ્મિતથી, દેવો, દાનવો અને ઋષિઓની હાજરીમાં નજર કરી.

ઉત્થાય સુચિરં ધ્યાત્વા રુદ્ર ઇત્યુદ્ધરન્ ગિરિમ્ આનંદક્લિન્નસર્વાંગઃ કૃતાંજલિરભાષત

પછી, લાંબા ધ્યાન પછી ઊભા રહી, 'રુદ્ર' નામ ઉચ્ચારી, આનંદથી સર્વ અંગ ભીંજાઈ ગયા, હાથ જોડીને તેમણે બોલ્યા.

યતો વાચો નિવર્તંતે અપ્રાપ્ય મનસા સહ આનંદં યસ્ય વૈ વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન

જેની પાસે શબ્દો અને મન પહોંચતાં નથી અને પાછાં વળી જાય છે, એ આનંદને જાણ્યા પછી જ્ઞાની માણસને કશી પણ વસ્તુનો ડર રહેતો નથી.

યસ્માત્સર્વમિદં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રપૂર્વકમ્ સહ ભૂતેન્દ્રિયૈઃ સર્વૈઃ પ્રથમં સંપ્રસૂયતે

જ્યાંથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બધા જીવો તથા ઇન્દ્રિયોથી મળીને આ આખું જગત સૌપ્રથમ ઉત્પન્ન થાય છે.

કારણાનાં ચ યો ધાતા ધ્યાતા પરમકારણમ્ ન સંપ્રસૂયતે ઽન્યસ્માત્કુતશ્ચન કદાચન

જે સર્વ કારણોનો આધાર અને ધ્યાન કરનાર છે, જે સર્વથી શ્રેષ્ઠ કારણ છે, એ ક્યારેય બીજાથી જન્મતો નથી.

સર્વૈશ્વર્યેણ સંપન્નો નામ્ના સર્વેશ્વરઃ સ્વયમ્ સર્વૈર્મુમુક્ષુભિર્ધ્યેયશ્શંભુરાકાશમધ્યગઃ

જે સર્વ પ્રકારના ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે, જેને સર્વેશ્વર કહેવાય છે, જે મુક્તિ ઇચ્છનાર સૌના ધ્યાનયોગ્ય છે, એ શંભુ આકાશના મધ્યમાં વસે છે.

યો ઽગ્રે માં વિદધે પુત્રં જ્ઞાનં ચ પ્રહિણોતિ મે તત્પ્રસાદાન્મયાલબ્ધં પ્રાજાપત્યમિદં પદમ્

જે પહેલા મને પોતાનો પુત્ર બનાવી રચ્યા અને મને જ્ઞાન આપ્યું, એના કૃપાથી જ મેં આ પ્રજાપતિનું સ્થાન મેળવ્યું છે.

ઈશો વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો ય એકો દિવિ તિષ્ઠતિ યેનેદમખિલં પૂર્ણં પુરુષેણ મહાત્મના

જે ભગવાન વૃક્ષની જેમ અડગ રહીને એકલા આકાશમાં ઊભા છે, જેમના દ્વારા આ આખું જગત મહાન આત્માવાળા પુરુષથી ભરેલું છે.

એકો બહૂનાં જંતૂનાં નિષ્ક્રિયાણાં ચ સક્રિયઃ ય એકો બહુધા બીજં કરોતિ સ મહેશ્વરઃ

ઘણા જીવોમાં એકમાત્ર એ જ સક્રિય છે, જ્યારે બીજા બધા નિષ્ક્રિય છે; એ એકજ અનેક રૂપે બીજ બની જાય છે, એ મહેશ્વર છે.

ય એકો ભાગવાન્રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽસ્તિ કશ્ચન

એ એકમાત્ર ભગવાન રુદ્ર છે, બીજું બીલકુલ કોઈ નથી.

સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટો ઽપિ યઃ પરૈઃ અલક્ષ્યો લક્ષયન્વિશ્વમધિતિષ્ઠતિ સર્વદા

જે હંમેશાં બધાના હૃદયમાં વસે છે, પણ બીજાઓ તેને જોઈ શકતા નથી; એ બધું જોઈને સતત જગતમાં વ્યાપેલો રહે છે.

યસ્તુ કાલાત્પ્રમુક્તાનિ કારણાન્યખિલાન્યપિ અનન્તશક્તિરેવૈકો ભગવાનધિતિષ્ઠતિ

જ્યારે સમયથી પર બધા કારણો નાશ પામે છે, ત્યારે પણ અનંત શક્તિઓ ધરાવતો એ એકમાત્ર ભગવાન જ રહે છે.

ન યસ્ય દિવસો રાત્રિર્ન સમાનો ન ચાધિકઃ સ્વભાવિકી પરાશક્તિર્નિત્યા જ્ઞાનક્રિયે અપિ

જેનાં માટે દિવસ કે રાત નથી, જેનાથી મોટું કે સમાન કંઈ નથી; જેની પરમ શક્તિ સ્વાભાવિક, શાશ્વત છે અને જ્ઞાન તથા ક્રિયા પણ છે.

યદિદં ક્ષરમવ્યક્તં યદપ્યમૃતમક્ષરમ્ તાવુભાવક્ષરાત્માનાવેકો દેવઃ સ્વયં હરઃ

આ જે નાશવાન અને અવ્યક્ત છે અને જે અમર તથા અવિનાશી છે, એ બંનેનું મૂળ સ્વરૂપ અવિનાશી છે અને એ એકમાત્ર ભગવાન હરિ છે.

ઈશતે તદભિધ્યાનાદ્યોજનાસત્ત્વભાવનઃ ભૂયો હ્યસ્ય પશોરન્તે વિશ્વમાયા નિવર્તતે

જે એનું ધ્યાન કરીને એના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે, એના માટે બંધનના અંતે જગતની માયા નાશ પામે છે.

યસ્મિન્ન ભાસતે વિદ્યુન્ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રમાઃ યસ્ય ભાસા વિભાતીદમિત્યેષા શાશ્વતી શ્રુતિઃ

જેમા વીજળી, સૂર્ય કે ચંદ્ર પ્રકાશતા નથી, પણ જેના પ્રકાશથી આ બધું પ્રકાશિત થાય છે—આ શાશ્વત શાસ્ત્રવાણી છે.

એકો દેવો મહાદેવો વિજ્ઞેયસ્તુ મહેશ્વરઃ ન તસ્ય પરમં કિંચિત્પદં સમધિગમ્યતે

એકમાત્ર એ દેવ, મહાદેવ, મહેશ્વર તરીકે ઓળખવા યોગ્ય છે; એનું પરમ સ્થાન કોઈ પણ પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી.

અયમાદિરનાદ્યન્તસ્સ્વભાવાદેવ નિર્મલઃ સ્વતન્ત્રઃ પરિપૂર્ણશ્ચ સ્વેચ્છાધીનશ્ચરાચરઃ

એ સ્વયં પ્રારંભ છે, પણ અનાદિ અને અનંત છે, પોતાની સ્વભાવથી શુદ્ધ છે, સ્વતંત્ર છે, સંપૂર્ણ છે અને પોતાની ઇચ્છાથી ચેતન અને અચેતન બની રહે છે.

અપ્રાકૃતવપુઃ શ્રીમાંલ્લક્ષ્યલક્ષણવર્જિતઃ અયં મુક્તો મોચકશ્ચ હ્યકાલઃ કાલચોદકઃ

જેનું સ્વરૂપ પ્રકૃતિથી પર છે, જે તેજસ્વી છે, જે કોઈ લક્ષણથી બંધાયેલો નથી; એ મુક્ત છે અને મુક્તિ આપનાર છે, એ કાળથી પર છે અને કાળને ચલાવનાર છે.

સર્વોપરિકૃતાવાસસ્સર્વાવાસશ્ચ સર્વવિત્ ષડ્વિધાધ્વમયસ્યાસ્ય સર્વસ્ય જગતઃ પતિઃ

જે સર્વથી પર છે, છતાં સર્વમાં વસે છે, સર્વજ્ઞ છે; જે છ પ્રકારના સમયથી ભરપૂર છે, એ આખા જગતનો સ્વામી છે.

ઉત્તરોત્તરભૂતાનામુત્તરશ્ચ નિરુત્તરઃ અનન્તાનન્તસન્દોહમકરંદમધુવ્રતઃ

ઉચ્ચતમ જીવોમાં પણ જે સર્વોચ્ચ છે અને સર્વોચ્ચને પણ પાર કરે છે, અનંત અને સીમિતનું અવિરત મિલન જે છે, અનંત કમળના મધ પર જે મધમાખી સમાન છે.

અખંડજગદંડાનાં પિંડીકરણપંડિતઃ ઔદાર્યવીર્યગાંભીર્યમાધુર્યમકરાલયઃ

અખંડ બ્રહ્માંડોને એકરૂપ કરવા જાણનારો જે છે, દયાળુ, શૂરવીર, ઊંડા, મધુર અને ભયમિશ્રિત ગુણોનું નિવાસસ્થાન છે.

નૈવાસ્ય સદૃશં વસ્તુ નાધિકં ચાપિ કિંચન અતુલઃ સર્વભૂતાનાં રાજરાજશ્ચ તિષ્ઠતિ

એના સમાન કંઈ નથી, એથી મહાન પણ કંઈ નથી; એ સર્વ જીવોમાં અનન્ય છે, રાજાઓનો રાજા છે.

અનેન ચિત્રકૃત્યેન પ્રથમં સૃજ્યતે જગત્ અંતકાલે પુનશ્ચેદં તસ્મિન્પ્રલયમેષ્યતે

એની અદ્ભુત લીલાથી જગતની શરૂઆત થાય છે; અને અંતે એ જ જગત એમાં લય પામે છે.