શિવપુરાણમ્

તમજં વિશ્વકર્માણં શાશ્વતં શિવમવ્યયમ્ મહાદેવં મહાત્માનં વ્રજામિ શરણં શિવમ્

જે જન્મરહિત, વિશ્વનિર્માતા, શાશ્વત, કલ્યાણરૂપ, અવિનાશી, મહાદેવ અને મહાત્મા છે, એવા શિવમાં હું શરણાગત છું.

ધર્મક્ષેત્રે મહાતીર્થે ગંગાકાલિંદિસંગમે પ્રયાગે નૈમિષારણ્યે બ્રહ્મલોકસ્ય વર્ત્મનિ

ધર્મક્ષેત્રે, મહાતીર્થ પર, ગંગા-યમુનાના સંગમ પર, પ્રયાગમાં, નૈમિષારણ્યમાં, બ્રહ્મલોકના માર્ગે—

મુનયશ્શંસિતાત્માનઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ મહૌજસો મહાભાગા મહાસત્રં વિતેનિરે

ત્યાં સંયમિત મનવાળા, સત્યવ્રતને પાળનારા, મહાશક્તિશાળી અને પુણ્યશાળી ઋષિઓએ મહાસત્રનું આયોજન કર્યું.

તત્ર સત્રં સમાકર્ણ્ય તેષામક્લિષ્ટકર્મણામ્ સાક્ષાત્સત્યવતીસૂનોર્વેદવ્યાસસ્ય ધીમતઃ

ત્યાં, નિષ્કલંક કર્મવાળા એ ઋષિઓના સત્રના સમાચાર સાંભળી, સત્યવતીપુત્ર વિદ્વાન વેદવ્યાસના શિષ્ય સીધા આવ્યા.

શિષ્યો મહાત્મા મેધાવી ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ પઞ્ચાવયવયુક્તસ્ય વાક્યસ્ય ગુણદોષવિત્

એ મહાત્મા, બુદ્ધિશાળી શિષ્ય ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતા; પાંચ અંગવાળા વાક્યના ગુણદોષ જાણનારા હતા.

ઉત્તરોત્તરવક્તા ચ બ્રુવતો ઽપિ બૃહસ્પતેઃ મધુરઃ શ્રવણાનાં ચ મનોજ્ઞપદપર્વણામ્

બૃહસ્પતિ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ વક્તા, મીઠા અવાજવાળા, મનોહર અને રુચિજનક શબ્દો બોલનારા હતા.

કથાનાં નિપુણો વક્તા કાલવિન્નયવિત્કવિઃ આજગામ સ તં દેશં સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ

કથાઓ કહેવામાં કુશળ, સમય અને યોગ્યતા જાણનારા કવિ, પુરાણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સૂત એ સ્થળે આવ્યા.

તં દૃષ્ટ્વા સૂતમાયાંતં મુનયો હૃષ્ટમાનસાઃ તસ્મૈ સામ ચ પૂજાં ચ યથાવત્પ્રત્યપાદયન્

જ્યારે તેમણે તેને આવતાં જોયો, ત્યારે ઋષિઓના મન આનંદથી ભરાઈ ગયા અને તેમણે યોગ્ય રીતે તેની આદરપૂર્વક સ્વાગત અને પૂજા કરી.

પ્રતિગૃહ્ય સતાં પૂજાં મુનિભિઃ પ્રતિપાદિતામ્ ઉદ્દિષ્ટમાનસં ભેજે નિયુક્તો યુક્તમાત્મનઃ

મુનિઓએ આપેલી આદરપૂર્વકની પૂજા સ્વીકારી, તેણે મનને નિર્દેશ મુજબ લગાડી અને સંપૂર્ણ સંયમથી તે માન આપ્યું.

તતસ્તત્સંગમાદેવ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ સોત્કંઠમભવચ્ચિતં શ્રોતું પૌરાણિકીં કથામ્

પવિત્ર મનવાળા ઋષિઓના એ મેળાપથી, સૌના હ્રદયમાં પ્રાચીન કથાઓ સાંભળવાની તીવ્ર ઇચ્છા ઉદ્ભવી.

અતીવાભિમુખં કૃત્વા વચનં ચેદમબ્રુવન્

તેમણે સંપૂર્ણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.

રોમહર્ષણ સર્વજ્ઞ ભવાન્નો ભાગ્યગૌરવાત્ સંપ્રાપ્તોદ્ય મહાભાગ શૈવરાજ મહામતે

હે રોમહર્ષણ, સર્વજ્ઞ, અમારા સદભાગ્યે આજે તમે અહીં પધાર્યા છો, મહાન શૈવ અને વિદ્વાન ઋષિ!

પુરાણવિદ્યામખિલાં વ્યાસાત્પ્રત્યક્ષમીયિવાન્ તસ્માદાશ્ચર્યભૂતાનાં કથાનાં ત્વં હિ ભાજનમ્

તમે વ્યાસજી પાસેથી સમગ્ર પુરાણજ્ઞાન સીધું પ્રાપ્ત કર્યું છે; તેથી, આશ્ચર્યજનક કથાઓના તમે સાચા પાત્ર છો.

રત્નાનામુરુસારાણાં રત્નાકર ઇવાર્ણવઃ યચ્ચ ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં યચ્ચાન્યદ્વસ્તુ વર્તતે

જેમ સમુદ્ર અનેક મૂલ્યવાન રત્નોનો સ્ત્રોત છે, તેમ તમે ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને જે કંઈ અસ્તિત્વમાં છે તે બધાનું જ્ઞાન ધરાવો છો.

ન તવાવિદિતં કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ત્વમદૃષ્ટવશાદસ્મદ્દર્શનાર્થમિહાગતઃ અકુર્વન્કિમપિ શ્રેયો ન વૃથા ગન્તુમર્હસિ

ત્રણે લોકમાં એવું કંઈ નથી જે તમને અજાણ હોય; અજાણી ગતિએ તમે અમારા માટે અહીં આવ્યા છો. અમારે માટે કંઈક કલ્યાણકારક કર્યું વિના તમે વ્યર્થ ન જાઓ.

તસ્માચ્છ્રાવ્યતરં પુણ્યં સત્કથાજ્ઞાનસંહિતમ્ વેદાંતસારસર્વસ્વં પુરાણં શ્રાવયાશુ નઃ

અત્યારે અમને શ્રેષ્ઠ અને પુણ્યદાયક પુરાણ, સદ્ગાથાઓ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર, વેદાંતનું સાર અને સર્વસ્વ, ઝડપથી સંભળાવો.

એવમભ્યર્થિતસ્સૂતો મુનિભિર્વેદવાદિભિઃ શ્લક્ષ્ણાં ચ ન્યાયસંયુક્તાં પ્રત્યુવાચ શુભાં ગિરમ્

વેદજ્ઞ ઋષિઓએ વિનંતી કરતાં, સૂતાએ મૃદુ, યોગ્ય અને શુભ વચનો સાથે જવાબ આપ્યો.

પૂજિતો ઽનુગૃહીતશ્ચ ભવદ્ભિરિતિ ચોદિતઃ કસ્માત્સમ્યઙ્ન વિબ્રૂયાં પુરાણમૃષિપૂજિતમ્

તમારા દ્વારા આદર અને કૃપા પ્રાપ્ત કરી, ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત પુરાણને યોગ્ય રીતે કેમ ન કહું?

અભિવંદ્ય મહાદેવં દેવીં સ્કંદં વિનાયકમ્ નંદિનં ચ તથા વ્યાસં સાક્ષાત્સત્યવતીસુતમ્

હવે હું મહાદેવ, દેવી, સ્કંદ, વિનાયક, નંદિ અને સીધા સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજીને વંદન કરું છું.

વક્ષ્યામિ પરમં પુણ્યં પુરાણં વેદસંમિતમ્ શિવજ્ઞાનાર્ણવં સાક્ષાદ્ભક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

હવે હું વેદાનુસાર, શ્રેષ્ઠ અને પુણ્યદાયક પુરાણ કહું છું, જે શિવજ્ઞાનનું મહાસાગર છે અને ભક્તિ તથા મુક્તિના ફળ સીધા આપે છે.

શબ્દાર્થન્યાયસંયુક્તૈ રાગમાર્થૈર્વિભૂષિતમ્ શ્વેતકલ્પપ્રસંગેન વાયુના કથિતં પુરા

શબ્દ, અર્થ અને યોગ્યતા સાથે સંયુક્ત, રસપ્રદ વિષયોથી શોભિત, અને શ્વેતકલ્પ પ્રસંગે વાયુદેવે અગાઉ વર્ણવેલું છે.

વિદ્યાસ્થાનાનિ સર્વાણિ પુરાણાનુક્રમં તથા તત્પુરાણસ્ય ચોત્પત્તિં બ્રુવતો મે નિબોધત

હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું તમામ જ્ઞાનસ્થાનો, પુરાણોની ક્રમવાર વાત અને આ પુરાણની ઉત્પત્તિ કહું છું.

અંગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસાન્યાયવિસ્તરઃ પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યાશ્ચેતાશ્ચતુર્દશ

ચારેય વેદો, તેમના અંગો, મીમાંસા અને ન્યાયનું વિસ્તૃત જ્ઞાન, પુરાણ, ધર્મશાસ્ત્ર અને આ ચૌદ વિદ્યા શાખાઓ છે.

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાંધર્વશ્ચેત્યનુક્રમાત્ અર્થશાસ્ત્રં પરં તસ્માદ્વિદ્યા હ્યષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ

આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ, ગાનવિદ્યા અને પછી અર્થશાસ્ત્ર — આ રીતે કુલ અઢાર વિદ્યા માનવામાં આવે છે.

અષ્ટાદશાનાં વિદ્યાનામેતાસાં ભિન્નવર્ત્મનામ્ આદિકર્તા કવિસ્સાક્ષાચ્છૂલપાણિરિતિ શ્રુતિઃ

આ અઢાર વિદ્યા, દરેકની અલગ દિશા છે, તેમ છતાં તેમના મૂળ સર્જનહાર, કવિ અને સીધા શૂળપાણી ભગવાન છે — એવું શ્રુતિ કહે છે.

સ હિ સર્વજગન્નાથઃ સિસૃક્ષુરખિલં જગત્ બ્રહ્માણં વિદધે સાક્ષાત્પુત્રમગ્રે સનાતનમ્

જે સર્વ જગતના સ્વામી છે, એ પરમેશ્વરે આખું વિશ્વ સર્જવાની ઈચ્છાથી, શરૂઆતમાં પોતાના શાશ્વત પુત્ર બ્રહ્માને પ્રગટ કર્યા.

તસ્મૈ પ્રથમપુત્રાય બ્રહ્મણે વિશ્વયોનયે વિદ્યાશ્ચેમા દદૌ પૂર્વં વિશ્વસૃષ્ટ્યર્થમીશ્વરઃ

એ પ્રથમ પુત્ર અને સર્વ સૃષ્ટિના મૂળ બ્રહ્માને, ભગવાને પહેલાં જ વિશ્વની રચના માટે આ તમામ વિદ્યા આપી હતી.

પાલનાય હરિં દેવં રક્ષાશક્તિં દદૌ તતઃ મધ્યમં તનયં વિષ્ણું પાતારં બ્રહ્મણો ઽપિ હિ

પછી, જગતની રક્ષા માટે, ભગવાને હરિને રક્ષણની શક્તિ આપી; એ રીતે, મધ્યમ પુત્ર વિષ્ણુ બ્રહ્મા સહિત સૌનો રક્ષક બન્યો.

લબ્ધવિદ્યેન વિધિના પ્રજાસૃષ્ટિં વિતન્વતા પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્

જ્યારે બ્રહ્માએ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી અને નિયમ પ્રમાણે પ્રજાની સર્જના શરૂ કરી, ત્યારે સૌપ્રથમ સર્વ શાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરાણને સ્મરણ કર્યું.