શિવપુરાણમ્

ત્રિકં ચ સાધનં મુક્તૌ શિવેન મમ ભાષિતમ્ શ્રવણાદિં બ્રહ્મન્કુરુષ્વેતિ મુહુર્મુહુઃ

આ મુક્તિના ત્રણ સાધનો શિવજીએ મને કહ્યા: 'હે બ્રાહ્મણ, વારંવાર શ્રવણ અને અન્ય સાધનો કર.'

એવમુક્ત્વા તતો વ્યાસં સાનુગો વિધિનંદનઃ જગામ સ્વવિમાનેન પદં પરમશોભનમ્

આ રીતે કહીને, આનંદિત ભગવાન પોતાના અનુયાયીઓ સાથે પોતાના દિવ્ય વિમાનમાં બેસી શ્રેષ્ઠ સ્થાન તરફ ગયા.

એવમુક્તં સમાસેન પૂર્વવૃત્તાંતમુત્તમમ્ શ્રવણાદિત્રયં સૂત મુક્ત્યોપાયસ્ત્વયેરિતઃ

આ રીતે, સંક્ષેપમાં, ઉત્તમ પૂર્વવૃત્તાંત કહ્યો; હે સૂત, શ્રવણથી શરૂ થતું ત્રણ સાધન તું મુક્તિનો ઉપાય તરીકે જણાવ્યું છે.

શ્રવણાદિત્રિકે ઽશક્તઃ કિં કૃત્વા મુચ્યતે જનઃ અયત્નેનૈવ મુક્તિઃ સ્યાત્કર્મણા કેન હેતુના

જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રણ સાધન કરી શકતો ન હોય, તો શું કરીને તે મુક્ત થાય છે? કયા કર્મથી, સહેલાઈથી, મુક્તિ મળે છે?

શ્રવણાદિત્રિકે ઽશક્તો લિંગં બેરં ચ શાંકરમ્ સંસ્થાપ્ય નિત્યમભ્યર્ચ્ય તરેત્સંસારસાગરમ્

જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રણ સાધન કરી શકતો ન હોય, તો તેને શંકરનું લિંગ અથવા મુર્તિ સ્થાપી, રોજ પૂજા કરીને સંસાર સાગર પાર કરવો જોઈએ.

અપિ દ્રવ્યં વહેદેવ યથાબલમવંચયન્ અર્પયેલ્લિંગબેરાર્થમર્ચયેદપિ સંતતમ્

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, કોઈ પણ વસ્તુ લાવવી, છેતરપિંડી વગર, લિંગ કે મૂર્તિ માટે અર્પણ કરવી અને સતત પૂજા કરવી જોઈએ.

મંડપં ગોપુરં તીર્થં મઠં ક્ષેત્રં તથોત્સવમ્ વસ્ત્રં ગંધં ચ માલ્યં ચ ધૂપં દીપં ચ ભક્તિતઃ

ભક્તિથી, મંડપ, દ્વાર, તીર્થ, મઠ, ક્ષેત્ર, ઉત્સવ, વસ્ત્ર, સુગંધ, માળા, ધૂપ અને દીવો—all ભગવાનને અર્પણ કરવા જોઈએ.

વિવિધાન્નં ચ નૈવેદ્યમપૂપવ્યંજનૈર્યુતમ્ છત્રં ધ્વજં ચ વ્યજનં ચામરં ચાપિ સાંગકમ્

વિવિધ પ્રકારના ભોજન, અપૂપ અને વિવિધ વાનગીઓ, છત્ર, ધ્વજ, પંખો અને ચામર સહિત તમામ ઉપકરણો અર્પણ કરવા જોઈએ.

રાજોપચારવત્સર્વં ધારયેલ્લિંગબેરયોઃ પ્રદક્ષિણાં નમસ્કારં યથાશક્તિ જપં તથા

રાજાની જેમ તમામ સન્માન લિંગ અને મૂર્તિને આપવું, પ્રદક્ષિણ, નમસ્કાર અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જપ કરવો.

આવાહનાદિસર્ગાંતં નિત્યં કુર્યાત્સુભક્તિતઃ ઇત્થમભ્યર્ચ્ય યન્દેવં લિંગેબેરે ચ શાંકરે

આવાહનથી વિસર્જન સુધીના બધા વિધિ રોજ ભક્તિપૂર્વક કરવી; આ રીતે શંકરના લિંગ અને મૂર્તિમાં ભગવાનની પૂજા કરવી.

સિદ્ધિમેતિ શિવપ્રીત્યા હિત્વાપિ શ્રવણાદિકમ્ લિંગબેરાર્ચનામાત્રાન્મુક્તાઃ પુર્વે મહાજનાઃ

શિવજીની કૃપાથી, શ્રવણાદિ સાધન છોડીને પણ, માત્ર લિંગ અને મૂર્તિની પૂજાથી સિદ્ધિ મળે છે; પૂર્વકાળના મહાન લોકો પણ આ રીતે મુક્ત થયા હતા.

બેરમાત્રે તુ સર્વત્ર પૂજ્યંતે દેવતાગણાઃ લિંગેબેરે ચ સર્વત્ર કથં સંપૂજ્યતે શિવઃ

દરેક જગ્યાએ દેવતાઓની પૂજા માત્ર મૂર્તિરૂપે થાય છે, પણ શિવજીની પૂજા તો દરેક જગ્યાએ લિંગ અને મૂર્તિ બંને રૂપે કેમ થાય છે?

અહો મુનીશ્વરાઃ પુણ્યં પ્રશ્નમેતન્મહાદ્ભુતમ્ અત્ર વક્તા મહાદેવો નાન્યો ઽસ્તિ પુરુષઃ ક્વચિત્

મુનિશ્રેષ્ઠો, તમારો પ્રશ્ન બહુ પવિત્ર અને આશ્ચર્યજનક છે. આ વિષયમાં સાચો જવાબ તો મહાદેવજીએ જ આપી શકે, બીજું કોઈ પણ નથી.

શિવેનોક્તં પ્રવક્ષ્યામિ ક્રમાદ્ગુરુમુખાચ્છ્રુતમ્ શિવૈકો બ્રહ્મરૂપત્વાન્નિષ્કલઃ પરિકીર્તિતઃ

હું તમને શિવજીના વચન કહું છું, જે ગુરુના મુખેથી પરંપરાગત રીતે સાંભળ્યું છે: શિવજી માત્ર એકજ છે, તેઓ બ્રહ્મરૂપ છે, તેથી તેમને નિષ્કલ કહેવામાં આવે છે.

રૂપિત્વાત્સકલસ્તદ્વત્તસ્માત્સકલનિષ્કલઃ નિષ્કલત્વાન્નિરાકારં લિંગં તસ્ય સમાગતમ્

શિવજીને સ્વરૂપ છે એટલે તેઓ સકલ પણ છે. એટલે તેઓ સકલ અને નિષ્કલ બંને છે. નિષ્કલ હોવાને કારણે તેમનું લિંગ સ્વરૂપ પણ આકારરહિત છે અને શિવજી સાથે એકરૂપ છે.

સકલત્વાત્તથા બેરં સાકારં તસ્ય સંગતમ્ સકલાકલરૂપત્વાદ્બ્રહ્મશબ્દાભિધઃ પરઃ

સકલ હોવાને કારણે તેમની મૂર્તિ આકાર ધરાવે છે. અને સકલ-નિષ્કલ સ્વરૂપે તેઓ પરમ બ્રહ્મ કહેવાય છે.

અપિ લિંગે ચ બેરે ચ નિત્યમભ્યર્ચ્યતે જનૈઃ અબ્રહ્મત્વાત્તદન્યેષાં નિષ્કલત્વં ન હિ ક્વચિત્

લિંગ અને મૂર્તિ બંનેની લોકો હંમેશા પૂજા કરે છે. બીજાં દેવતાઓ બ્રહ્મ નથી, એટલે તેઓ ક્યારેય નિષ્કલ નથી.

તસ્માત્તે નિષ્કલે લિંગે નારાધ્યંતે સુરેશ્વરાઃ અબ્રહ્મત્વાચ્ચ જીવત્વાત્તથાન્યે દેવતાગણાઃ

એટલે નિષ્કલ સ્વરૂપ લિંગની દેવતાઓના સ્વામી પૂજા કરતા નથી. બીજાં દેવતાઓ પણ બ્રહ્મ નથી અને જીવરૂપ છે.

તૂષ્ણીં સકલમાત્રત્વાદર્ચ્યંતે બેરમાત્રકે જીવત્વં શંકરાન્યેષાં બ્રહ્મત્વં શંકરસ્ય ચ

માત્ર મૂર્તિ સ્વરૂપની જ શાંતિથી પૂજા થાય છે. શંકરજી સિવાય બીજાં બધાં જીવરૂપ છે, શંકરજી જ બ્રહ્મ છે.

વેદાંતસારસંસિદ્ધં પ્રણવાર્થે પ્રકાશનાત્ એવમેવ પુરા પૃષ્ટો મંદરે નન્દિકેશ્વરઃ

વેદાંતના સારથી અને પ્રણવના અર્થથી જે સિદ્ધ થયું છે, એ જ રીતે પહેલા મંદર પર નંદિકેશ્વરજીને એવો પ્રશ્ન પૂછાયો હતો.

સનત્કુમારમુનિના બ્રહ્મપુત્રેણ ધીમતા શિવાન્યદેવવશ્યાનાં સર્વેષામપિ સર્વતઃ

બ્રહ્માના બુદ્ધિશાળી પુત્ર અને મહાન ઋષિ સનત્કુમારે શિવજી અને અન્ય દેવતાઓ વિશે સર્વત્ર પ્રશ્ન કર્યો હતો.

બેરમાત્રં ચ પૂજાર્થં શ્રુતં દૃષ્ટં ચ ભૂરિશઃ શિવમાત્રસ્ય પૂજાયાં લિંગં બેરં ચ દૃશ્યતે

મૂર્તિ સ્વરૂપની પૂજાનું શ્રવણ અને દર્શન ઘણીવાર થાય છે. પણ માત્ર શિવજીની પૂજામાં લિંગ અને મૂર્તિ બંને જોવા મળે છે.

અતસ્તદ્બ્રૂહિ કલ્યાણ તત્ત્વં મે સાધુબોધનમ્ અનુત્તરમિમં પ્રશ્નં રહસ્યં બ્રહ્મલક્ષણમ્

એટલે, હે કલ્યાણકારી, મને સાચું તત્વ સમજાવો જેથી હું સારી રીતે સમજું. આ શ્રેષ્ઠ પ્રશ્ન છે, જે બ્રહ્મનું રહસ્ય અને લક્ષણ છે.

કથયામિ શિવેનોક્તં ભક્તિયુક્તસ્ય તે ઽનઘ શિવસ્ય બ્રહ્મરૂપત્વાન્નિષ્કલત્વાચ્ચ નિષ્કલમ્

હું તમને શિવજીના વચન ભક્તિપૂર્વક કહું છું, હે નિર્દોષ. શિવજી બ્રહ્મરૂપ છે અને નિષ્કલ છે, એટલે તેઓ નિષ્કલ કહેવાય છે.

લિંગં તસ્યૈવ પૂજાયાં સર્વવેદેષુ સંમતમ્ તસ્યૈવ સકલત્વાચ્ચ તથા સકલનિષ્કલમ્

શિવજીનું લિંગ સર્વ વેદોમાં પૂજાર્થ માનવામાં આવ્યું છે. અને તેઓ સકલ છે એટલે તેઓ સકલ-નિષ્કલ બંને છે.

સકલં ચ તથા બેરં પૂજાયાં લોકસંમતમ્ શિવાન્યેષાં ચ જીવત્વાત્સકલત્વાચ્ચ સર્વતઃ

એ જ રીતે મૂર્તિ સ્વરૂપ પણ સર્વત્ર પૂજામાં માન્ય છે. બીજાં દેવતાઓ જીવરૂપ અને સકલ હોવાથી એમની પણ એવી જ સ્થિતિ છે.

બેરમાત્રં ચ પૂજાયાં સંમતં વેદનિર્ણયે સ્વાવિર્ભાવે ચ દેવાનાં સકલં રૂપમેવ હિ

મૂર્તિ સ્વરૂપને જ વેદના નિર્ણય પ્રમાણે પૂજામાં માન્યતા છે. દેવતાઓ જ્યારે પ્રગટ થાય છે ત્યારે માત્ર સકલ સ્વરૂપ જ દેખાય છે.

શિવસ્ય લિંગં બેરં ચ દર્શને દૃશ્યતે ખલુ ઉક્તં ત્વયા મહાભાગ લિંગબેરપ્રચારણમ્

શિવજીનું લિંગ અને મૂર્તિ દર્શનમાં સાચે જ જોવા મળે છે. હે ભાગ્યશાળી, તમે લિંગ અને મૂર્તિ પ્રચારની વાત કરી છે.

શિવસ્ય ચ તદન્યેષાં વિભજ્ય પરમાર્થતઃ તસ્માત્તદેવ પરમં લિંગબેરાદિસંભવમ્

શિવજી અને બીજાં દેવતાઓ વચ્ચેનું સત્ય ભેદ પરમાર્થથી સમજાય છે. એટલે લિંગ અને મૂર્તિ વગેરેમાંથી જે થાય છે એજ સર્વોપરી છે.