શિવપુરાણમ્

પૃષ્ઠેચૈવંપ્રતિષ્ઠાયયજેત્તત્રાશ્વિદૈવતે શિવશક્તિંતથારુદ્રમીશંનારદમેવચ

પીઠ પર પણ એ રીતે સ્થાપિત કરીને ત્યાં શિવ, શક્તિ, રુદ્ર, ઈશ અને નારદને પૂજવા જોઈએ.

વામાદિનવશક્તીશ્ચ એતાઃ ષોડશદેવતાઃ નાસત્યોદસ્રકશ્ચૈવ અશ્વિનૌદ્વૌપ્રકીર્તિતૌ

વામા આદિ નવ શક્તિઓ—આ સોળ દેવતાઓ છે; અને નાસત્ય તથા દસ્ર નામના બંને અશ્વિનીકુમાર પણ કહેવાયા છે.

અથવામૂર્ધ્નિકેશેચકર્મયોર્વદનેતથા બાહુદ્વયે ચ હૃદયેનાભ્યામૂરુયુગેતથા

અથવા, માથા પર, વાળ પર, કાન પર, ચહેરા પર, બંને હાથ પર, હૃદય પર, નાભિના બંને બાજુ પર અને બંને જાંઘ પર.

જાનુદ્વયેચપદયોઃ પૃષ્ઠભાગે ચ ષોડશ શિવશ્ચન્દ્રશ્ચ રુદ્રઃકો વિઘ્નેશોવિષ્ણુરેવ વા

બંને ઘૂંટણ પર, બંને પગ પર અને પીઠ પર—આ સોળ સ્થાન છે: શિવ, ચંદ્ર, રુદ્ર, વિઘ્નેશ કે વિષ્ણુ.

શ્રીશ્ચૈવહૃદયેશમ્ભુસ્તથાનાભૌપ્રજાપતિઃ નાગશ્ચનાગકન્યાશ્ચ ઉભયોરૃષિકન્યકાઃ

હૃદય પર શ્રી, નાભિ પર શંભુ, પ્રજાપતિ, નાગ, નાગકન્યાઓ અને બંને પગ પર ઋષિકન્યાઓ.

પાદયોશ્ચસમુદ્રાશ્ચતીર્થાઃ પૃષ્ઠે વિશાલતઃ ઇત્યેવ ષોડશ સ્થાનમથોચ્યતે

પગ પર સમુદ્રો અને તીર્થો, પીઠ પર વિશાળતા—આ રીતે સોળ સ્થાન જણાવવામાં આવે છે.

ગુહ્યસ્થાનં લલાટશ્ચ કર્ણદ્વયમનુત્તમમ્ અંસયુગ્મં ચ હૃદયં નાભિરિત્યેવમષ્ટકમ્

ગુપ્ત સ્થાન, કપાળ, બંને કાન, શ્રેષ્ઠ, બંને ખભા, હૃદય અને નાભિ—આ આઠ સ્થાન છે.

બ્રહ્મા ચ ઋષયઃ સપ્તદેવતાશ્ચપ્રકીર્તિતાઃ ઇત્યેવં તુ સમુદ્દિષ્ટં ભસ્મવિદ્ભિર્મુનીશ્વરાઃ

બ્રહ્મા અને સાત ઋષિઓ તથા દેવતાઓ કહેવામાં આવ્યા છે; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ભસ્મ જાણનારા એ જ રીતે નિર્ધારિત કરે છે.

અથ વા મસ્તકં બાહૂહૃદયં નાભિરેવ ચ પઞ્ચસ્થાનાન્યમૂન્યાહુર્ધારણે ભસ્મવિજ્જનાઃ

અથવા, માથું, હાથ, હૃદય અને નાભિ—આ પાંચ સ્થાન ભસ્મ જાણનારા ધારણ માટે કહે છે.

યથાસંભવનં કુર્યાદ્દેશકાલાદ્યપેક્ષયા ઉદ્ધૂલનેપ્યશક્તિશ્ચેત્ત્રિપુણ્ડ્રાદીનિ કારયેત્

સ્થળ, સમય અને અન્ય પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જે શક્ય હોય તે પ્રમાણે કરવું જોઈએ; જો તિલક કે અન્ય ચિહ્નો લગાવવું શક્ય ન હોય, તો ઓછામાં ઓછું ત્રિપુંડ્ર વગેરે ચિહ્નો જરૂર કરવાં.

ત્રિનેત્રંત્રિગુણાધારંત્રિવેદજનકંશિવમ્ સ્મરન્નમઃ શિવાયેતિ લલાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

ત્રણે આંખ ધરાવતા, ત્રણ ગુણના આધાર અને ત્રણ વેદના મૂળ એવા શિવજીનું સ્મરણ કરીને, 'નમઃ શિવાય' કહેતાં, કપાળ પર ત્રિપુંડ્ર લગાવવું.

ઈશાભ્યાંનમ ઇત્યુક્ત્વાપાર્શ્વયોશ્ચ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ બીજાભ્યાં નમ ઇત્યુક્ત્વાધારયેત્તુપ્રકોષ્ઠયોઃ

'ઈશા' શબ્દના બે અક્ષરો સાથે 'નમઃ' બોલીને બંને બાજુ ત્રિપુંડ્ર લગાવવું; બીજમંત્રના બે અક્ષરો સાથે 'નમઃ' બોલી બંને હાથના કાંડા પર પણ લગાવવું.

કુર્યાદધઃ પિતૃભ્યાં ચ ઉમેશાભ્યાંતથોપરિ ભીમાયેતિતતઃપૃષ્ઠેશિરસઃપશ્ચિમેતથા

નીચે પિતૃઓના નામના બે અક્ષરો સાથે, ઉપર ઉમા અને ઈશાના નામના અક્ષરો સાથે, તેમજ પીઠ અને મસ્તકના પાછળના ભાગે પણ નિયમ પ્રમાણે ત્રિપુંડ્ર કરવું.

શૈનકર્ષે મહાપ્રાજ્ઞશિવરૂપમહાપતે શૃણુરુદ્રાક્ષમાહાત્મ્યં સમાસાત્કથયામ્યહમ્

હે મહાપંડિત શૈનક, શિવરૂપ મહાપતિ, હવે હું તને સંક્ષિપ્તમાં રુદ્રાક્ષનું મહાત્મ્ય કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

શિવપ્રિયતમોજ્ઞેયો રુદ્રાક્ષઃ પરપાવનઃ દર્શનાત્સ્પર્શનાજ્જાપ્યાત્સર્વપાપહરઃસ્મૃતઃ

રુદ્રાક્ષ, જે શિવજીને અત્યંત પ્રિય અને સર્વપવિત્રક છે, તેનું દર્શન, સ્પર્શ કે જાપથી બધા પાપો નાશ પામે છે એમ કહેવાય છે.

પુરારુદ્રાક્ષમહિમાદેવ્યગ્રેકથિતોમુને લોકોપકરણાર્થાયશિવેન પરમાત્મના

હે મુનિ, રુદ્રાક્ષનું મહાત્મ્ય પ્રથમ શિવજીએ દેવીને લોકકલ્યાણ માટે કહ્યું હતું.

શૃણુદેવિમહેશાનિરુદ્રાક્ષમહિમાશિવે કથયામિતવપ્રીત્યાભક્તાનાંહિતકામ્યયા

હે દેવી, મહેશાની શિવજી તારી પ્રસન્નતા અને ભક્તોના કલ્યાણ માટે રુદ્રાક્ષનું મહાત્મ્ય કહે છે, એ તું ધ્યાનથી સાંભળ.

દિવ્યવર્ષસહસ્રાણિ મહેશાનિપુનઃપુરા તપઃપ્રકુર્વતસ્ત્રસ્તંમનઃ સંયમ્યવૈ મમ

હે મહેશાની, બહુ જૂના સમયમાં, હજારો દેવવર્ષ સુધી, મારું મન સંયમિત અને ભયભીત રહી તપમાં લીન હતું.

સ્વતંત્રેણ પરેશેન લોકોપકૃતિકારિણા લીલયાપરમેશાનિ ચક્ષુરુન્મીલિતંમયા

પારમેશ્વર, જે પોતાના ઇચ્છાથી અને લોકકલ્યાણ માટે લીલાથી કાર્ય કરે છે, એ પરમેશાની, એણે મારા નેત્રો ખુલી દીધા.

પુટાભ્યાંચારુચક્ષુર્ભ્યાંપતિતાજલબિંદવઃ તત્રાશ્રુબિન્દવોજાતાવૃક્ષારુદ્રાક્ષસંજ્ઞકાઃ

મારા સુંદર નેત્રોમાંથી પાણીના બિંદુઓ પડ્યા; એ અશ્રુબિંદુઓ ત્યાં રુદ્રાક્ષ વૃક્ષ તરીકે જાણીતા થયા.

સ્થાવરત્વમનુપ્રાપ્યભક્તાનુગ્રહકારણાત્ તે દત્તાવિષ્ણુભક્તેભ્યશ્ચતુર્વર્ણેભ્ય એવ ચ

ભક્તોને આશીર્વાદ આપવા માટે એ અશ્રુબિંદુઓ વૃક્ષરૂપે સ્થિર થયા અને પછી તે વિષ્ણુભક્તો અને ચારેય વર્ણના લોકો માટે અપાયા.

ભૂમૌગૌંડોદ્ભવાંશ્ચક્રેરુદ્રાક્ષાઞ્છિવવલ્લભાન્ મથુરાયામયોધ્યાયાલંકાયાંમલયે તથા

શિવપ્રિય એવા રુદ્રાક્ષ ભૂમિ, જળ અને ગૌડદેશમાંથી ઉત્પન્ન થયા; તેમજ મથુરા, અયોધ્યા, લંકા અને મલયમાં પણ પ્રગટ થયા.

સહ્યાદ્રૌચતથાકાશ્યાંદશેષ્વન્યેષુવાતથા પરાનસહ્યપાપૌઘભેદનાઞ્છ્રુતિનોદનાત્

સહ્યાદ્રિ, કાશી અને અન્ય દસ સ્થળો તથા બીજા પ્રદેશોમાં પણ રુદ્રાક્ષ ઉત્પન્ન થયા છે; એ બધા મહાપાપનો નાશ કરે છે અને શાસ્ત્રોમાં વખાણવામાં આવ્યા છે.

બ્રાહ્મણાઃક્ષત્રિયાવૈશ્યાઃશૂદ્રાજાતામમાજ્ઞયા રુદ્રાક્ષાસ્તેપૃથિવ્યાંતુતજ્જાતીયાઃ શુભાક્ષકાઃ

શિવજીના આદેશથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર — જે પૃથ્વી પર જન્મ્યા છે — એ પોતપોતાના વર્ણ પ્રમાણે શુભ રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે.

શ્વેતરક્તાઃ પીતકૃષ્ણાવર્ણાજ્ઞેયાઃ ક્રમાદ્બુધૈઃ સ્વજાતીયંનૃભિર્ધાર્યં રુદ્રાક્ષંવર્ણતઃ ક્રમાત્

શ્વેત (સફેદ), લાલ, પીળા અને કાળા — આ ચાર રંગ પ્રમાણે જ્ઞાની લોકો કહે છે કે દરેકે પોતાના વર્ણ પ્રમાણે તે રંગના રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવા.

વર્ણૈસ્તુતત્ફલંધાર્યંભુક્તિમુક્તિફલેપ્સુભિઃ શિવભક્તૈર્વિશેષેણશિવયોઃ પ્રીતયેસદા

ભોગ કે મોક્ષ ઇચ્છનારોએ, ખાસ કરીને શિવભક્તોએ, શિવ અને પાર્વતીને પ્રસન્ન કરવા માટે, તે રંગના રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવા જોઈએ.

ધાત્રીફલપ્રમાણંયચ્છ્રેષ્ઠમેતદુદાહૃતમ્ બદરીફલમાત્રંતુમધ્યમંસંપ્રકીર્તિતમ્

જે રુદ્રાક્ષ આમળા જેટલા કદનું હોય તે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; બોર જેટલા કદનું હોય તે મધ્યમ ગણાય છે.

અધમંચણમાત્રંસ્યાત્પ્રક્રિયૈષાપરોચ્યતે શૃણુપાર્વતિસુપ્રીત્યાભક્તાનાંહિતકામ્યયા

પાર્વતી, આ રીત સૌથી નીચલા માટે છે, જેમાં ફક્ત એક જ મણકો હોય છે. જે ભક્તિ વગરના અને દુઃખ ઈચ્છતા હોય, તેમના માટે આ કહીએ છીએ, તું આનંદથી સાંભળ.

બદરીફલમાત્રંચયત્સ્યાત્કિલમહેશ્વરિ તથાપિફલદંલોકેસુખસૌભાગ્યવર્ધનમ્

મહાદેવી, જો મણકો બોરફળ જેટલો મોટો હોય તો પણ એ લોકમાં ફળ આપે છે અને સુખ તથા સૌભાગ્ય વધારવા વાળો છે.