શિવપુરાણમ્

શિવશ્ચૈવ ચ રેખાયાસ્તૃતિયાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયામુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૌ

અને શિવ ત્રીજી રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

એવં નિત્યં નમસ્કૃત્ય સદ્ભક્ત્યા સ્થાનદેવતાઃ ત્રિપુંડ્રં ધારયેચ્છુદ્ધો ભુક્તિંમુક્તિં ચ વિંદતિ

આ રીતે, જે મનુષ્ય હંમેશા સત્ય ભક્તિથી દરેક સ્થાનના દેવતાઓને વંદન કરે છે, અને શુદ્ધ મનથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, તેને ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇત્યુક્તાઃસ્થાનદેવાશ્ચસર્વાંગેષુમુનિશ્વર તેષાં સંબંધિનોભક્ત્યાસ્થાનાનિશૃણુસાંપ્રતમ્

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જેમણે સ્થાનના દેવતાઓને કહ્યું છે, હવે શ્રદ્ધાથી સાંભળો કે દરેક અંગ પર કયા કયા સ્થાન છે.

દ્વાત્રિંશત્સ્થાનકે વાર્ધષોડશસ્થાનકેપિ ચ અષ્ટસ્થાને તથા ચૈવ પઞ્ચસ્થાનેપિ નાન્યસેત્

બત્રીસ સ્થાન, અથવા સોળ સ્થાન, અથવા આઠ સ્થાન, કે પછી પાંચ સ્થાન છે—એ સિવાય બીજું કોઈ સ્થાન ન હોય.

ઉત્તમાંગે લલાટે ચ કર્ણયોર્નેત્રયોસ્તથા નાસાવક્ત્રગલેષ્વેવંહસ્તદ્વય અતઃપરમ્

માથા પર, કપાળ પર, બંને કાન પર, બંને આંખ પર, નાક પર, મોઢા પર, ગળા પર અને પછી બંને હાથ પર પણ.

કૂર્પરે મણિબંધેચહૃદયેપાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ નાભૌમુષ્કદ્વયેચૈવમૂર્વોર્ગુલ્ફેચજાનુનિ

કૂણી પર, કાંડા પર, હૃદય પર, બંને બાજુ પર, નાભિ પર, બંને વૃશણ પર, જાંઘ પર, પગના ગુલ્ફ પર અને ઘૂંટણ પર.

જંઘાદ્વયેપદદ્વન્દ્વેદ્વાત્રિંશત્સ્થાનમુત્તમમ્ અગ્ન્યબ્ભૂવાયુદિગ્દેશદિક્પાલાન્વસુભિઃ સહ

બંને પિંડળી પર અને બંને પગ પર—આ બત્રીસ શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે, જેમાં અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, વાયુ, દિશાઓ, દિશાના રક્ષક અને વસુઓ પણ સામેલ છે.

ધરાધ્રુવશ્ચસોમશ્ચ અપશ્ચેવાનિલોનલઃ પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચવસવોષ્ટપ્રકીર્તિતાઃ

પૃથ્વી, ધ્રુવ તારા, ચંદ્ર, પાણી, વાયુ, અગ્નિ, ઉષા અને પ્રકાશ—આ આઠ વસુ તરીકે ઓળખાય છે.

એતેષાંનામમાત્રેણત્રિપુંડ્રંધારયેદ્બુધાઃ કુર્યાદ્વાષોડશસ્થાનેત્રિપુણ્ડ્રંતુસમાહિતઃ

માત્ર એના નામ ઉચ્ચારવાથી જ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું જોઈએ; અથવા મન એકાગ્ર કરીને સોળ સ્થાનો પર ત્રિપુંડ્ર લગાવવું જોઈએ.

શીર્ષકેચલલાટેચકંઠેચાંસદ્વયેભુજે કૂર્પરેમણિબંધેચહૃદયેનાભિપાર્શ્વકે

માથા પર, કપાળ પર, ગળા પર, બંને ખભા પર, હાથ પર, કૂણી પર, કાંડા પર, હૃદય પર, નાભિ પર અને બાજુ પર.

પૃષ્ઠેચૈવંપ્રતિષ્ઠાયયજેત્તત્રાશ્વિદૈવતે શિવશક્તિંતથારુદ્રમીશંનારદમેવચ

પીઠ પર પણ એ રીતે સ્થાપિત કરીને ત્યાં શિવ, શક્તિ, રુદ્ર, ઈશ અને નારદને પૂજવા જોઈએ.

વામાદિનવશક્તીશ્ચ એતાઃ ષોડશદેવતાઃ નાસત્યોદસ્રકશ્ચૈવ અશ્વિનૌદ્વૌપ્રકીર્તિતૌ

વામા આદિ નવ શક્તિઓ—આ સોળ દેવતાઓ છે; અને નાસત્ય તથા દસ્ર નામના બંને અશ્વિનીકુમાર પણ કહેવાયા છે.

અથવામૂર્ધ્નિકેશેચકર્મયોર્વદનેતથા બાહુદ્વયે ચ હૃદયેનાભ્યામૂરુયુગેતથા

અથવા, માથા પર, વાળ પર, કાન પર, ચહેરા પર, બંને હાથ પર, હૃદય પર, નાભિના બંને બાજુ પર અને બંને જાંઘ પર.

જાનુદ્વયેચપદયોઃ પૃષ્ઠભાગે ચ ષોડશ શિવશ્ચન્દ્રશ્ચ રુદ્રઃકો વિઘ્નેશોવિષ્ણુરેવ વા

બંને ઘૂંટણ પર, બંને પગ પર અને પીઠ પર—આ સોળ સ્થાન છે: શિવ, ચંદ્ર, રુદ્ર, વિઘ્નેશ કે વિષ્ણુ.

શ્રીશ્ચૈવહૃદયેશમ્ભુસ્તથાનાભૌપ્રજાપતિઃ નાગશ્ચનાગકન્યાશ્ચ ઉભયોરૃષિકન્યકાઃ

હૃદય પર શ્રી, નાભિ પર શંભુ, પ્રજાપતિ, નાગ, નાગકન્યાઓ અને બંને પગ પર ઋષિકન્યાઓ.

પાદયોશ્ચસમુદ્રાશ્ચતીર્થાઃ પૃષ્ઠે વિશાલતઃ ઇત્યેવ ષોડશ સ્થાનમથોચ્યતે

પગ પર સમુદ્રો અને તીર્થો, પીઠ પર વિશાળતા—આ રીતે સોળ સ્થાન જણાવવામાં આવે છે.

ગુહ્યસ્થાનં લલાટશ્ચ કર્ણદ્વયમનુત્તમમ્ અંસયુગ્મં ચ હૃદયં નાભિરિત્યેવમષ્ટકમ્

ગુપ્ત સ્થાન, કપાળ, બંને કાન, શ્રેષ્ઠ, બંને ખભા, હૃદય અને નાભિ—આ આઠ સ્થાન છે.

બ્રહ્મા ચ ઋષયઃ સપ્તદેવતાશ્ચપ્રકીર્તિતાઃ ઇત્યેવં તુ સમુદ્દિષ્ટં ભસ્મવિદ્ભિર્મુનીશ્વરાઃ

બ્રહ્મા અને સાત ઋષિઓ તથા દેવતાઓ કહેવામાં આવ્યા છે; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ભસ્મ જાણનારા એ જ રીતે નિર્ધારિત કરે છે.

અથ વા મસ્તકં બાહૂહૃદયં નાભિરેવ ચ પઞ્ચસ્થાનાન્યમૂન્યાહુર્ધારણે ભસ્મવિજ્જનાઃ

અથવા, માથું, હાથ, હૃદય અને નાભિ—આ પાંચ સ્થાન ભસ્મ જાણનારા ધારણ માટે કહે છે.

યથાસંભવનં કુર્યાદ્દેશકાલાદ્યપેક્ષયા ઉદ્ધૂલનેપ્યશક્તિશ્ચેત્ત્રિપુણ્ડ્રાદીનિ કારયેત્

સ્થળ, સમય અને અન્ય પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જે શક્ય હોય તે પ્રમાણે કરવું જોઈએ; જો તિલક કે અન્ય ચિહ્નો લગાવવું શક્ય ન હોય, તો ઓછામાં ઓછું ત્રિપુંડ્ર વગેરે ચિહ્નો જરૂર કરવાં.

ત્રિનેત્રંત્રિગુણાધારંત્રિવેદજનકંશિવમ્ સ્મરન્નમઃ શિવાયેતિ લલાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

ત્રણે આંખ ધરાવતા, ત્રણ ગુણના આધાર અને ત્રણ વેદના મૂળ એવા શિવજીનું સ્મરણ કરીને, 'નમઃ શિવાય' કહેતાં, કપાળ પર ત્રિપુંડ્ર લગાવવું.

ઈશાભ્યાંનમ ઇત્યુક્ત્વાપાર્શ્વયોશ્ચ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ બીજાભ્યાં નમ ઇત્યુક્ત્વાધારયેત્તુપ્રકોષ્ઠયોઃ

'ઈશા' શબ્દના બે અક્ષરો સાથે 'નમઃ' બોલીને બંને બાજુ ત્રિપુંડ્ર લગાવવું; બીજમંત્રના બે અક્ષરો સાથે 'નમઃ' બોલી બંને હાથના કાંડા પર પણ લગાવવું.

કુર્યાદધઃ પિતૃભ્યાં ચ ઉમેશાભ્યાંતથોપરિ ભીમાયેતિતતઃપૃષ્ઠેશિરસઃપશ્ચિમેતથા

નીચે પિતૃઓના નામના બે અક્ષરો સાથે, ઉપર ઉમા અને ઈશાના નામના અક્ષરો સાથે, તેમજ પીઠ અને મસ્તકના પાછળના ભાગે પણ નિયમ પ્રમાણે ત્રિપુંડ્ર કરવું.

શૈનકર્ષે મહાપ્રાજ્ઞશિવરૂપમહાપતે શૃણુરુદ્રાક્ષમાહાત્મ્યં સમાસાત્કથયામ્યહમ્

હે મહાપંડિત શૈનક, શિવરૂપ મહાપતિ, હવે હું તને સંક્ષિપ્તમાં રુદ્રાક્ષનું મહાત્મ્ય કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

શિવપ્રિયતમોજ્ઞેયો રુદ્રાક્ષઃ પરપાવનઃ દર્શનાત્સ્પર્શનાજ્જાપ્યાત્સર્વપાપહરઃસ્મૃતઃ

રુદ્રાક્ષ, જે શિવજીને અત્યંત પ્રિય અને સર્વપવિત્રક છે, તેનું દર્શન, સ્પર્શ કે જાપથી બધા પાપો નાશ પામે છે એમ કહેવાય છે.

પુરારુદ્રાક્ષમહિમાદેવ્યગ્રેકથિતોમુને લોકોપકરણાર્થાયશિવેન પરમાત્મના

હે મુનિ, રુદ્રાક્ષનું મહાત્મ્ય પ્રથમ શિવજીએ દેવીને લોકકલ્યાણ માટે કહ્યું હતું.

શૃણુદેવિમહેશાનિરુદ્રાક્ષમહિમાશિવે કથયામિતવપ્રીત્યાભક્તાનાંહિતકામ્યયા

હે દેવી, મહેશાની શિવજી તારી પ્રસન્નતા અને ભક્તોના કલ્યાણ માટે રુદ્રાક્ષનું મહાત્મ્ય કહે છે, એ તું ધ્યાનથી સાંભળ.

દિવ્યવર્ષસહસ્રાણિ મહેશાનિપુનઃપુરા તપઃપ્રકુર્વતસ્ત્રસ્તંમનઃ સંયમ્યવૈ મમ

હે મહેશાની, બહુ જૂના સમયમાં, હજારો દેવવર્ષ સુધી, મારું મન સંયમિત અને ભયભીત રહી તપમાં લીન હતું.

સ્વતંત્રેણ પરેશેન લોકોપકૃતિકારિણા લીલયાપરમેશાનિ ચક્ષુરુન્મીલિતંમયા

પારમેશ્વર, જે પોતાના ઇચ્છાથી અને લોકકલ્યાણ માટે લીલાથી કાર્ય કરે છે, એ પરમેશાની, એણે મારા નેત્રો ખુલી દીધા.