શિવપુરાણમ્

તિસ્રોરેખાભવંત્યેવસ્થાનેષુમુનિપુંગવાઃ લલાટાદિષુસર્વેષુયથોક્તેષુબુધૈર્મુને

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જ્ઞાનીઓએ જે રીતે કહ્યું છે એ પ્રમાણે કપાળ અને અન્ય અંગોમાં ત્રણ રેખાઓ દોરવી.

ભ્રુવોર્મધ્યંસમારભ્યયાવદંતોભવેદ્ભ્રુવોઃ તાવત્પ્રમાણંસંધાર્યં લલાટે ચ ત્રિપુંડ્રકમ્

ભ્રૂમધ્યથી શરૂ કરીને ભ્રૂના અંત સુધી જેટલું અંતર થાય, એટલું કપાળ પર ત્રિપુંડ્રનું માપ રાખવું.

મધ્યમાનામિકાંગુલ્યામધ્યેતુપ્રતિલોમતઃ અંગુષ્ઠેન કૃતારેખા ત્રિપુંડ્રાખ્યા ભિધીયતે

મધ્યમા અને અનામિકા આંગળીથી, વિપરીત દિશામાં અંગૂઠાથી દોરેલી રેખા ત્રિપુંડ્ર કહેવાય છે.

મધ્યેંગુલિભિરાદાય તિસૃભિર્ભસ્મયત્નતઃ ત્રિપુણ્ડ્રધારયેદ્ભક્ત્યાભુક્તિમુક્તિપ્રદંપરમ્

મધ્યની ત્રણ આંગળીઓથી ભસ્મને કાળજીપૂર્વક લઈને, શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું; તે સર્વોત્તમ ભોગ અને મોક્ષ આપે છે.

તિસૃણામપિ રેખાનાં પ્રત્યેકંનવદેવતાઃ સર્વત્રાંગેષુતાવક્ષ્યેસાવધાનતયા શૃણુ

ત્રણેય રેખાઓ માટે નવ નવ દેવતાઓ છે; હવે હું તને બધાં અંગોમાં તે વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

અકારો ગાર્હપત્યાગ્નિર્ભૂધર્મશ્ચ રજોગુણઃ ઋગ્વેદશ્ચ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાતઃસવનમેવ ચ

'અ' અક્ષર, ઘરગથ્થુ અગ્નિ, ધરતી, ધર્મ, રજોગુણ, ઋગ્વેદ, કર્મશક્તિ અને પ્રાત:કાળનું સવન—

મહદેવશ્ચ રેખાયાઃ પ્રથમાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયા મુનિશાર્દૂલાઃ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

અને મહાદેવ—આ બધું પ્રથમ રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

ઉકારો દક્ષિણાગ્નિશ્ચ નભસ્તત્ત્વં યજુસ્તથા મધ્યંદિનં ચ સવનમિચ્છાશક્ત્યંતરાત્મકૌ

'ઉ' અક્ષર, દક્ષિણ અગ્નિ, આકાશ તત્વ, યજુરવેદ, મધ્યાહ્નનું સવન અને ઇચ્છાશક્તિ—આ બધું બીજી રેખામાં છે.

મહેશ્વરશ્ચ રેખાયા દ્વિતીયાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયામુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

અને મહેશ્વર બીજી રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

મકારાહવનીયૌ ચ પરમાત્મા તમોદિવૌ જ્ઞાનશક્તિઃ સામવેદસ્તૃતીયં સવનં તથા

'મ' અક્ષર, હોહમ માટેની અગ્નિ, પરમાત્મા, રાત્રિ અને અંધકાર, જ્ઞાનશક્તિ, સામવેદ અને ત્રીજું સવન—

શિવશ્ચૈવ ચ રેખાયાસ્તૃતિયાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયામુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૌ

અને શિવ ત્રીજી રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

એવં નિત્યં નમસ્કૃત્ય સદ્ભક્ત્યા સ્થાનદેવતાઃ ત્રિપુંડ્રં ધારયેચ્છુદ્ધો ભુક્તિંમુક્તિં ચ વિંદતિ

આ રીતે, જે મનુષ્ય હંમેશા સત્ય ભક્તિથી દરેક સ્થાનના દેવતાઓને વંદન કરે છે, અને શુદ્ધ મનથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, તેને ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇત્યુક્તાઃસ્થાનદેવાશ્ચસર્વાંગેષુમુનિશ્વર તેષાં સંબંધિનોભક્ત્યાસ્થાનાનિશૃણુસાંપ્રતમ્

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જેમણે સ્થાનના દેવતાઓને કહ્યું છે, હવે શ્રદ્ધાથી સાંભળો કે દરેક અંગ પર કયા કયા સ્થાન છે.

દ્વાત્રિંશત્સ્થાનકે વાર્ધષોડશસ્થાનકેપિ ચ અષ્ટસ્થાને તથા ચૈવ પઞ્ચસ્થાનેપિ નાન્યસેત્

બત્રીસ સ્થાન, અથવા સોળ સ્થાન, અથવા આઠ સ્થાન, કે પછી પાંચ સ્થાન છે—એ સિવાય બીજું કોઈ સ્થાન ન હોય.

ઉત્તમાંગે લલાટે ચ કર્ણયોર્નેત્રયોસ્તથા નાસાવક્ત્રગલેષ્વેવંહસ્તદ્વય અતઃપરમ્

માથા પર, કપાળ પર, બંને કાન પર, બંને આંખ પર, નાક પર, મોઢા પર, ગળા પર અને પછી બંને હાથ પર પણ.

કૂર્પરે મણિબંધેચહૃદયેપાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ નાભૌમુષ્કદ્વયેચૈવમૂર્વોર્ગુલ્ફેચજાનુનિ

કૂણી પર, કાંડા પર, હૃદય પર, બંને બાજુ પર, નાભિ પર, બંને વૃશણ પર, જાંઘ પર, પગના ગુલ્ફ પર અને ઘૂંટણ પર.

જંઘાદ્વયેપદદ્વન્દ્વેદ્વાત્રિંશત્સ્થાનમુત્તમમ્ અગ્ન્યબ્ભૂવાયુદિગ્દેશદિક્પાલાન્વસુભિઃ સહ

બંને પિંડળી પર અને બંને પગ પર—આ બત્રીસ શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે, જેમાં અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, વાયુ, દિશાઓ, દિશાના રક્ષક અને વસુઓ પણ સામેલ છે.

ધરાધ્રુવશ્ચસોમશ્ચ અપશ્ચેવાનિલોનલઃ પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચવસવોષ્ટપ્રકીર્તિતાઃ

પૃથ્વી, ધ્રુવ તારા, ચંદ્ર, પાણી, વાયુ, અગ્નિ, ઉષા અને પ્રકાશ—આ આઠ વસુ તરીકે ઓળખાય છે.

એતેષાંનામમાત્રેણત્રિપુંડ્રંધારયેદ્બુધાઃ કુર્યાદ્વાષોડશસ્થાનેત્રિપુણ્ડ્રંતુસમાહિતઃ

માત્ર એના નામ ઉચ્ચારવાથી જ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું જોઈએ; અથવા મન એકાગ્ર કરીને સોળ સ્થાનો પર ત્રિપુંડ્ર લગાવવું જોઈએ.

શીર્ષકેચલલાટેચકંઠેચાંસદ્વયેભુજે કૂર્પરેમણિબંધેચહૃદયેનાભિપાર્શ્વકે

માથા પર, કપાળ પર, ગળા પર, બંને ખભા પર, હાથ પર, કૂણી પર, કાંડા પર, હૃદય પર, નાભિ પર અને બાજુ પર.

પૃષ્ઠેચૈવંપ્રતિષ્ઠાયયજેત્તત્રાશ્વિદૈવતે શિવશક્તિંતથારુદ્રમીશંનારદમેવચ

પીઠ પર પણ એ રીતે સ્થાપિત કરીને ત્યાં શિવ, શક્તિ, રુદ્ર, ઈશ અને નારદને પૂજવા જોઈએ.

વામાદિનવશક્તીશ્ચ એતાઃ ષોડશદેવતાઃ નાસત્યોદસ્રકશ્ચૈવ અશ્વિનૌદ્વૌપ્રકીર્તિતૌ

વામા આદિ નવ શક્તિઓ—આ સોળ દેવતાઓ છે; અને નાસત્ય તથા દસ્ર નામના બંને અશ્વિનીકુમાર પણ કહેવાયા છે.

અથવામૂર્ધ્નિકેશેચકર્મયોર્વદનેતથા બાહુદ્વયે ચ હૃદયેનાભ્યામૂરુયુગેતથા

અથવા, માથા પર, વાળ પર, કાન પર, ચહેરા પર, બંને હાથ પર, હૃદય પર, નાભિના બંને બાજુ પર અને બંને જાંઘ પર.

જાનુદ્વયેચપદયોઃ પૃષ્ઠભાગે ચ ષોડશ શિવશ્ચન્દ્રશ્ચ રુદ્રઃકો વિઘ્નેશોવિષ્ણુરેવ વા

બંને ઘૂંટણ પર, બંને પગ પર અને પીઠ પર—આ સોળ સ્થાન છે: શિવ, ચંદ્ર, રુદ્ર, વિઘ્નેશ કે વિષ્ણુ.

શ્રીશ્ચૈવહૃદયેશમ્ભુસ્તથાનાભૌપ્રજાપતિઃ નાગશ્ચનાગકન્યાશ્ચ ઉભયોરૃષિકન્યકાઃ

હૃદય પર શ્રી, નાભિ પર શંભુ, પ્રજાપતિ, નાગ, નાગકન્યાઓ અને બંને પગ પર ઋષિકન્યાઓ.

પાદયોશ્ચસમુદ્રાશ્ચતીર્થાઃ પૃષ્ઠે વિશાલતઃ ઇત્યેવ ષોડશ સ્થાનમથોચ્યતે

પગ પર સમુદ્રો અને તીર્થો, પીઠ પર વિશાળતા—આ રીતે સોળ સ્થાન જણાવવામાં આવે છે.

ગુહ્યસ્થાનં લલાટશ્ચ કર્ણદ્વયમનુત્તમમ્ અંસયુગ્મં ચ હૃદયં નાભિરિત્યેવમષ્ટકમ્

ગુપ્ત સ્થાન, કપાળ, બંને કાન, શ્રેષ્ઠ, બંને ખભા, હૃદય અને નાભિ—આ આઠ સ્થાન છે.

બ્રહ્મા ચ ઋષયઃ સપ્તદેવતાશ્ચપ્રકીર્તિતાઃ ઇત્યેવં તુ સમુદ્દિષ્ટં ભસ્મવિદ્ભિર્મુનીશ્વરાઃ

બ્રહ્મા અને સાત ઋષિઓ તથા દેવતાઓ કહેવામાં આવ્યા છે; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ભસ્મ જાણનારા એ જ રીતે નિર્ધારિત કરે છે.

અથ વા મસ્તકં બાહૂહૃદયં નાભિરેવ ચ પઞ્ચસ્થાનાન્યમૂન્યાહુર્ધારણે ભસ્મવિજ્જનાઃ

અથવા, માથું, હાથ, હૃદય અને નાભિ—આ પાંચ સ્થાન ભસ્મ જાણનારા ધારણ માટે કહે છે.