શિવપુરાણમ્

વિભૂતિંનિંદતેયોવૈબ્રાહ્મણઃ સોન્યજાતકઃ યાતિચનરકેઘોરેયાવદ્બ્રહ્મા ચતુર્મુખઃ

જે બ્રાહ્મણ કે બીજું કોઈ પણ પવિત્ર ભસ્મની નિંદા કરે છે, એ ચાર મુખવાળા બ્રહ્મા જેટલો સમય છે, તેટલો ભયાનક નરકમાં જાય છે.

શ્રાદ્ધેયજ્ઞેજપેહોમેવૈશ્વદેવેસુરાર્ચને ધૃતત્રિપુંડ્રઃપૂતાત્મામૃત્યુંજયતિમાનવઃ

શ્રાદ્ધ, યજ્ઞ, જપ, હોમ, વૈશ્વદેવ કે દેવપૂજામાં, ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરનાર શુદ્ધ હૃદયવાળો મનુષ્ય મૃત્યુ પર વિજય મેળવે છે.

જલસ્નાનં મલત્યાગેભસ્મસ્નાનંસદાશુચિ મંત્રસ્નાનંહરેત્પાપંજ્ઞાનસ્નાનેપરંપદમ્

પાણીથી સ્નાન કરવાથી મેલ દૂર થાય છે, ભસ્મથી સ્નાન કરવાથી હંમેશા શુદ્ધિ મળે છે, મંત્રથી સ્નાન કરવાથી પાપ દૂર થાય છે, અને જ્ઞાનથી સ્નાન કરવાથી પરમ પદ મળે છે.

સર્વતીર્થેષુયત્પુણ્યંસર્વતીર્થેષુયત્ફલમ્ તત્ફલંસમવાપ્નોતિભસ્મસ્નાનકરોનરઃ

બધા પવિત્ર તીર્થોમાં જે પુણ્ય અને ફળ મળે છે, એ જ ફળ ભસ્મથી સ્નાન કરનારને મળે છે.

ભસ્મસ્નાનં પરં તીર્થંગંગાસ્નાનંદિનેદિને ભસ્મરૂપીશિવઃસાક્ષાદ્ભસ્મ ત્રૈલોક્યપાવનમ્

ભસ્મથી સ્નાન કરવું એ સર્વોત્તમ તીર્થ છે; રોજ ગંગામાં સ્નાન કરવું પણ એ જ છે. ભસ્મ રૂપે ભગવાન શિવ સ્વયં પ્રગટ છે અને ભસ્મ ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરે છે.

નતદૂનંનતદ્ધ્યાનંનતદ્દાનંજપોનસઃ ત્રિપુંડ્રેણવિનાયેન વિપ્રેણ યદનુષ્ઠિતમ્

ત્રિપુંડ્ર વિના બ્રાહ્મણે કરેલું ધ્યાન, ધ્યાન, દાન કે જપ કશું જ સમાન નથી.

વાનપ્રસ્થસ્યકન્યાનાંદીક્ષાહીનનૃણાં તથા મધ્યાહ્નાત્પ્રાગ્જલૈર્યુક્તંપરતોજલવર્જિતમ્

વનવાસી, કન્યાઓ અને દીક્ષા વિના પુરુષોએ મધ્યાહ્ન પહેલાં પાણીનો ઉપયોગ કરવો, પછી પાણી ટાળવું.

એવં ત્રિપુંડ્રં યઃ કુર્યાન્નિત્યંનિયતમાનસઃ શિવભક્તઃ સવિજ્ઞેયો ભુક્તિમુક્તિં ચ વિંદતિ

જે મનથી નિયમિત રીતે રોજ ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે અને શિવભક્ત છે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંનેને પામે છે.

યસ્યાંગેનૈવરુદ્રાક્ષ એકોપિબહુપુણ્યદઃ તસ્યજન્મનિરર્થંસ્યાત્ત્રિપુંડ્રરહિતો યદિ

જેના શરીરે એક પણ રુદ્રાક્ષ છે, જે ઘણું પુણ્ય આપે છે, પણ જો તે ત્રિપુંડ્ર વિના છે તો તેનું જીવન વ્યર્થ છે.

એવંત્રિપુંડ્રમાહાત્મ્યંસમાસાત્કથિતંમયા રહસ્યંસર્વજંતૂનાં ગોપનીયમિદં ત્વયા

હું તને ત્રિપુંડ્રનું મહાત્મ્ય સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું છે; આ રહસ્ય બધાં જંતુઓ માટે છે, તું તેને ગુપ્ત રાખજે.

તિસ્રોરેખાભવંત્યેવસ્થાનેષુમુનિપુંગવાઃ લલાટાદિષુસર્વેષુયથોક્તેષુબુધૈર્મુને

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જ્ઞાનીઓએ જે રીતે કહ્યું છે એ પ્રમાણે કપાળ અને અન્ય અંગોમાં ત્રણ રેખાઓ દોરવી.

ભ્રુવોર્મધ્યંસમારભ્યયાવદંતોભવેદ્ભ્રુવોઃ તાવત્પ્રમાણંસંધાર્યં લલાટે ચ ત્રિપુંડ્રકમ્

ભ્રૂમધ્યથી શરૂ કરીને ભ્રૂના અંત સુધી જેટલું અંતર થાય, એટલું કપાળ પર ત્રિપુંડ્રનું માપ રાખવું.

મધ્યમાનામિકાંગુલ્યામધ્યેતુપ્રતિલોમતઃ અંગુષ્ઠેન કૃતારેખા ત્રિપુંડ્રાખ્યા ભિધીયતે

મધ્યમા અને અનામિકા આંગળીથી, વિપરીત દિશામાં અંગૂઠાથી દોરેલી રેખા ત્રિપુંડ્ર કહેવાય છે.

મધ્યેંગુલિભિરાદાય તિસૃભિર્ભસ્મયત્નતઃ ત્રિપુણ્ડ્રધારયેદ્ભક્ત્યાભુક્તિમુક્તિપ્રદંપરમ્

મધ્યની ત્રણ આંગળીઓથી ભસ્મને કાળજીપૂર્વક લઈને, શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું; તે સર્વોત્તમ ભોગ અને મોક્ષ આપે છે.

તિસૃણામપિ રેખાનાં પ્રત્યેકંનવદેવતાઃ સર્વત્રાંગેષુતાવક્ષ્યેસાવધાનતયા શૃણુ

ત્રણેય રેખાઓ માટે નવ નવ દેવતાઓ છે; હવે હું તને બધાં અંગોમાં તે વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

અકારો ગાર્હપત્યાગ્નિર્ભૂધર્મશ્ચ રજોગુણઃ ઋગ્વેદશ્ચ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાતઃસવનમેવ ચ

'અ' અક્ષર, ઘરગથ્થુ અગ્નિ, ધરતી, ધર્મ, રજોગુણ, ઋગ્વેદ, કર્મશક્તિ અને પ્રાત:કાળનું સવન—

મહદેવશ્ચ રેખાયાઃ પ્રથમાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયા મુનિશાર્દૂલાઃ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

અને મહાદેવ—આ બધું પ્રથમ રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

ઉકારો દક્ષિણાગ્નિશ્ચ નભસ્તત્ત્વં યજુસ્તથા મધ્યંદિનં ચ સવનમિચ્છાશક્ત્યંતરાત્મકૌ

'ઉ' અક્ષર, દક્ષિણ અગ્નિ, આકાશ તત્વ, યજુરવેદ, મધ્યાહ્નનું સવન અને ઇચ્છાશક્તિ—આ બધું બીજી રેખામાં છે.

મહેશ્વરશ્ચ રેખાયા દ્વિતીયાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયામુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

અને મહેશ્વર બીજી રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

મકારાહવનીયૌ ચ પરમાત્મા તમોદિવૌ જ્ઞાનશક્તિઃ સામવેદસ્તૃતીયં સવનં તથા

'મ' અક્ષર, હોહમ માટેની અગ્નિ, પરમાત્મા, રાત્રિ અને અંધકાર, જ્ઞાનશક્તિ, સામવેદ અને ત્રીજું સવન—

શિવશ્ચૈવ ચ રેખાયાસ્તૃતિયાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયામુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૌ

અને શિવ ત્રીજી રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

એવં નિત્યં નમસ્કૃત્ય સદ્ભક્ત્યા સ્થાનદેવતાઃ ત્રિપુંડ્રં ધારયેચ્છુદ્ધો ભુક્તિંમુક્તિં ચ વિંદતિ

આ રીતે, જે મનુષ્ય હંમેશા સત્ય ભક્તિથી દરેક સ્થાનના દેવતાઓને વંદન કરે છે, અને શુદ્ધ મનથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, તેને ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇત્યુક્તાઃસ્થાનદેવાશ્ચસર્વાંગેષુમુનિશ્વર તેષાં સંબંધિનોભક્ત્યાસ્થાનાનિશૃણુસાંપ્રતમ્

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જેમણે સ્થાનના દેવતાઓને કહ્યું છે, હવે શ્રદ્ધાથી સાંભળો કે દરેક અંગ પર કયા કયા સ્થાન છે.

દ્વાત્રિંશત્સ્થાનકે વાર્ધષોડશસ્થાનકેપિ ચ અષ્ટસ્થાને તથા ચૈવ પઞ્ચસ્થાનેપિ નાન્યસેત્

બત્રીસ સ્થાન, અથવા સોળ સ્થાન, અથવા આઠ સ્થાન, કે પછી પાંચ સ્થાન છે—એ સિવાય બીજું કોઈ સ્થાન ન હોય.

ઉત્તમાંગે લલાટે ચ કર્ણયોર્નેત્રયોસ્તથા નાસાવક્ત્રગલેષ્વેવંહસ્તદ્વય અતઃપરમ્

માથા પર, કપાળ પર, બંને કાન પર, બંને આંખ પર, નાક પર, મોઢા પર, ગળા પર અને પછી બંને હાથ પર પણ.

કૂર્પરે મણિબંધેચહૃદયેપાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ નાભૌમુષ્કદ્વયેચૈવમૂર્વોર્ગુલ્ફેચજાનુનિ

કૂણી પર, કાંડા પર, હૃદય પર, બંને બાજુ પર, નાભિ પર, બંને વૃશણ પર, જાંઘ પર, પગના ગુલ્ફ પર અને ઘૂંટણ પર.

જંઘાદ્વયેપદદ્વન્દ્વેદ્વાત્રિંશત્સ્થાનમુત્તમમ્ અગ્ન્યબ્ભૂવાયુદિગ્દેશદિક્પાલાન્વસુભિઃ સહ

બંને પિંડળી પર અને બંને પગ પર—આ બત્રીસ શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે, જેમાં અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, વાયુ, દિશાઓ, દિશાના રક્ષક અને વસુઓ પણ સામેલ છે.

ધરાધ્રુવશ્ચસોમશ્ચ અપશ્ચેવાનિલોનલઃ પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચવસવોષ્ટપ્રકીર્તિતાઃ

પૃથ્વી, ધ્રુવ તારા, ચંદ્ર, પાણી, વાયુ, અગ્નિ, ઉષા અને પ્રકાશ—આ આઠ વસુ તરીકે ઓળખાય છે.

એતેષાંનામમાત્રેણત્રિપુંડ્રંધારયેદ્બુધાઃ કુર્યાદ્વાષોડશસ્થાનેત્રિપુણ્ડ્રંતુસમાહિતઃ

માત્ર એના નામ ઉચ્ચારવાથી જ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું જોઈએ; અથવા મન એકાગ્ર કરીને સોળ સ્થાનો પર ત્રિપુંડ્ર લગાવવું જોઈએ.