શિવપુરાણમ્

દત્ત્વાર્ઘ્યમસ્મૈ પ્રદદૌ દેવયોગ્યં ચ વિષ્ટિરમ્ પ્રસન્નઃ પ્રાહ તં પ્રહ્વં પ્રભુર્ગંભીરયા ગિરા

હાથપગ ધોવા માટે પાણી આપી, દેવને યોગ્ય આસન આપ્યું; પ્રસન્ન થઈને પ્રભુએ નમ્ર ગુરુને ગૂંજીલ અવાજે કહ્યું.

સત્યં વસ્તુ મુને દધ્યાઃ સાક્ષાત્કરણગોચરઃ સ શિવોથાસહાયોત્ર તપશ્ચરસિ કિં કૃતે

હે મુનિ, સત્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કર, જે સીધા અનુભવાય છે; અહીં શિવસહાયથી તું કયા હેતુ માટે તપ કરે છે?

એવમુક્તઃ કુમારેણ પ્રોવાચ સ્વાશયં મુનિઃ ધર્માર્થકામમોક્ષાશ્ચ વેદમાર્ગે કૃતાદરાઃ

કુમારે આમ પૂછતાં મુનિએ પોતાનું મન જણાવ્યું: ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ, જે વેદમાર્ગે શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રાપ્ત કરવા છે.

બહુધા સ્થાપિતા લોકે મયા ત્વત્કૃપયા તથા એવં ભુતસ્ય મેપ્યેવં ગુરુભૂતસ્ય સર્વતઃ

તમારી કૃપાથી મેં દુનિયામાં અનેક વસ્તુઓ સ્થાપી છે; છતાં, હું જેમ છું અને સર્વ રીતે ગુરુ બન્યો છું, એ પણ સાચું જ છે.

મુક્તિસાધનકં જ્ઞાનં નોદેતિ પરમાદ્ભુતમ્ તપશ્ચરામિ મુક્ત્યર્થં ન જાને તત્ર કારણમ્

મુક્તિ આપતું જ્ઞાન ઉપજેતું નથી—આ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. હું મુક્તિ માટે તપ કરું છું, પણ એનું કારણ મને ખબર નથી.

ઇત્થં કુમારો ભગવાન્ વ્યાસેન મુનિનાર્થિતઃ સમર્થઃ પ્રાહ વિપ્રેંદ્રા નિશ્ચયં મુક્તિકારણમ્

આ રીતે, જ્યારે વ્યાસ મુનિએ ભગવાન કુમારને વિનંતી કરી, ત્યારે સમર્થ કુમારે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠને મુક્તિનું નિશ્ચિત કારણ કહ્યું.

શ્રવણં કીર્તનં શંભોર્મનનં ચ મહત્તરમ્ ત્રયં સાધનમુક્તં ચ વિદ્યતે વેદસંમતમ્

શંભુનું શ્રવણ, કીર્તન અને મનન—આ ત્રણ મહાન સાધનો છે, જે વેદોએ માન્ય કર્યા છે અને મુક્તિના માર્ગ તરીકે જણાવ્યા છે.

પુરાહમથ સંભ્રાંતો હ્યન્યસાધનસંભ્રમઃ અચલે મંદરે શૈલે તપશ્ચરણમાચરમ્

અગાઉ, હું અન્ય સાધનોના વિચારથી ગભરાયેલો હતો; ત્યારે અચલ મન્દર પર્વત પર મેં તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

શિવાજ્ઞયા તતઃ પ્રાપ્તો ભગવાન્નન્દિકેશ્વરઃ સ મે દયાલુર્ભગવાન્સર્વસાક્ષી ગણેશ્વરઃ

પછી, શિવજીના આદેશથી ભગવાન નંદિકેશ્વર આવ્યા—તેઓ દયાળુ, સર્વના સાક્ષી અને ગણોના સ્વામી છે.

ઉવાચ મહ્યં સસ્નેહં મુક્તિસાધનમુત્તમમ્ શ્રવણં કીર્તનં શંભોર્મનનં વેદસંમતમ્

તેઓએ મને પ્રેમથી મુક્તિનું શ્રેષ્ઠ સાધન કહ્યું—શંભુનું શ્રવણ, કીર્તન અને મનન, જે વેદોમાં માન્ય છે.

ત્રિકં ચ સાધનં મુક્તૌ શિવેન મમ ભાષિતમ્ શ્રવણાદિં બ્રહ્મન્કુરુષ્વેતિ મુહુર્મુહુઃ

આ મુક્તિના ત્રણ સાધનો શિવજીએ મને કહ્યા: 'હે બ્રાહ્મણ, વારંવાર શ્રવણ અને અન્ય સાધનો કર.'

એવમુક્ત્વા તતો વ્યાસં સાનુગો વિધિનંદનઃ જગામ સ્વવિમાનેન પદં પરમશોભનમ્

આ રીતે કહીને, આનંદિત ભગવાન પોતાના અનુયાયીઓ સાથે પોતાના દિવ્ય વિમાનમાં બેસી શ્રેષ્ઠ સ્થાન તરફ ગયા.

એવમુક્તં સમાસેન પૂર્વવૃત્તાંતમુત્તમમ્ શ્રવણાદિત્રયં સૂત મુક્ત્યોપાયસ્ત્વયેરિતઃ

આ રીતે, સંક્ષેપમાં, ઉત્તમ પૂર્વવૃત્તાંત કહ્યો; હે સૂત, શ્રવણથી શરૂ થતું ત્રણ સાધન તું મુક્તિનો ઉપાય તરીકે જણાવ્યું છે.

શ્રવણાદિત્રિકે ઽશક્તઃ કિં કૃત્વા મુચ્યતે જનઃ અયત્નેનૈવ મુક્તિઃ સ્યાત્કર્મણા કેન હેતુના

જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રણ સાધન કરી શકતો ન હોય, તો શું કરીને તે મુક્ત થાય છે? કયા કર્મથી, સહેલાઈથી, મુક્તિ મળે છે?

શ્રવણાદિત્રિકે ઽશક્તો લિંગં બેરં ચ શાંકરમ્ સંસ્થાપ્ય નિત્યમભ્યર્ચ્ય તરેત્સંસારસાગરમ્

જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રણ સાધન કરી શકતો ન હોય, તો તેને શંકરનું લિંગ અથવા મુર્તિ સ્થાપી, રોજ પૂજા કરીને સંસાર સાગર પાર કરવો જોઈએ.

અપિ દ્રવ્યં વહેદેવ યથાબલમવંચયન્ અર્પયેલ્લિંગબેરાર્થમર્ચયેદપિ સંતતમ્

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, કોઈ પણ વસ્તુ લાવવી, છેતરપિંડી વગર, લિંગ કે મૂર્તિ માટે અર્પણ કરવી અને સતત પૂજા કરવી જોઈએ.

મંડપં ગોપુરં તીર્થં મઠં ક્ષેત્રં તથોત્સવમ્ વસ્ત્રં ગંધં ચ માલ્યં ચ ધૂપં દીપં ચ ભક્તિતઃ

ભક્તિથી, મંડપ, દ્વાર, તીર્થ, મઠ, ક્ષેત્ર, ઉત્સવ, વસ્ત્ર, સુગંધ, માળા, ધૂપ અને દીવો—all ભગવાનને અર્પણ કરવા જોઈએ.

વિવિધાન્નં ચ નૈવેદ્યમપૂપવ્યંજનૈર્યુતમ્ છત્રં ધ્વજં ચ વ્યજનં ચામરં ચાપિ સાંગકમ્

વિવિધ પ્રકારના ભોજન, અપૂપ અને વિવિધ વાનગીઓ, છત્ર, ધ્વજ, પંખો અને ચામર સહિત તમામ ઉપકરણો અર્પણ કરવા જોઈએ.

રાજોપચારવત્સર્વં ધારયેલ્લિંગબેરયોઃ પ્રદક્ષિણાં નમસ્કારં યથાશક્તિ જપં તથા

રાજાની જેમ તમામ સન્માન લિંગ અને મૂર્તિને આપવું, પ્રદક્ષિણ, નમસ્કાર અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જપ કરવો.

આવાહનાદિસર્ગાંતં નિત્યં કુર્યાત્સુભક્તિતઃ ઇત્થમભ્યર્ચ્ય યન્દેવં લિંગેબેરે ચ શાંકરે

આવાહનથી વિસર્જન સુધીના બધા વિધિ રોજ ભક્તિપૂર્વક કરવી; આ રીતે શંકરના લિંગ અને મૂર્તિમાં ભગવાનની પૂજા કરવી.

સિદ્ધિમેતિ શિવપ્રીત્યા હિત્વાપિ શ્રવણાદિકમ્ લિંગબેરાર્ચનામાત્રાન્મુક્તાઃ પુર્વે મહાજનાઃ

શિવજીની કૃપાથી, શ્રવણાદિ સાધન છોડીને પણ, માત્ર લિંગ અને મૂર્તિની પૂજાથી સિદ્ધિ મળે છે; પૂર્વકાળના મહાન લોકો પણ આ રીતે મુક્ત થયા હતા.

બેરમાત્રે તુ સર્વત્ર પૂજ્યંતે દેવતાગણાઃ લિંગેબેરે ચ સર્વત્ર કથં સંપૂજ્યતે શિવઃ

દરેક જગ્યાએ દેવતાઓની પૂજા માત્ર મૂર્તિરૂપે થાય છે, પણ શિવજીની પૂજા તો દરેક જગ્યાએ લિંગ અને મૂર્તિ બંને રૂપે કેમ થાય છે?

અહો મુનીશ્વરાઃ પુણ્યં પ્રશ્નમેતન્મહાદ્ભુતમ્ અત્ર વક્તા મહાદેવો નાન્યો ઽસ્તિ પુરુષઃ ક્વચિત્

મુનિશ્રેષ્ઠો, તમારો પ્રશ્ન બહુ પવિત્ર અને આશ્ચર્યજનક છે. આ વિષયમાં સાચો જવાબ તો મહાદેવજીએ જ આપી શકે, બીજું કોઈ પણ નથી.

શિવેનોક્તં પ્રવક્ષ્યામિ ક્રમાદ્ગુરુમુખાચ્છ્રુતમ્ શિવૈકો બ્રહ્મરૂપત્વાન્નિષ્કલઃ પરિકીર્તિતઃ

હું તમને શિવજીના વચન કહું છું, જે ગુરુના મુખેથી પરંપરાગત રીતે સાંભળ્યું છે: શિવજી માત્ર એકજ છે, તેઓ બ્રહ્મરૂપ છે, તેથી તેમને નિષ્કલ કહેવામાં આવે છે.

રૂપિત્વાત્સકલસ્તદ્વત્તસ્માત્સકલનિષ્કલઃ નિષ્કલત્વાન્નિરાકારં લિંગં તસ્ય સમાગતમ્

શિવજીને સ્વરૂપ છે એટલે તેઓ સકલ પણ છે. એટલે તેઓ સકલ અને નિષ્કલ બંને છે. નિષ્કલ હોવાને કારણે તેમનું લિંગ સ્વરૂપ પણ આકારરહિત છે અને શિવજી સાથે એકરૂપ છે.

સકલત્વાત્તથા બેરં સાકારં તસ્ય સંગતમ્ સકલાકલરૂપત્વાદ્બ્રહ્મશબ્દાભિધઃ પરઃ

સકલ હોવાને કારણે તેમની મૂર્તિ આકાર ધરાવે છે. અને સકલ-નિષ્કલ સ્વરૂપે તેઓ પરમ બ્રહ્મ કહેવાય છે.

અપિ લિંગે ચ બેરે ચ નિત્યમભ્યર્ચ્યતે જનૈઃ અબ્રહ્મત્વાત્તદન્યેષાં નિષ્કલત્વં ન હિ ક્વચિત્

લિંગ અને મૂર્તિ બંનેની લોકો હંમેશા પૂજા કરે છે. બીજાં દેવતાઓ બ્રહ્મ નથી, એટલે તેઓ ક્યારેય નિષ્કલ નથી.

તસ્માત્તે નિષ્કલે લિંગે નારાધ્યંતે સુરેશ્વરાઃ અબ્રહ્મત્વાચ્ચ જીવત્વાત્તથાન્યે દેવતાગણાઃ

એટલે નિષ્કલ સ્વરૂપ લિંગની દેવતાઓના સ્વામી પૂજા કરતા નથી. બીજાં દેવતાઓ પણ બ્રહ્મ નથી અને જીવરૂપ છે.

તૂષ્ણીં સકલમાત્રત્વાદર્ચ્યંતે બેરમાત્રકે જીવત્વં શંકરાન્યેષાં બ્રહ્મત્વં શંકરસ્ય ચ

માત્ર મૂર્તિ સ્વરૂપની જ શાંતિથી પૂજા થાય છે. શંકરજી સિવાય બીજાં બધાં જીવરૂપ છે, શંકરજી જ બ્રહ્મ છે.