શિવપુરાણમ્

સપ્તકોટિ મહામંત્રાઃ પઞ્ચાક્ષરપુરસ્સરાઃ તથાન્યે કોટિશો મંત્રાઃ શૈવકૈવલ્યહેતવઃ

સાત કરોડ મહામંત્રો, જેમાં પંચાક્ષરી મુખ્ય છે, અને અનેક અન્ય મંત્રો, જે શૈવ મુક્તિ આપે છે—

અન્યે મંત્રાશ્ચ દેવાનાં સર્વસૌખ્યકરામુને તે સર્વે તસ્ય વશ્યાઃ સ્યુર્યો બિભર્તિ ત્રિપુંડ્રકમ્

અને દેવતાઓના બીજા મંત્રો, જે સર્વ સુખ આપે છે, હે મુનિ, એ બધાં ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરનારના વશમાં થઈ જાય છે.

સહસ્રં પૂર્વજાતાનાં સહસ્રં જનયિષ્યતામ્ સ્વવંશજાનાં જ્ઞાતીનામુદ્ધરેદ્યસ્ત્રિપુણ્ડ્રકૃત્

જે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, એ પોતાના હજારો પૂર્વજો, હજારો ભાવિ સંતાનો અને કુટુંબજનોને ઉદ્ધાર કરે છે.

ઇહ ભુક્ત્વાખિલાન્ભોગાન્દીર્ઘાયુર્વ્યાધિવર્જિતઃ જીવિતાંતે ચ મરણં સુખેનૈવ પ્રપદ્યતે

આ જીવનમાં બધા ભોગ ભોગવી, દીર્ઘાયુ અને રોગમુક્ત રહી, જીવનના અંતે એ સુખથી મૃત્યુ પામે છે.

અષ્ટૈશ્વર્યગુણોપેતંપ્રાપ્યદિવ્યવપુઃ શિવમ્ દિવ્યંવિમાનમારુહ્યદિવ્યત્રિદશસેવિતમ્

આઠ પ્રકારના ઐશ્વર્યથી યુક્ત થઈ, દિવ્ય શરીર પામી, દેવતાઓ સેવા કરે છે એવા દિવ્ય વિમાન પર ચડે છે.

વિદ્યાધરાણાંસર્વેષાંગંધર્વાણાંમહૌજસામ્ ઇંદ્રાદિલોકપાલાનાંલોકેષુચયથાક્રમમ્

બધા વિદ્યા ધારકો, મહાન ગંધર્વો અને ઇન્દ્રાદિ લોકપાલોના લોકોમાં, તે મનગમતાં વિહાર કરે છે.

ભુક્ત્વા ભોગાન્સુવિપુલાન્પ્રજેશાનાં પદેષુ ચ બ્રહ્મણઃ પદમાસાદ્યતત્રકન્યાશતંલમેત્

પ્રજાપતિઓના લોકોમાં વિશાળ ભોગ ભોગવી, બ્રહ્માના લોક સુધી પહોંચી, ત્યાં એ સો કન્યાઓ સાથે આનંદ માણે છે.

તત્ર બ્રહ્માયુષોમાનંભુક્ત્વાભોગાનનેકશઃ વિષ્ણોર્લોકેલભેદ્ભોગંયાવદ્બ્રહ્મશતાત્યયઃ

ત્યાં બ્રહ્માજીના આયુષ્ય જેટલો સમય અનેક ભોગ ભોગવી, અને વિષ્ણુના લોકમાં પણ, સો બ્રહ્માના યુગ સુધી સુખ મેળવે છે.

શિવલોકં તતઃ પ્રાપ્ય લબ્ધ્વેષ્ટં કામમક્ષયમ્ શિવસાયુજ્યમાપ્નોતિસંશયોનાત્રજાયતે

પછી શિવલોકમાં પહોંચી, ઈચ્છિત અને અક્ષય સુખ પામી, શિવ સાથે એકરૂપ થાય છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.

સર્વોપનિષદાંસારંસમાલોક્યમુહુર્મુહુઃ ઇદમેવ હિ નિર્ણીતં પરં શ્રેયસ્ત્રિપુંડ્રકમ્

બધી ઉપનિષદોના સારનો વારંવાર વિચાર કર્યા પછી પણ, એ જ નિશ્ચય થાય છે કે ત્રિપુંડ્ર સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે.

વિભૂતિંનિંદતેયોવૈબ્રાહ્મણઃ સોન્યજાતકઃ યાતિચનરકેઘોરેયાવદ્બ્રહ્મા ચતુર્મુખઃ

જે બ્રાહ્મણ કે બીજું કોઈ પણ પવિત્ર ભસ્મની નિંદા કરે છે, એ ચાર મુખવાળા બ્રહ્મા જેટલો સમય છે, તેટલો ભયાનક નરકમાં જાય છે.

શ્રાદ્ધેયજ્ઞેજપેહોમેવૈશ્વદેવેસુરાર્ચને ધૃતત્રિપુંડ્રઃપૂતાત્મામૃત્યુંજયતિમાનવઃ

શ્રાદ્ધ, યજ્ઞ, જપ, હોમ, વૈશ્વદેવ કે દેવપૂજામાં, ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરનાર શુદ્ધ હૃદયવાળો મનુષ્ય મૃત્યુ પર વિજય મેળવે છે.

જલસ્નાનં મલત્યાગેભસ્મસ્નાનંસદાશુચિ મંત્રસ્નાનંહરેત્પાપંજ્ઞાનસ્નાનેપરંપદમ્

પાણીથી સ્નાન કરવાથી મેલ દૂર થાય છે, ભસ્મથી સ્નાન કરવાથી હંમેશા શુદ્ધિ મળે છે, મંત્રથી સ્નાન કરવાથી પાપ દૂર થાય છે, અને જ્ઞાનથી સ્નાન કરવાથી પરમ પદ મળે છે.

સર્વતીર્થેષુયત્પુણ્યંસર્વતીર્થેષુયત્ફલમ્ તત્ફલંસમવાપ્નોતિભસ્મસ્નાનકરોનરઃ

બધા પવિત્ર તીર્થોમાં જે પુણ્ય અને ફળ મળે છે, એ જ ફળ ભસ્મથી સ્નાન કરનારને મળે છે.

ભસ્મસ્નાનં પરં તીર્થંગંગાસ્નાનંદિનેદિને ભસ્મરૂપીશિવઃસાક્ષાદ્ભસ્મ ત્રૈલોક્યપાવનમ્

ભસ્મથી સ્નાન કરવું એ સર્વોત્તમ તીર્થ છે; રોજ ગંગામાં સ્નાન કરવું પણ એ જ છે. ભસ્મ રૂપે ભગવાન શિવ સ્વયં પ્રગટ છે અને ભસ્મ ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરે છે.

નતદૂનંનતદ્ધ્યાનંનતદ્દાનંજપોનસઃ ત્રિપુંડ્રેણવિનાયેન વિપ્રેણ યદનુષ્ઠિતમ્

ત્રિપુંડ્ર વિના બ્રાહ્મણે કરેલું ધ્યાન, ધ્યાન, દાન કે જપ કશું જ સમાન નથી.

વાનપ્રસ્થસ્યકન્યાનાંદીક્ષાહીનનૃણાં તથા મધ્યાહ્નાત્પ્રાગ્જલૈર્યુક્તંપરતોજલવર્જિતમ્

વનવાસી, કન્યાઓ અને દીક્ષા વિના પુરુષોએ મધ્યાહ્ન પહેલાં પાણીનો ઉપયોગ કરવો, પછી પાણી ટાળવું.

એવં ત્રિપુંડ્રં યઃ કુર્યાન્નિત્યંનિયતમાનસઃ શિવભક્તઃ સવિજ્ઞેયો ભુક્તિમુક્તિં ચ વિંદતિ

જે મનથી નિયમિત રીતે રોજ ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે અને શિવભક્ત છે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંનેને પામે છે.

યસ્યાંગેનૈવરુદ્રાક્ષ એકોપિબહુપુણ્યદઃ તસ્યજન્મનિરર્થંસ્યાત્ત્રિપુંડ્રરહિતો યદિ

જેના શરીરે એક પણ રુદ્રાક્ષ છે, જે ઘણું પુણ્ય આપે છે, પણ જો તે ત્રિપુંડ્ર વિના છે તો તેનું જીવન વ્યર્થ છે.

એવંત્રિપુંડ્રમાહાત્મ્યંસમાસાત્કથિતંમયા રહસ્યંસર્વજંતૂનાં ગોપનીયમિદં ત્વયા

હું તને ત્રિપુંડ્રનું મહાત્મ્ય સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું છે; આ રહસ્ય બધાં જંતુઓ માટે છે, તું તેને ગુપ્ત રાખજે.

તિસ્રોરેખાભવંત્યેવસ્થાનેષુમુનિપુંગવાઃ લલાટાદિષુસર્વેષુયથોક્તેષુબુધૈર્મુને

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જ્ઞાનીઓએ જે રીતે કહ્યું છે એ પ્રમાણે કપાળ અને અન્ય અંગોમાં ત્રણ રેખાઓ દોરવી.

ભ્રુવોર્મધ્યંસમારભ્યયાવદંતોભવેદ્ભ્રુવોઃ તાવત્પ્રમાણંસંધાર્યં લલાટે ચ ત્રિપુંડ્રકમ્

ભ્રૂમધ્યથી શરૂ કરીને ભ્રૂના અંત સુધી જેટલું અંતર થાય, એટલું કપાળ પર ત્રિપુંડ્રનું માપ રાખવું.

મધ્યમાનામિકાંગુલ્યામધ્યેતુપ્રતિલોમતઃ અંગુષ્ઠેન કૃતારેખા ત્રિપુંડ્રાખ્યા ભિધીયતે

મધ્યમા અને અનામિકા આંગળીથી, વિપરીત દિશામાં અંગૂઠાથી દોરેલી રેખા ત્રિપુંડ્ર કહેવાય છે.

મધ્યેંગુલિભિરાદાય તિસૃભિર્ભસ્મયત્નતઃ ત્રિપુણ્ડ્રધારયેદ્ભક્ત્યાભુક્તિમુક્તિપ્રદંપરમ્

મધ્યની ત્રણ આંગળીઓથી ભસ્મને કાળજીપૂર્વક લઈને, શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું; તે સર્વોત્તમ ભોગ અને મોક્ષ આપે છે.

તિસૃણામપિ રેખાનાં પ્રત્યેકંનવદેવતાઃ સર્વત્રાંગેષુતાવક્ષ્યેસાવધાનતયા શૃણુ

ત્રણેય રેખાઓ માટે નવ નવ દેવતાઓ છે; હવે હું તને બધાં અંગોમાં તે વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

અકારો ગાર્હપત્યાગ્નિર્ભૂધર્મશ્ચ રજોગુણઃ ઋગ્વેદશ્ચ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાતઃસવનમેવ ચ

'અ' અક્ષર, ઘરગથ્થુ અગ્નિ, ધરતી, ધર્મ, રજોગુણ, ઋગ્વેદ, કર્મશક્તિ અને પ્રાત:કાળનું સવન—

મહદેવશ્ચ રેખાયાઃ પ્રથમાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયા મુનિશાર્દૂલાઃ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

અને મહાદેવ—આ બધું પ્રથમ રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.

ઉકારો દક્ષિણાગ્નિશ્ચ નભસ્તત્ત્વં યજુસ્તથા મધ્યંદિનં ચ સવનમિચ્છાશક્ત્યંતરાત્મકૌ

'ઉ' અક્ષર, દક્ષિણ અગ્નિ, આકાશ તત્વ, યજુરવેદ, મધ્યાહ્નનું સવન અને ઇચ્છાશક્તિ—આ બધું બીજી રેખામાં છે.

મહેશ્વરશ્ચ રેખાયા દ્વિતીયાયાશ્ચ દેવતા વિજ્ઞેયામુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

અને મહેશ્વર બીજી રેખાની દેવતા છે, જે શિવદીક્ષા માટે સમર્પિત છે તેઓએ જાણવું.