શિવપુરાણમ્

વૈશ્યસ્ત્રિયંબકેનૈવશૂદ્રઃપઞ્ચાક્ષરેણતુ અન્યેષાં વિધવાસ્ત્રીણાં વિધિઃ પ્રોક્તશ્ચશૂદ્રવત્

વૈશ્યએ 'ત્ર્યંબક' મંત્રથી અને શૂદ્રએ 'પંચાક્ષર' મંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરવી; અન્ય સ્ત્રીઓ, વિધવા અને બાળકો માટે પણ શૂદ્ર જેવું જ નિયમ છે.

પઞ્ચબ્રહ્માદિમનુભિર્ગૃહસ્થસ્યવિધીયતે ત્રિયંબકેનમનુનાવિધિર્વૈબ્રહ્મચારિણઃ

ગૃહસ્થ માટે પાંચ બ્રહ્મા મંત્રોથી ભસ્મ ધારણ કરવાનો નિયમ છે; બ્રહ્મચારી માટે 'ત્ર્યંબક' મંત્રથી.

અઘોરેણાથમનુનાવિપિનસ્થવિધિઃસ્મૃતઃ યતિસ્તુપ્રણવેનૈવ ત્રિપુંડ્રાદીનિકારયેત્

વનમાં રહેતા માટે 'અઘોર' મંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરવાનો નિયમ છે; સંન્યાસીએ માત્ર 'પ્રણવ' મંત્રથી ત્રિપુંડ્ર વગેરે ધારણ કરવું.

અતિવર્ણાશ્રમીનિત્યંશિવોહંભાવનાત્પરાત્ શિવયોગી ચ નિયતમીશાનેનાપિ ધારયેત્

જે હંમેશા varnashramથી ઉપર છે, 'હું શિવ છું' એવી શ્રેષ્ઠ ભાવનાથી, અને શિવયોગીએ પણ નિયમિત 'ઈશાન' મંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરવું.

ન ત્યાજ્યં સર્વવર્ણૈશ્ચ ભસ્મધારણમુત્તમમ્ અન્યૈરપિ યથાજીવૈસ્સદેતિ શિવશાસનમ્

ભસ્મ ધારણ કરવાનો શ્રેષ્ઠ નિયમ કોઈ પણ varnashramવાળા માટે છોડવો નહીં; બીજાઓએ પણ જીવનભર પાળવો—આ શિવનો આદેશ છે.

ભસ્મસ્નાનેનયાવંતઃ કણાઃ સ્વાઙ્ગેપ્રતિષ્ઠિતાઃ તાવંતિ શિવલિંગાનિ તનૌધત્તેહિધારકઃ

ભસ્મથી સ્નાન કર્યા પછી શરીર પર જેટલા રજકણ રહે છે, એટલા શિવલિંગ ધારણ કરનાર પોતાના શરીરે ધારણ કરે છે.

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાવૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાપિ ચ સંકરાઃ સ્ત્રિયોથવિધવાબાલાઃ પ્રાપ્તાઃ પાખંડિકાસ્તથા

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, સંકર જાતિઓ, સ્ત્રીઓ, વિધવાઓ, બાળકો—even પાખંડી લોકો પણ—

બ્રહ્મચારીગૃહીવન્યઃસંન્યાસીવાવ્રતીતથા નાર્યોભસ્મત્રિપુંડ્રાંકામુક્તા એવનસંશયઃ

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વનવાસી, સંન્યાસી કે વ્રત ધારણ કરનાર, અને સ્ત્રીઓ પણ—જે લોકો ભસ્મ અને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે.

જ્ઞાનધૃજ્ઞાનતોવાપિવહ્નિદાહસમોયથા જ્ઞાનાજ્ઞાનધૃતંભસ્મપાવયેત્સકલંનરમ્

જેમ અગ્નિ જ્ઞાન કે અજ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત હોય, પણ બધું સમાન રીતે દહન કરે છે, તેમ જ ભસ્મ પણ જ્ઞાનથી કે અજ્ઞાનથી ધારણ કરવામાં આવે તો, તે માનવીને સંપૂર્ણપણે પવિત્ર કરે છે.

નાશ્નીયાજ્જલમન્નમલ્પમપિવા ભસ્માક્ષધૃત્યાવિના ભુક્ત્વાવાથગૃહીવનીપતિયતિર્વર્ણીતથાસંકરઃ એનોભુઙ્નરકંપ્રયાતિસતદાગાયત્રિજાપેનતદ્વર્ણાનાં તુ યતેસ્તુ મુખ્યપ્રણવાજપેન મુક્તંભવેત્

ભસ્મ કે ત્રિપુંડ્ર વિના જળ કે અન્નનું થોડુંપણ સેવન કરવું નહીં; જો કોઈ ગૃહસ્થ, વનવાસી, રાજા, સંન્યાસી કે મિશ્ર જાતિવાળો એમ કરે તો તે નરકમાં જાય છે. પણ ગાયત્રી જાપથી નિર્ધારિત વર્ણવાળાઓ અને સંન્યાસીઓ મુખ્ય પ્રણવના જાપથી મુક્ત થાય છે.

ત્રિપુંડ્રં યે વિનિંદંતિ નિન્દન્તિશિવમેવતે ધારયંતિચયેભક્ત્યા ધારયન્તિ તમેવતે

જે લોકો ત્રિપુંડ્રની નિંદા કરે છે, તેઓ શિવજીની જ નિંદા કરે છે; અને જે ભક્તિપૂર્વક તેને ધારણ કરે છે, તેઓ ખરેખર શિવજીને જ ધારણ કરે છે.

ધિગ્ભસ્મરહિતં ભાલંધિગ્ગ્રામમશિવાલયમ્ ધિગનીશાર્ચનં જન્મધિગ્વિદ્યામશિવાશ્રયામ્

જે કપાળ પર ભસ્મ નથી, એ કપાળ લાજવંતું છે; જે ગામમાં શિવનુ નિવાસ નથી, એ ગામ લાજવંતું છે; જે ઈશ્વરની પૂજા ખોટી છે, એ પૂજા લાજવંતી છે; અને જે જ્ઞાન શિવથી વિમુખ છે, એ જ્ઞાન પણ લાજવંતું છે.

યેનિંદંતિમહેશ્વરંત્રિજગતામાધારભૂતંહરં યે નિન્દંતિત્રિપુંડ્રધારણકરં દોષસ્તુ તદ્દર્શને તેવૈસંકરસૂકરાસુરખરશ્વક્રોષ્ટુકીટોપમાજાતા એવ ભવંતિપાપપરમાસ્તેનારકાઃ કેવલમ્

જે મહાદેવ, ત્રણેય લોકના આધાર અને સંહારક છે, તેમની કે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવાની નિંદા કરે છે—માત્ર તેમને જોવાથી પણ દોષ લાગે છે. એવા લોકો ચંડાળ, શૂકર, રાક્ષસ, ગધેડા, કૂતરા, સિયાળ અને કીડા જેવી યોનિમાં જન્મે છે અને પાપી બનીને માત્ર નરકમાં જાય છે.

તેદૃષ્ટ્વા શશિભાસ્કરૌનિશિ દિનેસ્વપ્નેપિનોકેવલંપશ્યંતુશ્રુતિરુદ્રસૂક્તજપતોમુચ્યેતતેનાદૃતાઃ સત્સંભાષણતોભવેદ્ધિનરકંનિસ્તારવાનાસ્થિતંયેભસ્માદિવિધારણંહિપુરુષંનિંદંતિમંદાહિતે

એવા લોકોને ચાંદ્ર કે સૂર્ય, રાત્રે કે દિવસે, કે સ્વપ્નમાં પણ જોવામાં આવે તો તરત જ રુદ્રસૂક્તનું પઠન કરવું જોઈએ; એથી મુક્તિ મળે છે. સજ્જનો સાથે સન્માનપૂર્વક વાતચીતથી પણ નરકમાંથી છૂટકારો મળે છે. પણ જે ભસ્મ વગેરે ધારણ કરવાની નિંદા કરે છે, તેઓ ચોક્કસ નરકમાં જાય છે.

નતાંત્રિકસ્ત્વધિકૃતોનોર્ધ્વપુંડ્રધરોમુને સંતપ્તચક્રચિહ્નોત્રશિવયજ્ઞેબહિષ્કૃતઃ

હે મુનિ, જે તાંત્રિક નથી, કે અધિકૃત નથી, છતાં ઊર્ધ્વપુંડ્ર કે તપેલ ચિહ્ન ધારણ કરે છે, તે શિવયજ્ઞમાંથી બહાર રાખવામાં આવે છે.

તત્રૈતેબહવોલોકાબૃહજ્જાબાલચોદિતાઃ તેવિચાર્યાઃપ્રયત્નેનતતોભસ્મરતોભવેત્

બૃહદજાબાલમાં જે ઘણા લોકો જણાવ્યા છે, તેમને ધ્યાનપૂર્વક તપાસવા જોઈએ; અને માત્ર ભસ્મપ્રેમી લોકો જ સ્વીકારવા યોગ્ય છે.

યચ્ચંદનૈશ્ચંદનકેપિમિશ્રંધાર્યંહિભસ્મૈવત્રિપુંડ્રભસ્મના વિભૂતિભાલોપરિકિંચનાપિધાર્યંસદાનોયદિસંતિબુદ્ધયઃ

ભસ્મમાં ચંદન કે ચંદનકાંપ મળાવીને ત્રિપુંડ્ર રૂપે કપાળ પર લગાડવામાં આવે તો, સમજદાર વ્યક્તિએ ક્યારેય પણ ભસ્મ ઉપર બીજું કશું ન લગાવવું જોઈએ.

સ્ત્રીભિસ્ત્રિપુણ્ડ્રમલકાવધિ ધારણીયં ભસ્મદ્વિજાદિભિરથો વિધવાભિરેવમ્ તદ્વત્સદાશ્રમવતાં વિશદાવિભૂતિર્ધાર્યાપવર્ગફલદાસકલાઘહન્ત્રી

સ્ત્રીઓએ ત્રિપુંડ્ર કેશરેખા સુધી ધારણ કરવું જોઈએ; દ્વિજ અને અન્ય લોકો તથા વિધવાઓએ પણ ભસ્મ ધારણ કરવું જોઈએ. એ જ રીતે, ચાર આશ્રમવાળાઓએ હંમેશાં શુદ્ધ વિભૂતિ ધારણ કરવી, જે મોક્ષ આપે છે અને બધાં પાપો નાશ કરે છે.

ત્રિપુણ્ડ્રંકુરુતેયસ્તુ ભસ્મના વિધિપૂર્વકમ્ મહાપાતકસંઘાતૈર્મુચ્યતે ચોપપાતકૈઃ

જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક ભસ્મથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, તે મહાપાપ અને ઉપપાપોથી મુક્ત થાય છે.

બ્રહ્મચારીગૃહસ્થોવાવાનપ્રસ્થોથવાયતિઃ બ્રહ્મક્ષત્ત્રાશ્ચવિટ્શૂદ્રાસ્તથાન્યે પતિતાધમાઃ

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વનપ્રસ્થ કે સંન્યાસી; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર કે પતિત તથા અધમ—

ઉદ્ધૂલનંત્રિપુંડ્રં ચ ધૃત્વાશુદ્ધાભવંતિચ ભસ્મનોવિધિના સમ્યક્પાપરાશિંવિહાય ચ

ભસ્મથી યોગ્ય રીતે ઉદ્ધૂળન અને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરીને, તેઓ પાપના ઢગલાને ત્યજી શુદ્ધ બની જાય છે.

ભસ્મધારી વિશેષેણ સ્ત્રીગોહત્યાદિપાતકૈઃ વીરહત્યાશ્વહત્યાભ્યાં મુચ્યતેનાત્ર સંશયઃ

વિશેષ કરીને, જે ભસ્મ ધારણ કરે છે, તે સ્ત્રીહત્યાના, ગૌહત્યાના, વીરહત્યાના અને અશ્વહત્યાના પાપોથી નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે.

પરદ્રવ્યાપહરણં પરદારાભિમર્શનમ્ પરનિન્દા પરક્ષેત્રહરણં પરપીડનમ્

બીજાના ધન ચોરવું, બીજાની પત્નીને સ્પર્શવું, બીજાની નિંદા કરવી, બીજાનું ખેતર દખલ કરવું અને બીજાને દુઃખ આપવું—

સસ્યારામાદિહરણં ગૃહદાહાદિકર્મ ચ ગોહિરણ્યમહિષ્યાદિતિલકમ્બલવાસસામ્

પાક, બગીચા વગેરે ચોરવું, ઘર સળગાવવું, ગાય, સોનુ, મહીષ, તલ, કમ્બળ કે વસ્ત્ર ચોરવું—

અન્નધાન્યજલાદીનાં નીચેભ્યશ્ચપરિગ્રહઃ દશવેશ્યામતંગીષુ વૃષલીષુ નટીષુ ચ

નીચ લોકો પાસેથી અન્ન, ધાન્ય, જળ વગેરે લેવું, અને વેશ્યા, હાથીવાળી સ્ત્રીઓ, ચંડાલ સ્ત્રીઓ તથા નૃત્યાંગનાઓ સાથે સંગ કરવો—

રજસ્વલાસુ કન્યાસુ વિધવાસુ ચ મૈથુનમ્ માંસચર્મરસાદીનાં લવણસ્ય ચ વિક્રયઃ

મહાવારીમાં રહેલી સ્ત્રીઓ, કન્યાઓ કે વિધવાઓ સાથે શારીરિક સંબંધ બાંધવો, અને માંસ, ચામડી, મજ્જા કે મીઠાનું વેચાણ કરવું—

પૈશુન્યં કૂટવાદશ્ચ સાક્ષિમિથ્યાભિલાષિણામ્ એવમાદીન્યસંખ્યાનિ પાપાનિ વિધાનિ ચ સદ્ય એવ વિનશ્યંતિ ત્રિપુંડ્રસ્ય ચ ધારણાત્

પરનિંદા કરવી, ખોટા આરોપ લગાવવું, કે ખોટી સાક્ષી આપવી—આવા અનંત પાપો અને દોષો ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવાથી તરત નાશ પામે છે.

શિવદ્રવ્યાપહરણંશિવનિંદાચકુત્રચિત્ નિંદાચશિવભક્તાનાંપ્રાયશ્ચિત્તૈર્નશુદ્ધ્યતિ

શિવને અર્પણ કરેલી વસ્તુઓ ચોરી લેવી, શિવની ક્યાંય પણ નિંદા કરવી, અથવા શિવભક્તોની નિંદા કરવી—આવા પાપો પ્રાયશ્ચિત્તથી પણ શુદ્ધ થતાં નથી.

રુદ્રાક્ષં યસ્ય ગાત્રેષુ લલાટે તુ ત્રિપંડ્રકમ્ સચાંડાલોપિસંપૂજ્યસ્સર્વવર્ણોત્તમોત્તમઃ

જેના શરીર પર રુદ્રાક્ષ અને કપાળ પર ત્રિપુંડ્ર છે, એ માણસ—even જો તે ચાંડાળ પણ હોય—બધા વર્ણોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.