શિવપુરાણમ્

યસ્મિન્દેશેવસેન્નિત્યંભૂતિશાસનસંયુતઃ સર્વતીર્થૈશ્ચક્રતુભિઃસાંનિધ્યંક્રિયતેસદા

જે સ્થળે ભૂતિના નિયમો સતત પાળવામાં આવે છે, ત્યાં બધા તીર્થો અને યજ્ઞોનું પવિત્રત્વ હંમેશા હાજર રહે છે.

ત્રિપુંડ્રસહિતો જીવઃ પૂજ્યઃ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ પાપાન્વિતોપિ શુદ્ધાત્મા કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા યુતઃ

જે જીવના મસ્તકે ત્રિપુંડ્ર છે, તેને બધા દેવો અને દૈત્યો પૂજ્ય માને છે; ભલે તે પાપી હોય, તેનો આત્મા શુદ્ધ જ હોય છે—અને જો શ્રદ્ધા પણ હોય તો વાત જ શું!

યસ્મિન્દેશે શિવજ્ઞાની ભૂતિશાસનસંયુતઃ ગતો યદૃચ્છયાદ્યાપિ તસ્મિસ્તીર્થાઃ સમાગતાઃ

જે સ્થળે શિવજ્ઞાની ભૂતિના નિયમ પાળતો અચાનક પણ જાય, ત્યાં બધા તીર્થો એકઠા થઈ જાય છે.

બહુનાત્રકિમુક્તેનધાર્યંભસ્મસદા બુધૈઃ લિંગાર્ચનંસદાકાર્યંજપ્યોમંત્રઃષડક્ષરઃ

આથી વધુ શું કહેવું? વિદ્વાનો હંમેશા ભસ્મ ધારણ કરે, લિંગની પૂજા કરે અને છ અક્ષરનું મંત્ર જપે—આ બધું નિયમિત કરવું જોઈએ.

બ્રહ્મણાવિષ્ણુનાવાપિ રુદ્રેણમુનિભિઃ સુરૈઃ ભસ્મધારણમાહાત્મ્યંનશક્યંપરિભાષિતુમ્

ભસ્મ ધારણ કરવાની મહિમા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઋષિઓ કે દેવતાઓ પણ પૂરી રીતે વર્ણવી શકતા નથી.

ઇતિ વર્ણાશ્રમાચારોલુપ્તવર્ણક્રિયોપિ ચ પાપાત્સકૃત્ત્રિપુંડ્રસ્યધારણાત્સોપિમુચ્યતે

જે કોઈ varnashramના કર્મો છોડી દે, અથવા જેના કર્મો ભૂલાઈ ગયા હોય, તે પણ એકવાર ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરતાં બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

યેભસ્મધારિણંત્યક્ત્વાકર્મકુર્વંતિમાનવાઃ તેષાં નાસ્તિવિનિર્મોક્ષઃ સંસારાજ્જન્મકોટિભિઃ

જે લોકો ભસ્મ ધારણ કરનારને અવગણે છે અને પછી પણ કર્મકાંડો કરે છે, તેમને કરોડો જન્મ પછી પણ સંસારથી મુક્તિ મળતી નથી.

તે નાધીતંગુરોઃસર્વંતેનસર્વમનુષ્ઠિતમ્ યેનવિપ્રેણશિરસિત્રિપુંડ્રંભસ્મનાકૃતમ્

જે બ્રાહ્મણે ગુરુ પાસેથી શીખેલું હોય કે બધું કર્યું હોય, પણ માથા પર ભસ્મથી ત્રિપુંડ્ર નાંખ્યું ન હોય, તેનું બધું જ વ્યર્થ છે.

યે ભસ્મધારિણં દૃષ્ટ્વાનરાઃ કુર્વંતિતાડનમ્ તેષાંચંડાલતોજન્મબ્રહ્મન્નૂહ્યંવિપશ્ચિતા

જે માણસો ભસ્મ ધારણ કરનારને જોઈને તેને દુઃખ આપે છે, વિદ્વાનો જાણે છે કે તેમનું જન્મ ચંડાળથી પણ નીચું છે.

માનસ્તોકેનમંત્રેણમંત્રિતંભસ્મધારયેત્ બ્રાહ્મણઃક્ષત્રિયશ્ચૈવ પ્રોક્તેષ્વંગેષુભક્તિમાન્

ભક્તિભર્યા બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિયએ 'માનસ્તોકેન' મંત્રથી સંસ્કૃત ભસ્મ શરીરના નિર્ધારિત અંગો પર ધારણ કરવી જોઈએ.

વૈશ્યસ્ત્રિયંબકેનૈવશૂદ્રઃપઞ્ચાક્ષરેણતુ અન્યેષાં વિધવાસ્ત્રીણાં વિધિઃ પ્રોક્તશ્ચશૂદ્રવત્

વૈશ્યએ 'ત્ર્યંબક' મંત્રથી અને શૂદ્રએ 'પંચાક્ષર' મંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરવી; અન્ય સ્ત્રીઓ, વિધવા અને બાળકો માટે પણ શૂદ્ર જેવું જ નિયમ છે.

પઞ્ચબ્રહ્માદિમનુભિર્ગૃહસ્થસ્યવિધીયતે ત્રિયંબકેનમનુનાવિધિર્વૈબ્રહ્મચારિણઃ

ગૃહસ્થ માટે પાંચ બ્રહ્મા મંત્રોથી ભસ્મ ધારણ કરવાનો નિયમ છે; બ્રહ્મચારી માટે 'ત્ર્યંબક' મંત્રથી.

અઘોરેણાથમનુનાવિપિનસ્થવિધિઃસ્મૃતઃ યતિસ્તુપ્રણવેનૈવ ત્રિપુંડ્રાદીનિકારયેત્

વનમાં રહેતા માટે 'અઘોર' મંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરવાનો નિયમ છે; સંન્યાસીએ માત્ર 'પ્રણવ' મંત્રથી ત્રિપુંડ્ર વગેરે ધારણ કરવું.

અતિવર્ણાશ્રમીનિત્યંશિવોહંભાવનાત્પરાત્ શિવયોગી ચ નિયતમીશાનેનાપિ ધારયેત્

જે હંમેશા varnashramથી ઉપર છે, 'હું શિવ છું' એવી શ્રેષ્ઠ ભાવનાથી, અને શિવયોગીએ પણ નિયમિત 'ઈશાન' મંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરવું.

ન ત્યાજ્યં સર્વવર્ણૈશ્ચ ભસ્મધારણમુત્તમમ્ અન્યૈરપિ યથાજીવૈસ્સદેતિ શિવશાસનમ્

ભસ્મ ધારણ કરવાનો શ્રેષ્ઠ નિયમ કોઈ પણ varnashramવાળા માટે છોડવો નહીં; બીજાઓએ પણ જીવનભર પાળવો—આ શિવનો આદેશ છે.

ભસ્મસ્નાનેનયાવંતઃ કણાઃ સ્વાઙ્ગેપ્રતિષ્ઠિતાઃ તાવંતિ શિવલિંગાનિ તનૌધત્તેહિધારકઃ

ભસ્મથી સ્નાન કર્યા પછી શરીર પર જેટલા રજકણ રહે છે, એટલા શિવલિંગ ધારણ કરનાર પોતાના શરીરે ધારણ કરે છે.

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાવૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાપિ ચ સંકરાઃ સ્ત્રિયોથવિધવાબાલાઃ પ્રાપ્તાઃ પાખંડિકાસ્તથા

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, સંકર જાતિઓ, સ્ત્રીઓ, વિધવાઓ, બાળકો—even પાખંડી લોકો પણ—

બ્રહ્મચારીગૃહીવન્યઃસંન્યાસીવાવ્રતીતથા નાર્યોભસ્મત્રિપુંડ્રાંકામુક્તા એવનસંશયઃ

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વનવાસી, સંન્યાસી કે વ્રત ધારણ કરનાર, અને સ્ત્રીઓ પણ—જે લોકો ભસ્મ અને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે.

જ્ઞાનધૃજ્ઞાનતોવાપિવહ્નિદાહસમોયથા જ્ઞાનાજ્ઞાનધૃતંભસ્મપાવયેત્સકલંનરમ્

જેમ અગ્નિ જ્ઞાન કે અજ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત હોય, પણ બધું સમાન રીતે દહન કરે છે, તેમ જ ભસ્મ પણ જ્ઞાનથી કે અજ્ઞાનથી ધારણ કરવામાં આવે તો, તે માનવીને સંપૂર્ણપણે પવિત્ર કરે છે.

નાશ્નીયાજ્જલમન્નમલ્પમપિવા ભસ્માક્ષધૃત્યાવિના ભુક્ત્વાવાથગૃહીવનીપતિયતિર્વર્ણીતથાસંકરઃ એનોભુઙ્નરકંપ્રયાતિસતદાગાયત્રિજાપેનતદ્વર્ણાનાં તુ યતેસ્તુ મુખ્યપ્રણવાજપેન મુક્તંભવેત્

ભસ્મ કે ત્રિપુંડ્ર વિના જળ કે અન્નનું થોડુંપણ સેવન કરવું નહીં; જો કોઈ ગૃહસ્થ, વનવાસી, રાજા, સંન્યાસી કે મિશ્ર જાતિવાળો એમ કરે તો તે નરકમાં જાય છે. પણ ગાયત્રી જાપથી નિર્ધારિત વર્ણવાળાઓ અને સંન્યાસીઓ મુખ્ય પ્રણવના જાપથી મુક્ત થાય છે.

ત્રિપુંડ્રં યે વિનિંદંતિ નિન્દન્તિશિવમેવતે ધારયંતિચયેભક્ત્યા ધારયન્તિ તમેવતે

જે લોકો ત્રિપુંડ્રની નિંદા કરે છે, તેઓ શિવજીની જ નિંદા કરે છે; અને જે ભક્તિપૂર્વક તેને ધારણ કરે છે, તેઓ ખરેખર શિવજીને જ ધારણ કરે છે.

ધિગ્ભસ્મરહિતં ભાલંધિગ્ગ્રામમશિવાલયમ્ ધિગનીશાર્ચનં જન્મધિગ્વિદ્યામશિવાશ્રયામ્

જે કપાળ પર ભસ્મ નથી, એ કપાળ લાજવંતું છે; જે ગામમાં શિવનુ નિવાસ નથી, એ ગામ લાજવંતું છે; જે ઈશ્વરની પૂજા ખોટી છે, એ પૂજા લાજવંતી છે; અને જે જ્ઞાન શિવથી વિમુખ છે, એ જ્ઞાન પણ લાજવંતું છે.

યેનિંદંતિમહેશ્વરંત્રિજગતામાધારભૂતંહરં યે નિન્દંતિત્રિપુંડ્રધારણકરં દોષસ્તુ તદ્દર્શને તેવૈસંકરસૂકરાસુરખરશ્વક્રોષ્ટુકીટોપમાજાતા એવ ભવંતિપાપપરમાસ્તેનારકાઃ કેવલમ્

જે મહાદેવ, ત્રણેય લોકના આધાર અને સંહારક છે, તેમની કે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવાની નિંદા કરે છે—માત્ર તેમને જોવાથી પણ દોષ લાગે છે. એવા લોકો ચંડાળ, શૂકર, રાક્ષસ, ગધેડા, કૂતરા, સિયાળ અને કીડા જેવી યોનિમાં જન્મે છે અને પાપી બનીને માત્ર નરકમાં જાય છે.

તેદૃષ્ટ્વા શશિભાસ્કરૌનિશિ દિનેસ્વપ્નેપિનોકેવલંપશ્યંતુશ્રુતિરુદ્રસૂક્તજપતોમુચ્યેતતેનાદૃતાઃ સત્સંભાષણતોભવેદ્ધિનરકંનિસ્તારવાનાસ્થિતંયેભસ્માદિવિધારણંહિપુરુષંનિંદંતિમંદાહિતે

એવા લોકોને ચાંદ્ર કે સૂર્ય, રાત્રે કે દિવસે, કે સ્વપ્નમાં પણ જોવામાં આવે તો તરત જ રુદ્રસૂક્તનું પઠન કરવું જોઈએ; એથી મુક્તિ મળે છે. સજ્જનો સાથે સન્માનપૂર્વક વાતચીતથી પણ નરકમાંથી છૂટકારો મળે છે. પણ જે ભસ્મ વગેરે ધારણ કરવાની નિંદા કરે છે, તેઓ ચોક્કસ નરકમાં જાય છે.

નતાંત્રિકસ્ત્વધિકૃતોનોર્ધ્વપુંડ્રધરોમુને સંતપ્તચક્રચિહ્નોત્રશિવયજ્ઞેબહિષ્કૃતઃ

હે મુનિ, જે તાંત્રિક નથી, કે અધિકૃત નથી, છતાં ઊર્ધ્વપુંડ્ર કે તપેલ ચિહ્ન ધારણ કરે છે, તે શિવયજ્ઞમાંથી બહાર રાખવામાં આવે છે.

તત્રૈતેબહવોલોકાબૃહજ્જાબાલચોદિતાઃ તેવિચાર્યાઃપ્રયત્નેનતતોભસ્મરતોભવેત્

બૃહદજાબાલમાં જે ઘણા લોકો જણાવ્યા છે, તેમને ધ્યાનપૂર્વક તપાસવા જોઈએ; અને માત્ર ભસ્મપ્રેમી લોકો જ સ્વીકારવા યોગ્ય છે.

યચ્ચંદનૈશ્ચંદનકેપિમિશ્રંધાર્યંહિભસ્મૈવત્રિપુંડ્રભસ્મના વિભૂતિભાલોપરિકિંચનાપિધાર્યંસદાનોયદિસંતિબુદ્ધયઃ

ભસ્મમાં ચંદન કે ચંદનકાંપ મળાવીને ત્રિપુંડ્ર રૂપે કપાળ પર લગાડવામાં આવે તો, સમજદાર વ્યક્તિએ ક્યારેય પણ ભસ્મ ઉપર બીજું કશું ન લગાવવું જોઈએ.

સ્ત્રીભિસ્ત્રિપુણ્ડ્રમલકાવધિ ધારણીયં ભસ્મદ્વિજાદિભિરથો વિધવાભિરેવમ્ તદ્વત્સદાશ્રમવતાં વિશદાવિભૂતિર્ધાર્યાપવર્ગફલદાસકલાઘહન્ત્રી

સ્ત્રીઓએ ત્રિપુંડ્ર કેશરેખા સુધી ધારણ કરવું જોઈએ; દ્વિજ અને અન્ય લોકો તથા વિધવાઓએ પણ ભસ્મ ધારણ કરવું જોઈએ. એ જ રીતે, ચાર આશ્રમવાળાઓએ હંમેશાં શુદ્ધ વિભૂતિ ધારણ કરવી, જે મોક્ષ આપે છે અને બધાં પાપો નાશ કરે છે.

ત્રિપુણ્ડ્રંકુરુતેયસ્તુ ભસ્મના વિધિપૂર્વકમ્ મહાપાતકસંઘાતૈર્મુચ્યતે ચોપપાતકૈઃ

જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક ભસ્મથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, તે મહાપાપ અને ઉપપાપોથી મુક્ત થાય છે.