શિવપુરાણમ્

શ્રૌતંભસ્મતથાસ્માર્તંદ્વિજાનામેવકીર્તિતમ્ અન્યેષામપિસર્વેષામપરંભસ્મલૌકિકમ્

શ્રૌત અને સ્માર્ત ભસ્મ માત્ર દ્વિજ પુરુષો માટે કહેવાયું છે; અન્ય સૌ માટે લૌકિક ભસ્મ નિર્ધારિત છે.

ધારણંમંત્રતઃ પ્રોક્તંદ્વિજાનાંમુનિપુંગવૈઃ કેવલંધારણંજ્ઞેયમન્યેષાંમંત્રવર્જિતમ્

મહાન ઋષિઓએ દ્વિજોને મંત્ર સાથે ધારણ કરવાની રીત શીખવાડી છે; બીજાઓ માટે માત્ર મંત્ર વિના ધારણ જ જાણવું.

આગ્નેયમુચ્યતેભસ્મદગ્ધગોમયસંભવમ્ તદાપિદ્રવ્યમિત્યુક્તંત્રિપુંડ્રસ્યમહામુને

ગાયના બળતરા ગોથથી બનેલું ભસ્મ 'આગ્નેય' કહેવાય છે; આ પણ ત્રિપુંડ માટે યોગ્ય પદાર્થ ગણાય છે, હે મહાન ઋષિ.

અગ્નિહોત્રોત્થિતંભસ્મસંગ્રાહ્યંવામનીષિભિઃ અન્યયજ્ઞોત્થિતંવાપિત્રિપુણ્ડ્રસ્યચધારણે

અગ્નિહોત્રથી ઉત્પન્ન થયેલું ભસ્મ જ્ઞાની લોકો લેવું, અથવા અન્ય યજ્ઞોથી મળેલું ભસ્મ પણ ત્રિપુંડ ધારણ માટે લઈ શકાય.

અગ્નિરિત્યાદિભિર્મંત્રૈર્જાબાલોપનિષદ્ગતેઃ સપ્તભિધૂલનંકાર્યંભસ્મનાસજલેનચ

જાબાલ ઉપનિષદમાં આવેલા 'અગ્નિ' વગેરે મંત્રો સાથે, મોઢાના પાણીથી ભસ્મને સાત વખત છાંટવું જોઈએ.

વર્ણાનામાશ્રમાણાંચમંત્રતોમંત્રતોપિ ચ ત્રિપુંડ્રોદ્ધૂલનંપ્રોક્તજાબાલૈરાદરેણચ

વર્ણ અને આશ્રમ માટે, મંત્ર સાથે કે મંત્ર વિના પણ, ત્રિપુંડ ધારણ જાબાલ ઋષિઓએ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું કહ્યું છે.

ભસ્મનોદ્ધૂલનંચૈવયથાતિર્યક્ત્રિપુંડ્રકમ્ પ્રમાદાદપિમોક્ષાર્થીનત્યજેદિતિવિશ્રુતિઃ

મુક્તિ ઇચ્છનારએ ભસ્મ અને આડું ત્રિપુંડ, ભલે ભૂલથી પણ, કદી છોડવું નહીં એમ શાસ્ત્રો કહે છે.

શિવેનવિષ્ણુનાચૈવતથાતિર્યક્ત્રિપુંડ્રકમ્ ઉમાદેવીચલક્ષ્મીંશ્ચવાચાન્યાભિશ્ચનિત્યશઃ

શિવ, વિષ્ણુ, ઉમા દેવી, લક્ષ્મી અને અન્ય દેવીદેવતાઓ હંમેશા આડું ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે.

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈરપિચસંસ્કરૈઃ અપભ્રંશૈર્ધૃતંભસ્મત્રિપુંડ્રોદ્ધૂલનાત્મના

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર — સંસ્કારી કે અસંસ્કારી — દરેકે પોતાના હાથથી ભસ્મનું ત્રિપુંડ ધારણ કરવું.

ઉદ્ધૂલનંત્રિપુંડ્રંચશ્રદ્ધયાનાચરંતિયે તેષાંનાસ્તિસમાચારોવર્ણાશ્રમસમન્વિતઃ

જે લોકો શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તેમના માટે વર્ણ અને આશ્રમના નિયમો લાગુ પડતા નથી.

ઉદ્ધૂલનંત્રિપુંડ્રંચશ્રદ્ધયાનાચરંતિયે તેષાંનાસ્તિવિનિમુંક્તિસ્સંસારાજ્જન્મકોટિભિઃ

જે લોકો શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તેઓને કરોડો જન્મ પછી પણ સંસારથી મુક્તિ મળતી નથી.

ઉદ્ધૂલનંત્રિપુંડ્રંચશ્રદ્ધયાનાચરન્તિયે તેષાંનાસ્તિશિવજ્ઞાનંકલ્પકોટિશતૈરપિ

જે લોકો શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તેમને કરોડો કલ્પ પછી પણ શિવજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી.

ઉદ્ધૂલનંત્રિપુંડ્રં ચ શ્રદ્ધયાનાચરન્તિયે તેમહાપાતકૈર્યુક્તા ઇતિશાસ્ત્રીયનિર્ણયઃ

જે લોકો શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તેઓ મહાપાપી ગણાય છે એમ શાસ્ત્રો કહે છે.

ઉદ્ધૂલનંત્રિપુંડ્રંચશ્રદ્ધયાનાચરન્તિ યે તેષામાચરિતં સર્વંવિપરીતફલાય હિ

જે લોકો શ્રદ્ધાથી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તેમના બધા કર્મોનું ફળ ઉલટું મળે છે.

મહાપાતકયુક્તાનાં જંતૂનાંશર્વવિદ્વિષામ્ ત્રિપુંડ્રોદ્ધૂલનદ્વેષોજાયતેસુદૃઢં મુને

મહાપાપી અને શર્વદ્વેષી જીવોમાં ત્રિપુંડ ધારણ પ્રત્યે ઘનિષ્ઠ દ્વેષ ઉત્પન્ન થાય છે, હે મુનિ.

શિવાગ્નિકાર્યં યઃ કૃત્વાકુર્યાત્ત્રિયાયુષાત્મવિત્ મુચ્યતેસર્વપાપૈસ્તુસ્પૃષ્ટેનભસ્મનાનરઃ

જે મનુષ્યે શિવાગ્નિ કર્મ કરીને ભસ્મથી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તે ટૂંકા આયુષ્ય ધરાવતો હોય તો પણ બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.

સિતેનભસ્મનાકુર્યાત્ત્રિસન્ધ્યંયસ્ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવેનસહમોદતે

જે મનુષ્ય સફેદ ભસ્મથી ત્રણ સંધિએ ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ શિવ સાથે આનંદ પામે છે.

સિતેનભસ્મના કુર્યાલાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ યોસાવનાદિભૂતાન્હિલોકાનાપ્તો મૃતોભવેત્

જે મનુષ્ય કપાળ પર સફેદ ભસ્મથી ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે, તે બ્રહ્માદિ લોક પ્રાપ્ત કરે છે અને મૃત્યુ પછી મુક્તિ પામે છે.

અકૃત્વા ભસ્મનાસ્નાનં ન જપેદ્વૈષડક્ષરમ્ ત્રિપુંડ્રં ચ રચિત્વા તુ વિધિનાભસ્મનાજપેત્

ભસ્મથી સ્નાન કર્યા વિના વૈષણવ મંત્ર જપવો નહીં; પણ વિધિપૂર્વક ભસ્મથી ત્રિપુંડ ધારણ કર્યા પછી જપ કરવો.

અદયો વાધમો વાપિ સર્વપાપાન્વિતોપિ વા ઉષઃપાપાન્વિતો વાપિમૂર્ખો વા પતિતોપિ વા

કોઈ મહાન હોય કે નીચ, ભલે બધા પાપોથી ભરેલો હોય, ભોરના પાપોથી દૂષિત હોય, મૂર્ખ હોય કે પતિત—even તે પણ,

યસ્મિન્દેશેવસેન્નિત્યંભૂતિશાસનસંયુતઃ સર્વતીર્થૈશ્ચક્રતુભિઃસાંનિધ્યંક્રિયતેસદા

જે સ્થળે ભૂતિના નિયમો સતત પાળવામાં આવે છે, ત્યાં બધા તીર્થો અને યજ્ઞોનું પવિત્રત્વ હંમેશા હાજર રહે છે.

ત્રિપુંડ્રસહિતો જીવઃ પૂજ્યઃ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ પાપાન્વિતોપિ શુદ્ધાત્મા કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા યુતઃ

જે જીવના મસ્તકે ત્રિપુંડ્ર છે, તેને બધા દેવો અને દૈત્યો પૂજ્ય માને છે; ભલે તે પાપી હોય, તેનો આત્મા શુદ્ધ જ હોય છે—અને જો શ્રદ્ધા પણ હોય તો વાત જ શું!

યસ્મિન્દેશે શિવજ્ઞાની ભૂતિશાસનસંયુતઃ ગતો યદૃચ્છયાદ્યાપિ તસ્મિસ્તીર્થાઃ સમાગતાઃ

જે સ્થળે શિવજ્ઞાની ભૂતિના નિયમ પાળતો અચાનક પણ જાય, ત્યાં બધા તીર્થો એકઠા થઈ જાય છે.

બહુનાત્રકિમુક્તેનધાર્યંભસ્મસદા બુધૈઃ લિંગાર્ચનંસદાકાર્યંજપ્યોમંત્રઃષડક્ષરઃ

આથી વધુ શું કહેવું? વિદ્વાનો હંમેશા ભસ્મ ધારણ કરે, લિંગની પૂજા કરે અને છ અક્ષરનું મંત્ર જપે—આ બધું નિયમિત કરવું જોઈએ.

બ્રહ્મણાવિષ્ણુનાવાપિ રુદ્રેણમુનિભિઃ સુરૈઃ ભસ્મધારણમાહાત્મ્યંનશક્યંપરિભાષિતુમ્

ભસ્મ ધારણ કરવાની મહિમા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઋષિઓ કે દેવતાઓ પણ પૂરી રીતે વર્ણવી શકતા નથી.

ઇતિ વર્ણાશ્રમાચારોલુપ્તવર્ણક્રિયોપિ ચ પાપાત્સકૃત્ત્રિપુંડ્રસ્યધારણાત્સોપિમુચ્યતે

જે કોઈ varnashramના કર્મો છોડી દે, અથવા જેના કર્મો ભૂલાઈ ગયા હોય, તે પણ એકવાર ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરતાં બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

યેભસ્મધારિણંત્યક્ત્વાકર્મકુર્વંતિમાનવાઃ તેષાં નાસ્તિવિનિર્મોક્ષઃ સંસારાજ્જન્મકોટિભિઃ

જે લોકો ભસ્મ ધારણ કરનારને અવગણે છે અને પછી પણ કર્મકાંડો કરે છે, તેમને કરોડો જન્મ પછી પણ સંસારથી મુક્તિ મળતી નથી.

તે નાધીતંગુરોઃસર્વંતેનસર્વમનુષ્ઠિતમ્ યેનવિપ્રેણશિરસિત્રિપુંડ્રંભસ્મનાકૃતમ્

જે બ્રાહ્મણે ગુરુ પાસેથી શીખેલું હોય કે બધું કર્યું હોય, પણ માથા પર ભસ્મથી ત્રિપુંડ્ર નાંખ્યું ન હોય, તેનું બધું જ વ્યર્થ છે.

યે ભસ્મધારિણં દૃષ્ટ્વાનરાઃ કુર્વંતિતાડનમ્ તેષાંચંડાલતોજન્મબ્રહ્મન્નૂહ્યંવિપશ્ચિતા

જે માણસો ભસ્મ ધારણ કરનારને જોઈને તેને દુઃખ આપે છે, વિદ્વાનો જાણે છે કે તેમનું જન્મ ચંડાળથી પણ નીચું છે.