શિવપુરાણમ્

સર્વાંગવ્યાધયઃ પશ્ચાત્સર્વાનંદશ્ચ લીયતે અભ્યાસાત્ક્લેશમેતદ્વૈ પશ્ચાદાદ્યંતમંગલમ્

પછી સર્વાંગી રોગો અને સર્વ આનંદો લય પામે છે; અભ્યાસથી આ કઠિનાઈ સહન થાય છે અને પછી આરંભથી અંત સુધી શુભતા મળે છે.

મનનં કીદૃશં બ્રહ્મઞ્છ્રવણં ચાપિ કીદૃશમ્ કીર્તનં વા કથં તસ્ય કીર્તયૈતદ્યથાયથમ્

હે બ્રહ્મન, મનન કેવી રીતે કરવું અને શ્રવણ કેવું હોવું જોઈએ? કીર્તન કેવી રીતે કરવું? એ સાચું સાચું કહો.

પૂજાજપેશગુણરૂપવિલાસનામ્નાં યુક્તિપ્રિયેણ મનસા પરિશોધનં યત્ તત્સંતતં મનનમીશ્વરદૃષ્ટિલભ્યં સર્વેષુ સાધનવરેષ્વપિ મુખ્યમુખ્યમ્

પૂજા, જપ અને ગુણ, રૂપ, લિલા વગેરે નામોના યુક્તિપ્રિય મનથી શુદ્ધિકરણ કરવું એ સતત મનન છે, જે ઈશ્વરદ્રષ્ટિથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધનોમાં મુખ્ય છે.

ગીતાત્મના શ્રુતિપદેન ચ ભાષયા વા શંભુપ્રતાપગુણરૂપવિલાસનામ્નામ્ વાચા સ્ફુટં તુ રસવત્સ્તવનં યદસ્ય તત્કીર્તનં ભવતિ સા ધનમત્ર મધ્યમ્

ગાનથી, શાસ્ત્રના શબ્દોથી કે ભાષણથી, શંભુની મહિમા, ગુણ, રૂપ અને લિલાના નામોનું સ્પષ્ટ અને રસભર્યું સ્તવન કરવું એ કીર્તન કહેવાય છે અને અહીં એ મધ્યમ સાધન ગણાય છે.

યેનાપિ કેન કરણેન ચ શબ્દપુંજં યત્ર ક્વચિચ્છિવપરં શ્રવણેંદ્રિયેણ સ્ત્રીકેલિવદ્દૃઢતરં પ્રણિધીયતે યત્તદ્વૈ બુધાઃ શ્રવણમત્ર જગત્પ્રસિદ્ધમ્

જે કોઈ સાધનથી, જ્યાં પણ, શિવસંબંધિત શબ્દસમૂહને શ્રવણેન્દ્રિયથી, સ્ત્રીની રમણિય ભેટ જેવી દૃઢતાથી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવામાં આવે, એ જ વિદ્વાનો કહે છે કે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ શ્રવણ છે.

સત્સંગમેન ભવતિ શ્રવણં પુરસ્તાત્સંકીર્તનં પશુપતેરથ તદ્દૃઢં સ્યાત્ સર્વોત્તમં ભવતિ તન્મનનં તદંતે સર્વં હિ સંભવતિ શંકરદૃષ્ટિપાતે

સત્સંગથી પહેલા શ્રવણ થાય છે; પછી પશુપતિનું કીર્તન અને જ્યારે તે દૃઢ થાય ત્યારે મનન સર્વોત્તમ બને છે. અંતે શંકરદ્રષ્ટિથી સર્વ સિદ્ધિ થાય છે.

અસ્મિન્સાધનમાહત્મ્યે પુરા વૃત્તં મુનીશ્વરાઃ યુષ્મદર્થં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વમવધાનતઃ

આ સાધનના મહાત્મ્ય વિષે પૂર્વે મુનિશ્વરોએ જે ઘટના કહી છે, એ હું તમારા હિત માટે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

પુરા મમ ગુરુર્વ્યાસઃ પરાશરમુનેઃ સુતઃ તપશ્ચચાર સંભ્રાંતઃ સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે

પહેલાં મારા ગુરુ વ્યાસ, પરાશરમુનિના પુત્ર, સરસ્વતીના પવિત્ર તટે ઉગ્ર તપ કરી રહ્યા હતા.

ગચ્છન્યદૃછયા તત્ર વિમાનેનાર્કરોચિષા સનત્કુમારો ભગવાન્દદર્શ મમ દેશિકમ્

ત્યાં સંજોગે, સૂર્યપ્રભા જેવા વિમાનમાં ભગવાન સનત્કુમાર મારા ગુરુને દેખાયા.

ધ્યાનારૂઢઃ પ્રબુદ્ધો ઽસૌ દદર્શ તમજાત્મજમ્ પ્રણિપત્યાહ સંભ્રાંતઃ પરં કૌતૂહલં મુનિઃ

ધ્યાનમાં લીન અને જાગૃત થયેલા તેમણે અજાતપુત્રને જોયા; નમન કરીને, મુનિએ ઉત્સુકતાથી પ્રશ્ન કર્યો.

દત્ત્વાર્ઘ્યમસ્મૈ પ્રદદૌ દેવયોગ્યં ચ વિષ્ટિરમ્ પ્રસન્નઃ પ્રાહ તં પ્રહ્વં પ્રભુર્ગંભીરયા ગિરા

હાથપગ ધોવા માટે પાણી આપી, દેવને યોગ્ય આસન આપ્યું; પ્રસન્ન થઈને પ્રભુએ નમ્ર ગુરુને ગૂંજીલ અવાજે કહ્યું.

સત્યં વસ્તુ મુને દધ્યાઃ સાક્ષાત્કરણગોચરઃ સ શિવોથાસહાયોત્ર તપશ્ચરસિ કિં કૃતે

હે મુનિ, સત્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કર, જે સીધા અનુભવાય છે; અહીં શિવસહાયથી તું કયા હેતુ માટે તપ કરે છે?

એવમુક્તઃ કુમારેણ પ્રોવાચ સ્વાશયં મુનિઃ ધર્માર્થકામમોક્ષાશ્ચ વેદમાર્ગે કૃતાદરાઃ

કુમારે આમ પૂછતાં મુનિએ પોતાનું મન જણાવ્યું: ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ, જે વેદમાર્ગે શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રાપ્ત કરવા છે.

બહુધા સ્થાપિતા લોકે મયા ત્વત્કૃપયા તથા એવં ભુતસ્ય મેપ્યેવં ગુરુભૂતસ્ય સર્વતઃ

તમારી કૃપાથી મેં દુનિયામાં અનેક વસ્તુઓ સ્થાપી છે; છતાં, હું જેમ છું અને સર્વ રીતે ગુરુ બન્યો છું, એ પણ સાચું જ છે.

મુક્તિસાધનકં જ્ઞાનં નોદેતિ પરમાદ્ભુતમ્ તપશ્ચરામિ મુક્ત્યર્થં ન જાને તત્ર કારણમ્

મુક્તિ આપતું જ્ઞાન ઉપજેતું નથી—આ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. હું મુક્તિ માટે તપ કરું છું, પણ એનું કારણ મને ખબર નથી.

ઇત્થં કુમારો ભગવાન્ વ્યાસેન મુનિનાર્થિતઃ સમર્થઃ પ્રાહ વિપ્રેંદ્રા નિશ્ચયં મુક્તિકારણમ્

આ રીતે, જ્યારે વ્યાસ મુનિએ ભગવાન કુમારને વિનંતી કરી, ત્યારે સમર્થ કુમારે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠને મુક્તિનું નિશ્ચિત કારણ કહ્યું.

શ્રવણં કીર્તનં શંભોર્મનનં ચ મહત્તરમ્ ત્રયં સાધનમુક્તં ચ વિદ્યતે વેદસંમતમ્

શંભુનું શ્રવણ, કીર્તન અને મનન—આ ત્રણ મહાન સાધનો છે, જે વેદોએ માન્ય કર્યા છે અને મુક્તિના માર્ગ તરીકે જણાવ્યા છે.

પુરાહમથ સંભ્રાંતો હ્યન્યસાધનસંભ્રમઃ અચલે મંદરે શૈલે તપશ્ચરણમાચરમ્

અગાઉ, હું અન્ય સાધનોના વિચારથી ગભરાયેલો હતો; ત્યારે અચલ મન્દર પર્વત પર મેં તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

શિવાજ્ઞયા તતઃ પ્રાપ્તો ભગવાન્નન્દિકેશ્વરઃ સ મે દયાલુર્ભગવાન્સર્વસાક્ષી ગણેશ્વરઃ

પછી, શિવજીના આદેશથી ભગવાન નંદિકેશ્વર આવ્યા—તેઓ દયાળુ, સર્વના સાક્ષી અને ગણોના સ્વામી છે.

ઉવાચ મહ્યં સસ્નેહં મુક્તિસાધનમુત્તમમ્ શ્રવણં કીર્તનં શંભોર્મનનં વેદસંમતમ્

તેઓએ મને પ્રેમથી મુક્તિનું શ્રેષ્ઠ સાધન કહ્યું—શંભુનું શ્રવણ, કીર્તન અને મનન, જે વેદોમાં માન્ય છે.

ત્રિકં ચ સાધનં મુક્તૌ શિવેન મમ ભાષિતમ્ શ્રવણાદિં બ્રહ્મન્કુરુષ્વેતિ મુહુર્મુહુઃ

આ મુક્તિના ત્રણ સાધનો શિવજીએ મને કહ્યા: 'હે બ્રાહ્મણ, વારંવાર શ્રવણ અને અન્ય સાધનો કર.'

એવમુક્ત્વા તતો વ્યાસં સાનુગો વિધિનંદનઃ જગામ સ્વવિમાનેન પદં પરમશોભનમ્

આ રીતે કહીને, આનંદિત ભગવાન પોતાના અનુયાયીઓ સાથે પોતાના દિવ્ય વિમાનમાં બેસી શ્રેષ્ઠ સ્થાન તરફ ગયા.

એવમુક્તં સમાસેન પૂર્વવૃત્તાંતમુત્તમમ્ શ્રવણાદિત્રયં સૂત મુક્ત્યોપાયસ્ત્વયેરિતઃ

આ રીતે, સંક્ષેપમાં, ઉત્તમ પૂર્વવૃત્તાંત કહ્યો; હે સૂત, શ્રવણથી શરૂ થતું ત્રણ સાધન તું મુક્તિનો ઉપાય તરીકે જણાવ્યું છે.

શ્રવણાદિત્રિકે ઽશક્તઃ કિં કૃત્વા મુચ્યતે જનઃ અયત્નેનૈવ મુક્તિઃ સ્યાત્કર્મણા કેન હેતુના

જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રણ સાધન કરી શકતો ન હોય, તો શું કરીને તે મુક્ત થાય છે? કયા કર્મથી, સહેલાઈથી, મુક્તિ મળે છે?

શ્રવણાદિત્રિકે ઽશક્તો લિંગં બેરં ચ શાંકરમ્ સંસ્થાપ્ય નિત્યમભ્યર્ચ્ય તરેત્સંસારસાગરમ્

જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રણ સાધન કરી શકતો ન હોય, તો તેને શંકરનું લિંગ અથવા મુર્તિ સ્થાપી, રોજ પૂજા કરીને સંસાર સાગર પાર કરવો જોઈએ.

અપિ દ્રવ્યં વહેદેવ યથાબલમવંચયન્ અર્પયેલ્લિંગબેરાર્થમર્ચયેદપિ સંતતમ્

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, કોઈ પણ વસ્તુ લાવવી, છેતરપિંડી વગર, લિંગ કે મૂર્તિ માટે અર્પણ કરવી અને સતત પૂજા કરવી જોઈએ.

મંડપં ગોપુરં તીર્થં મઠં ક્ષેત્રં તથોત્સવમ્ વસ્ત્રં ગંધં ચ માલ્યં ચ ધૂપં દીપં ચ ભક્તિતઃ

ભક્તિથી, મંડપ, દ્વાર, તીર્થ, મઠ, ક્ષેત્ર, ઉત્સવ, વસ્ત્ર, સુગંધ, માળા, ધૂપ અને દીવો—all ભગવાનને અર્પણ કરવા જોઈએ.

વિવિધાન્નં ચ નૈવેદ્યમપૂપવ્યંજનૈર્યુતમ્ છત્રં ધ્વજં ચ વ્યજનં ચામરં ચાપિ સાંગકમ્

વિવિધ પ્રકારના ભોજન, અપૂપ અને વિવિધ વાનગીઓ, છત્ર, ધ્વજ, પંખો અને ચામર સહિત તમામ ઉપકરણો અર્પણ કરવા જોઈએ.

રાજોપચારવત્સર્વં ધારયેલ્લિંગબેરયોઃ પ્રદક્ષિણાં નમસ્કારં યથાશક્તિ જપં તથા

રાજાની જેમ તમામ સન્માન લિંગ અને મૂર્તિને આપવું, પ્રદક્ષિણ, નમસ્કાર અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જપ કરવો.