શિવપુરાણમ્

અથ કિં પરમં સાધ્યં કિંવા તત્સાધનં પરમ્ સાધકઃ કીદૃશસ્તત્ર તદિદં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

હવે સર્વોચ્ચ સાધ્ય શું છે? તેનું શ્રેષ્ઠ સાધન કયું છે? અને કયો સાધક જોઈએ? કૃપા કરીને એ સત્ય કહો.

સાધ્યં શિવપદપ્રાપ્તિઃ સાધનં તસ્ય સેવનમ્ સાધકસ્તત્પ્રસાદાદ્યો ઽનિત્યાદિફલનિઃસ્પૃહઃ

શિવપદની પ્રાપ્તિ એ સાધ્ય છે; તેની સેવા એ સાધન છે; અને જે શિવની કૃપાથી અસ્થિર ફળોની ઈચ્છા રાખતો નથી, એ સાચો સાધક છે.

કર્મ કૃત્વા તુ વેદોક્તં તદર્પિતમહાફલમ્ પરમેશપદપ્રાપ્તઃ સાલોક્યાદિક્રમાત્તતઃ

વેદોક્ત કર્મો કરીને અને તેનો મહાફળ捧 શિવને અર્પણ કરીને, મનુષ્ય પરમેશ્વરનું સ્થાન પામે છે અને પછી સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓમાં આગળ વધે છે.

તત્તદ્ભક્ત્યનુસારેણ સર્વેષાં પરમં ફલમ્ તત્સાધનં બહુવિધં સાક્ષાદીશેન બોધિતમ્

દરેકની ભક્તિ પ્રમાણે સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે; એ માટેના ઉપાય અનેક પ્રકારના છે, જે ભગવાને સીધા જ શીખવ્યા છે.

સંક્ષિપ્ય તત્ર વઃ સારં સાધનં પ્રબ્રવીમ્યહમ્ શ્રોત્રેણ શ્રવણં તસ્ય વચસા કીર્તનં તથા

હવે હું તમને એનું સાર અને સાધન સંક્ષિપ્તમાં કહું છું: કાનથી સાંભળવું અને વાણીથી તેનું કીર્તન કરવું.

મનસા મનનં તસ્ય મહાસાધનમુચ્યતે શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ મન્તવ્યશ્ચ મહેશ્વરઃ

મનથી ચિંતન કરવું એ મહાન સાધન કહેવાય છે; મહેશ્વરનું શ્રવણ, ઉચ્ચાર અને મનન કરવું જોઈએ.

ઇતિ શ્રુતિપ્રમાણં નઃ સાધનેના ઽમુના પરમ્ સાધ્યં વ્રજત સર્વાર્થસાધનૈકપરાયણાઃ

આ રીતે, આપણા માટે શાસ્ત્રનો આધાર આ સાધન છે; તેના દ્વારા સર્વોત્તમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરો, સર્વ કાર્યસાધનામાં એકાગ્ર રહો.

પ્રત્યક્ષં ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા તત્ર લોકઃ પ્રવર્તતે અપ્રત્યક્ષં હિ સર્વત્ર જ્ઞાત્વા શ્રોત્રેણ ચેષ્ટતે

લોકો આંખે જોઈને જે સ્પષ્ટ છે એ પ્રમાણે વર્તે છે; પણ જે સીધું દેખાતું નથી, એ બધે સાંભળીને જ તેઓ કાર્ય કરે છે.

તસ્માચ્છ્રવણમેવાદૌ શ્રુત્વા ગુરુમુખાદ્બુધઃ તતઃ સંસાધયેદન્યત્કીર્તનં મનનં સુધીઃ

માટે શ્રવણ પ્રથમ છે; ગુરુના મુખેથી સાંભળ્યા પછી, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ પછી કીર્તન અને મનન કરે છે.

ક્રમાન્મનનપર્યંતે સાધને ઽસ્મિન્સુસાધિતે શિવયોગો ભવેત્તેન સાલોક્યાદિક્રમાચ્છનૈઃ

આ સાધનને ક્રમશઃ મનન સુધી સારી રીતે પકડી લેવાય ત્યારે, શિવયોગ ઉત્પન્ન થાય છે અને ધીરે ધીરે સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓ મળે છે.

સર્વાંગવ્યાધયઃ પશ્ચાત્સર્વાનંદશ્ચ લીયતે અભ્યાસાત્ક્લેશમેતદ્વૈ પશ્ચાદાદ્યંતમંગલમ્

પછી સર્વાંગી રોગો અને સર્વ આનંદો લય પામે છે; અભ્યાસથી આ કઠિનાઈ સહન થાય છે અને પછી આરંભથી અંત સુધી શુભતા મળે છે.

મનનં કીદૃશં બ્રહ્મઞ્છ્રવણં ચાપિ કીદૃશમ્ કીર્તનં વા કથં તસ્ય કીર્તયૈતદ્યથાયથમ્

હે બ્રહ્મન, મનન કેવી રીતે કરવું અને શ્રવણ કેવું હોવું જોઈએ? કીર્તન કેવી રીતે કરવું? એ સાચું સાચું કહો.

પૂજાજપેશગુણરૂપવિલાસનામ્નાં યુક્તિપ્રિયેણ મનસા પરિશોધનં યત્ તત્સંતતં મનનમીશ્વરદૃષ્ટિલભ્યં સર્વેષુ સાધનવરેષ્વપિ મુખ્યમુખ્યમ્

પૂજા, જપ અને ગુણ, રૂપ, લિલા વગેરે નામોના યુક્તિપ્રિય મનથી શુદ્ધિકરણ કરવું એ સતત મનન છે, જે ઈશ્વરદ્રષ્ટિથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધનોમાં મુખ્ય છે.

ગીતાત્મના શ્રુતિપદેન ચ ભાષયા વા શંભુપ્રતાપગુણરૂપવિલાસનામ્નામ્ વાચા સ્ફુટં તુ રસવત્સ્તવનં યદસ્ય તત્કીર્તનં ભવતિ સા ધનમત્ર મધ્યમ્

ગાનથી, શાસ્ત્રના શબ્દોથી કે ભાષણથી, શંભુની મહિમા, ગુણ, રૂપ અને લિલાના નામોનું સ્પષ્ટ અને રસભર્યું સ્તવન કરવું એ કીર્તન કહેવાય છે અને અહીં એ મધ્યમ સાધન ગણાય છે.

યેનાપિ કેન કરણેન ચ શબ્દપુંજં યત્ર ક્વચિચ્છિવપરં શ્રવણેંદ્રિયેણ સ્ત્રીકેલિવદ્દૃઢતરં પ્રણિધીયતે યત્તદ્વૈ બુધાઃ શ્રવણમત્ર જગત્પ્રસિદ્ધમ્

જે કોઈ સાધનથી, જ્યાં પણ, શિવસંબંધિત શબ્દસમૂહને શ્રવણેન્દ્રિયથી, સ્ત્રીની રમણિય ભેટ જેવી દૃઢતાથી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવામાં આવે, એ જ વિદ્વાનો કહે છે કે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ શ્રવણ છે.

સત્સંગમેન ભવતિ શ્રવણં પુરસ્તાત્સંકીર્તનં પશુપતેરથ તદ્દૃઢં સ્યાત્ સર્વોત્તમં ભવતિ તન્મનનં તદંતે સર્વં હિ સંભવતિ શંકરદૃષ્ટિપાતે

સત્સંગથી પહેલા શ્રવણ થાય છે; પછી પશુપતિનું કીર્તન અને જ્યારે તે દૃઢ થાય ત્યારે મનન સર્વોત્તમ બને છે. અંતે શંકરદ્રષ્ટિથી સર્વ સિદ્ધિ થાય છે.

અસ્મિન્સાધનમાહત્મ્યે પુરા વૃત્તં મુનીશ્વરાઃ યુષ્મદર્થં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વમવધાનતઃ

આ સાધનના મહાત્મ્ય વિષે પૂર્વે મુનિશ્વરોએ જે ઘટના કહી છે, એ હું તમારા હિત માટે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

પુરા મમ ગુરુર્વ્યાસઃ પરાશરમુનેઃ સુતઃ તપશ્ચચાર સંભ્રાંતઃ સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે

પહેલાં મારા ગુરુ વ્યાસ, પરાશરમુનિના પુત્ર, સરસ્વતીના પવિત્ર તટે ઉગ્ર તપ કરી રહ્યા હતા.

ગચ્છન્યદૃછયા તત્ર વિમાનેનાર્કરોચિષા સનત્કુમારો ભગવાન્દદર્શ મમ દેશિકમ્

ત્યાં સંજોગે, સૂર્યપ્રભા જેવા વિમાનમાં ભગવાન સનત્કુમાર મારા ગુરુને દેખાયા.

ધ્યાનારૂઢઃ પ્રબુદ્ધો ઽસૌ દદર્શ તમજાત્મજમ્ પ્રણિપત્યાહ સંભ્રાંતઃ પરં કૌતૂહલં મુનિઃ

ધ્યાનમાં લીન અને જાગૃત થયેલા તેમણે અજાતપુત્રને જોયા; નમન કરીને, મુનિએ ઉત્સુકતાથી પ્રશ્ન કર્યો.

દત્ત્વાર્ઘ્યમસ્મૈ પ્રદદૌ દેવયોગ્યં ચ વિષ્ટિરમ્ પ્રસન્નઃ પ્રાહ તં પ્રહ્વં પ્રભુર્ગંભીરયા ગિરા

હાથપગ ધોવા માટે પાણી આપી, દેવને યોગ્ય આસન આપ્યું; પ્રસન્ન થઈને પ્રભુએ નમ્ર ગુરુને ગૂંજીલ અવાજે કહ્યું.

સત્યં વસ્તુ મુને દધ્યાઃ સાક્ષાત્કરણગોચરઃ સ શિવોથાસહાયોત્ર તપશ્ચરસિ કિં કૃતે

હે મુનિ, સત્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કર, જે સીધા અનુભવાય છે; અહીં શિવસહાયથી તું કયા હેતુ માટે તપ કરે છે?

એવમુક્તઃ કુમારેણ પ્રોવાચ સ્વાશયં મુનિઃ ધર્માર્થકામમોક્ષાશ્ચ વેદમાર્ગે કૃતાદરાઃ

કુમારે આમ પૂછતાં મુનિએ પોતાનું મન જણાવ્યું: ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ, જે વેદમાર્ગે શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રાપ્ત કરવા છે.

બહુધા સ્થાપિતા લોકે મયા ત્વત્કૃપયા તથા એવં ભુતસ્ય મેપ્યેવં ગુરુભૂતસ્ય સર્વતઃ

તમારી કૃપાથી મેં દુનિયામાં અનેક વસ્તુઓ સ્થાપી છે; છતાં, હું જેમ છું અને સર્વ રીતે ગુરુ બન્યો છું, એ પણ સાચું જ છે.

મુક્તિસાધનકં જ્ઞાનં નોદેતિ પરમાદ્ભુતમ્ તપશ્ચરામિ મુક્ત્યર્થં ન જાને તત્ર કારણમ્

મુક્તિ આપતું જ્ઞાન ઉપજેતું નથી—આ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. હું મુક્તિ માટે તપ કરું છું, પણ એનું કારણ મને ખબર નથી.

ઇત્થં કુમારો ભગવાન્ વ્યાસેન મુનિનાર્થિતઃ સમર્થઃ પ્રાહ વિપ્રેંદ્રા નિશ્ચયં મુક્તિકારણમ્

આ રીતે, જ્યારે વ્યાસ મુનિએ ભગવાન કુમારને વિનંતી કરી, ત્યારે સમર્થ કુમારે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠને મુક્તિનું નિશ્ચિત કારણ કહ્યું.

શ્રવણં કીર્તનં શંભોર્મનનં ચ મહત્તરમ્ ત્રયં સાધનમુક્તં ચ વિદ્યતે વેદસંમતમ્

શંભુનું શ્રવણ, કીર્તન અને મનન—આ ત્રણ મહાન સાધનો છે, જે વેદોએ માન્ય કર્યા છે અને મુક્તિના માર્ગ તરીકે જણાવ્યા છે.

પુરાહમથ સંભ્રાંતો હ્યન્યસાધનસંભ્રમઃ અચલે મંદરે શૈલે તપશ્ચરણમાચરમ્

અગાઉ, હું અન્ય સાધનોના વિચારથી ગભરાયેલો હતો; ત્યારે અચલ મન્દર પર્વત પર મેં તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

શિવાજ્ઞયા તતઃ પ્રાપ્તો ભગવાન્નન્દિકેશ્વરઃ સ મે દયાલુર્ભગવાન્સર્વસાક્ષી ગણેશ્વરઃ

પછી, શિવજીના આદેશથી ભગવાન નંદિકેશ્વર આવ્યા—તેઓ દયાળુ, સર્વના સાક્ષી અને ગણોના સ્વામી છે.