શિવપુરાણમ્

અસ્મિન્નુપસ્થિતે કલ્પે પ્રવૃત્તે સૃષ્ટિકર્મણિ મુનીનાં ષટ્કુલીનાનાં બ્રુવતામિતરેતરમ્

આ વર્તમાન કલ્પમાં, જ્યારે સર્જનનું કાર્ય શરૂ થયું, ત્યારે છ કુળના મુનિઓએ પરસ્પર વાતચીત કરી.

ઇદં પરમિદં નેતિ વિવાદઃ સુમહાનભૂત્ તે ઽભિજગ્મુર્વિધાતારં બ્રહ્માણં પ્રષ્ટુમવ્યયમ્

તેમણે 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી' એમ મોટો વિવાદ કર્યો અને પછી અવિનાશી બ્રહ્માને, સર્જનહારને પૂછવા ગયા.

વાગ્ભિર્વિનયગર્ભાભિઃ સર્વે પ્રાંજલયો ઽબ્રુવન્ ત્વં હિ સર્વજગદ્ધાતા સર્વકારણકારણમ્

બધા ઋષિઓએ વિનમ્ર વાણીથી, હાથ જોડીને કહ્યું: 'તમે જ બધા જગતના સર્જનહાર અને સર્વ કારણોના કારણ છો.'

કઃ પુમાન્સર્વતત્ત્વેભ્યઃ પુરાણઃ પરતઃ પરઃ યતો વાચો નિવર્તંતે અપ્રાપ્ય મનસા સહ

બધા તત્ત્વોથી પર, સર્વોચ્ચ અને પ્રાચીન એવા પુરુષ કોણ છે, જેને સુધી વાણી અને મન પણ પહોંચી શકતા નથી?

યસ્માત્સર્વમિદં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેંદ્રપૂર્વકમ્ સહભૂતેંદ્રિયૈઃ સર્વૈઃ પ્રથમં સંપ્રસૂયતે

જ્યાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને બધા ઇન્દ્રિયો—પ્રથમ એમાંથી જ પ્રગટ થાય છે.

એષ દેવો મહાદેવઃ સર્વજ્ઞો જગદીશ્વરઃ અયં તુ પરયા ભક્ત્યા દૃશ્યતે ના ઽન્યથા ક્વચિત્

આ દેવ મહાદેવ છે, સર્વજ્ઞ છે, જગતના સ્વામી છે; એ માત્ર પરમ ભક્તિથી જ દેખાય છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી.

રુદ્રો હરિર્હરશ્ચૈવ તથાન્યે ચ સુરેશ્વરાઃ ભક્ત્યા પરમયા તસ્ય નિત્યં દર્શનકાંક્ષિણઃ

રુદ્ર, હરિ, હર અને અન્ય દેવતાઓના સ્વામી પણ હંમેશા પરમ ભક્તિથી તેમના દર્શન માટે આતુર રહે છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન શિવે ભક્ત્યા વિમુચ્યતે પ્રસાદાદ્દેવતાભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ યથેહાંકુરતો બીજં બીજતો વા યથાંકુરઃ

આથી વધુ શું કહેવું? શિવની ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે; કૃપાથી દેવતાઓની ભક્તિ થાય છે અને કૃપા પણ ભક્તિથી જ મળે છે, જેમ બીજમાંથી અંકુર અને અંકુરથી બીજ થાય છે.

તસ્માદીશપ્રસાદાર્થં યૂયં ગત્વા ભુવં દ્વિજાઃ દીર્ઘસત્રં સમાકૃધ્વં યૂયં વર્ષસહસ્રકમ્

આથી, ઈશ્વરની કૃપા માટે, હે દ્વિજો, તમે પૃથ્વી પર જઈને હજાર વર્ષ સુધી લાંબું યજ્ઞ કરો.

અમુષ્યૈવાધ્વરેશસ્ય શિવસ્યૈવ પ્રસાદતઃ વેદોક્તવિદ્યાસારં તુ જ્ઞાયતે સાધ્યસાધનં

માત્ર શિવની કૃપાથી એ યજ્ઞમાં વેદમાં જણાવેલી વિદ્યા અને સાધ્ય-સાધનનું સાચું જ્ઞાન થાય છે.

અથ કિં પરમં સાધ્યં કિંવા તત્સાધનં પરમ્ સાધકઃ કીદૃશસ્તત્ર તદિદં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

હવે સર્વોચ્ચ સાધ્ય શું છે? તેનું શ્રેષ્ઠ સાધન કયું છે? અને કયો સાધક જોઈએ? કૃપા કરીને એ સત્ય કહો.

સાધ્યં શિવપદપ્રાપ્તિઃ સાધનં તસ્ય સેવનમ્ સાધકસ્તત્પ્રસાદાદ્યો ઽનિત્યાદિફલનિઃસ્પૃહઃ

શિવપદની પ્રાપ્તિ એ સાધ્ય છે; તેની સેવા એ સાધન છે; અને જે શિવની કૃપાથી અસ્થિર ફળોની ઈચ્છા રાખતો નથી, એ સાચો સાધક છે.

કર્મ કૃત્વા તુ વેદોક્તં તદર્પિતમહાફલમ્ પરમેશપદપ્રાપ્તઃ સાલોક્યાદિક્રમાત્તતઃ

વેદોક્ત કર્મો કરીને અને તેનો મહાફળ捧 શિવને અર્પણ કરીને, મનુષ્ય પરમેશ્વરનું સ્થાન પામે છે અને પછી સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓમાં આગળ વધે છે.

તત્તદ્ભક્ત્યનુસારેણ સર્વેષાં પરમં ફલમ્ તત્સાધનં બહુવિધં સાક્ષાદીશેન બોધિતમ્

દરેકની ભક્તિ પ્રમાણે સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે; એ માટેના ઉપાય અનેક પ્રકારના છે, જે ભગવાને સીધા જ શીખવ્યા છે.

સંક્ષિપ્ય તત્ર વઃ સારં સાધનં પ્રબ્રવીમ્યહમ્ શ્રોત્રેણ શ્રવણં તસ્ય વચસા કીર્તનં તથા

હવે હું તમને એનું સાર અને સાધન સંક્ષિપ્તમાં કહું છું: કાનથી સાંભળવું અને વાણીથી તેનું કીર્તન કરવું.

મનસા મનનં તસ્ય મહાસાધનમુચ્યતે શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ મન્તવ્યશ્ચ મહેશ્વરઃ

મનથી ચિંતન કરવું એ મહાન સાધન કહેવાય છે; મહેશ્વરનું શ્રવણ, ઉચ્ચાર અને મનન કરવું જોઈએ.

ઇતિ શ્રુતિપ્રમાણં નઃ સાધનેના ઽમુના પરમ્ સાધ્યં વ્રજત સર્વાર્થસાધનૈકપરાયણાઃ

આ રીતે, આપણા માટે શાસ્ત્રનો આધાર આ સાધન છે; તેના દ્વારા સર્વોત્તમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરો, સર્વ કાર્યસાધનામાં એકાગ્ર રહો.

પ્રત્યક્ષં ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા તત્ર લોકઃ પ્રવર્તતે અપ્રત્યક્ષં હિ સર્વત્ર જ્ઞાત્વા શ્રોત્રેણ ચેષ્ટતે

લોકો આંખે જોઈને જે સ્પષ્ટ છે એ પ્રમાણે વર્તે છે; પણ જે સીધું દેખાતું નથી, એ બધે સાંભળીને જ તેઓ કાર્ય કરે છે.

તસ્માચ્છ્રવણમેવાદૌ શ્રુત્વા ગુરુમુખાદ્બુધઃ તતઃ સંસાધયેદન્યત્કીર્તનં મનનં સુધીઃ

માટે શ્રવણ પ્રથમ છે; ગુરુના મુખેથી સાંભળ્યા પછી, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ પછી કીર્તન અને મનન કરે છે.

ક્રમાન્મનનપર્યંતે સાધને ઽસ્મિન્સુસાધિતે શિવયોગો ભવેત્તેન સાલોક્યાદિક્રમાચ્છનૈઃ

આ સાધનને ક્રમશઃ મનન સુધી સારી રીતે પકડી લેવાય ત્યારે, શિવયોગ ઉત્પન્ન થાય છે અને ધીરે ધીરે સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓ મળે છે.

સર્વાંગવ્યાધયઃ પશ્ચાત્સર્વાનંદશ્ચ લીયતે અભ્યાસાત્ક્લેશમેતદ્વૈ પશ્ચાદાદ્યંતમંગલમ્

પછી સર્વાંગી રોગો અને સર્વ આનંદો લય પામે છે; અભ્યાસથી આ કઠિનાઈ સહન થાય છે અને પછી આરંભથી અંત સુધી શુભતા મળે છે.

મનનં કીદૃશં બ્રહ્મઞ્છ્રવણં ચાપિ કીદૃશમ્ કીર્તનં વા કથં તસ્ય કીર્તયૈતદ્યથાયથમ્

હે બ્રહ્મન, મનન કેવી રીતે કરવું અને શ્રવણ કેવું હોવું જોઈએ? કીર્તન કેવી રીતે કરવું? એ સાચું સાચું કહો.

પૂજાજપેશગુણરૂપવિલાસનામ્નાં યુક્તિપ્રિયેણ મનસા પરિશોધનં યત્ તત્સંતતં મનનમીશ્વરદૃષ્ટિલભ્યં સર્વેષુ સાધનવરેષ્વપિ મુખ્યમુખ્યમ્

પૂજા, જપ અને ગુણ, રૂપ, લિલા વગેરે નામોના યુક્તિપ્રિય મનથી શુદ્ધિકરણ કરવું એ સતત મનન છે, જે ઈશ્વરદ્રષ્ટિથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધનોમાં મુખ્ય છે.

ગીતાત્મના શ્રુતિપદેન ચ ભાષયા વા શંભુપ્રતાપગુણરૂપવિલાસનામ્નામ્ વાચા સ્ફુટં તુ રસવત્સ્તવનં યદસ્ય તત્કીર્તનં ભવતિ સા ધનમત્ર મધ્યમ્

ગાનથી, શાસ્ત્રના શબ્દોથી કે ભાષણથી, શંભુની મહિમા, ગુણ, રૂપ અને લિલાના નામોનું સ્પષ્ટ અને રસભર્યું સ્તવન કરવું એ કીર્તન કહેવાય છે અને અહીં એ મધ્યમ સાધન ગણાય છે.

યેનાપિ કેન કરણેન ચ શબ્દપુંજં યત્ર ક્વચિચ્છિવપરં શ્રવણેંદ્રિયેણ સ્ત્રીકેલિવદ્દૃઢતરં પ્રણિધીયતે યત્તદ્વૈ બુધાઃ શ્રવણમત્ર જગત્પ્રસિદ્ધમ્

જે કોઈ સાધનથી, જ્યાં પણ, શિવસંબંધિત શબ્દસમૂહને શ્રવણેન્દ્રિયથી, સ્ત્રીની રમણિય ભેટ જેવી દૃઢતાથી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવામાં આવે, એ જ વિદ્વાનો કહે છે કે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ શ્રવણ છે.

સત્સંગમેન ભવતિ શ્રવણં પુરસ્તાત્સંકીર્તનં પશુપતેરથ તદ્દૃઢં સ્યાત્ સર્વોત્તમં ભવતિ તન્મનનં તદંતે સર્વં હિ સંભવતિ શંકરદૃષ્ટિપાતે

સત્સંગથી પહેલા શ્રવણ થાય છે; પછી પશુપતિનું કીર્તન અને જ્યારે તે દૃઢ થાય ત્યારે મનન સર્વોત્તમ બને છે. અંતે શંકરદ્રષ્ટિથી સર્વ સિદ્ધિ થાય છે.

અસ્મિન્સાધનમાહત્મ્યે પુરા વૃત્તં મુનીશ્વરાઃ યુષ્મદર્થં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વમવધાનતઃ

આ સાધનના મહાત્મ્ય વિષે પૂર્વે મુનિશ્વરોએ જે ઘટના કહી છે, એ હું તમારા હિત માટે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

પુરા મમ ગુરુર્વ્યાસઃ પરાશરમુનેઃ સુતઃ તપશ્ચચાર સંભ્રાંતઃ સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે

પહેલાં મારા ગુરુ વ્યાસ, પરાશરમુનિના પુત્ર, સરસ્વતીના પવિત્ર તટે ઉગ્ર તપ કરી રહ્યા હતા.

ગચ્છન્યદૃછયા તત્ર વિમાનેનાર્કરોચિષા સનત્કુમારો ભગવાન્દદર્શ મમ દેશિકમ્

ત્યાં સંજોગે, સૂર્યપ્રભા જેવા વિમાનમાં ભગવાન સનત્કુમાર મારા ગુરુને દેખાયા.