શિવપુરાણમ્

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેતિહાસાગમશતાનિ ચ એતચ્છિવપુરાણસ્ય નાર્હંત્યલ્પાં કલામપિ

શ્રુતિ, સ્મૃતિ, પુરાણ, ઇતિહાસ અને આગમના સૈંકડો ગ્રંથો પણ આ શિવપુરાણની એક નાની કલાને પણ પહોંચી શકે નહીં.

શૈવં પુરાણમમલં શિવકીર્તિતં તદ્વ્યાસેન શૈવપ્રવણેન ન સંગૃહીતમ્ સંક્ષેપતઃ સકલજીવગુણોપકારે તાપત્રયઘ્નમતુલં શિવદં સતાં હિ

આ અમલ શૈવ પુરાણ, જે શિવજીએ વખાણ્યું છે, તે શૈવપ્રવણ વ્યાસે સંક્ષિપ્ત રૂપે સંકલિત કર્યું નથી; એ સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે અનન્ય છે, ત્રિવિધ દુઃખનો નાશક અને સજ્જનોને શુભ ફળ આપનાર છે.

વિકૈતવો ધર્મ ઇહ પ્રગીતો વેદાંતવિજ્ઞાનમયઃ પ્રધાનઃ અમત્સરાંતર્બુધવેદ્યવસ્તુ સત્કૢપ્તમત્રૈવ ત્રિવર્ગયુક્તમ્

અહીં ધર્મ કપટ વિના ઉપદેશાય છે, મુખ્યત્વે વેદાંતજ્ઞાનથી ભરપૂર છે; જે વિદ્વાન મનુષ્યોમાં ઈર્ષ્યા નથી, તેઓએ જાણવાનું છે, અહીં યોગ્ય રીતે સ્થાપિત છે અને ત્રણ પુરુષાર્થથી યુક્ત છે.

શૈવં પુરાણતિલકં ખલુ સત્પુરાણં વેદાંતવેદવિલસત્પરવસ્તુગીતમ્ યો વૈ પઠેચ્ચ શૃણુયાત્પરમાદરેણ શંભુપ્રિયઃ સ હિ લભેત્પરમાં ગતિં વૈ

શૈવ પુરાણ એ પુરાણોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તે વેદાંતજ્ઞાનથી તેજસ્વી છે અને પરમ તત્ત્વનું ગાન કરે છે; જે કોઈ શ્રદ્ધાથી તેને વાંચે કે સાંભળે છે, તે શંભુને પ્રિય બને છે અને પરમ ગતિ પામે છે.

ઇત્યાકર્ણ્ય વચઃ સૌતં પ્રોચુસ્તે પરમર્ષયઃ વેદાંતસારસર્વસ્વં પુરાણં શ્રાવયાદ્ભુતમ્

આ રીતે સૌતના વચન સાંભળીને મહાન ઋષિઓએ કહ્યું: 'હે સૌત, અમને એ અદ્ભુત પુરાણ સંભળાવો, જે વેદાંતનું સાર અને સર્વસ્વ છે.'

ઇતિ શ્રુત્વા મુનીનાં સ વચનં સુપ્રહર્ષિતઃ સંસ્મરઞ્છંકરં સૂતઃ પ્રોવાચ મુનિસત્તમાન્

ઋષિઓના એ વચન સાંભળીને, સૌતજી અત્યંત આનંદિત થયા, શંકરજીનું સ્મરણ કરીને, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને કહ્યું.

શૃણ્વંતુ ઋષયઃ સર્વે સ્મૃત્વા શિવમનામયમ્ પુરાણપ્રવણં શૈવં પુરાણં વેદસારજમ્

તમામ ઋષિઓ, શિવજીનું સ્મરણ કરીને, આ શૈવ પુરાણ સાંભળો, જે પુરાણપ્રવાહને અનુસરે છે અને વેદનું સાર છે.

યત્ર ગીતં ત્રિકં પ્રીત્યા ભક્તિજ્ઞાનવિરાગકમ્

જે સ્થળે પ્રેમથી ત્રણ પ્રકારનું ગીત ગવાય છે, જ્યાંથી ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

વેદાંતવેદ્યં સદ્વસ્તુ વિશેષેણ પ્રવર્ણિતમ્

વેદાંતથી જાણી શકાય એવી સચ્ચાઈ અહીં વિશેષ રીતે વર્ણવાઈ છે.

શૃણ્વંતુ ઋષયઃ સર્વે પુરાણં વેદસારજમ્ પુરા કાલેન મહતા કલ્પે ઽતીતે પુનઃપુનઃ

બધા ઋષિઓએ સાંભળવું જોઈએ એવું પુરાણ, જે વેદનો સાર છે, પ્રાચીન સમયમાં અને અનેક પૂર્વ કાલ્પિક યુગોમાં વારંવાર જણાવાયું છે.

અસ્મિન્નુપસ્થિતે કલ્પે પ્રવૃત્તે સૃષ્ટિકર્મણિ મુનીનાં ષટ્કુલીનાનાં બ્રુવતામિતરેતરમ્

આ વર્તમાન કલ્પમાં, જ્યારે સર્જનનું કાર્ય શરૂ થયું, ત્યારે છ કુળના મુનિઓએ પરસ્પર વાતચીત કરી.

ઇદં પરમિદં નેતિ વિવાદઃ સુમહાનભૂત્ તે ઽભિજગ્મુર્વિધાતારં બ્રહ્માણં પ્રષ્ટુમવ્યયમ્

તેમણે 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી' એમ મોટો વિવાદ કર્યો અને પછી અવિનાશી બ્રહ્માને, સર્જનહારને પૂછવા ગયા.

વાગ્ભિર્વિનયગર્ભાભિઃ સર્વે પ્રાંજલયો ઽબ્રુવન્ ત્વં હિ સર્વજગદ્ધાતા સર્વકારણકારણમ્

બધા ઋષિઓએ વિનમ્ર વાણીથી, હાથ જોડીને કહ્યું: 'તમે જ બધા જગતના સર્જનહાર અને સર્વ કારણોના કારણ છો.'

કઃ પુમાન્સર્વતત્ત્વેભ્યઃ પુરાણઃ પરતઃ પરઃ યતો વાચો નિવર્તંતે અપ્રાપ્ય મનસા સહ

બધા તત્ત્વોથી પર, સર્વોચ્ચ અને પ્રાચીન એવા પુરુષ કોણ છે, જેને સુધી વાણી અને મન પણ પહોંચી શકતા નથી?

યસ્માત્સર્વમિદં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેંદ્રપૂર્વકમ્ સહભૂતેંદ્રિયૈઃ સર્વૈઃ પ્રથમં સંપ્રસૂયતે

જ્યાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને બધા ઇન્દ્રિયો—પ્રથમ એમાંથી જ પ્રગટ થાય છે.

એષ દેવો મહાદેવઃ સર્વજ્ઞો જગદીશ્વરઃ અયં તુ પરયા ભક્ત્યા દૃશ્યતે ના ઽન્યથા ક્વચિત્

આ દેવ મહાદેવ છે, સર્વજ્ઞ છે, જગતના સ્વામી છે; એ માત્ર પરમ ભક્તિથી જ દેખાય છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી.

રુદ્રો હરિર્હરશ્ચૈવ તથાન્યે ચ સુરેશ્વરાઃ ભક્ત્યા પરમયા તસ્ય નિત્યં દર્શનકાંક્ષિણઃ

રુદ્ર, હરિ, હર અને અન્ય દેવતાઓના સ્વામી પણ હંમેશા પરમ ભક્તિથી તેમના દર્શન માટે આતુર રહે છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન શિવે ભક્ત્યા વિમુચ્યતે પ્રસાદાદ્દેવતાભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ યથેહાંકુરતો બીજં બીજતો વા યથાંકુરઃ

આથી વધુ શું કહેવું? શિવની ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે; કૃપાથી દેવતાઓની ભક્તિ થાય છે અને કૃપા પણ ભક્તિથી જ મળે છે, જેમ બીજમાંથી અંકુર અને અંકુરથી બીજ થાય છે.

તસ્માદીશપ્રસાદાર્થં યૂયં ગત્વા ભુવં દ્વિજાઃ દીર્ઘસત્રં સમાકૃધ્વં યૂયં વર્ષસહસ્રકમ્

આથી, ઈશ્વરની કૃપા માટે, હે દ્વિજો, તમે પૃથ્વી પર જઈને હજાર વર્ષ સુધી લાંબું યજ્ઞ કરો.

અમુષ્યૈવાધ્વરેશસ્ય શિવસ્યૈવ પ્રસાદતઃ વેદોક્તવિદ્યાસારં તુ જ્ઞાયતે સાધ્યસાધનં

માત્ર શિવની કૃપાથી એ યજ્ઞમાં વેદમાં જણાવેલી વિદ્યા અને સાધ્ય-સાધનનું સાચું જ્ઞાન થાય છે.

અથ કિં પરમં સાધ્યં કિંવા તત્સાધનં પરમ્ સાધકઃ કીદૃશસ્તત્ર તદિદં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

હવે સર્વોચ્ચ સાધ્ય શું છે? તેનું શ્રેષ્ઠ સાધન કયું છે? અને કયો સાધક જોઈએ? કૃપા કરીને એ સત્ય કહો.

સાધ્યં શિવપદપ્રાપ્તિઃ સાધનં તસ્ય સેવનમ્ સાધકસ્તત્પ્રસાદાદ્યો ઽનિત્યાદિફલનિઃસ્પૃહઃ

શિવપદની પ્રાપ્તિ એ સાધ્ય છે; તેની સેવા એ સાધન છે; અને જે શિવની કૃપાથી અસ્થિર ફળોની ઈચ્છા રાખતો નથી, એ સાચો સાધક છે.

કર્મ કૃત્વા તુ વેદોક્તં તદર્પિતમહાફલમ્ પરમેશપદપ્રાપ્તઃ સાલોક્યાદિક્રમાત્તતઃ

વેદોક્ત કર્મો કરીને અને તેનો મહાફળ捧 શિવને અર્પણ કરીને, મનુષ્ય પરમેશ્વરનું સ્થાન પામે છે અને પછી સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓમાં આગળ વધે છે.

તત્તદ્ભક્ત્યનુસારેણ સર્વેષાં પરમં ફલમ્ તત્સાધનં બહુવિધં સાક્ષાદીશેન બોધિતમ્

દરેકની ભક્તિ પ્રમાણે સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે; એ માટેના ઉપાય અનેક પ્રકારના છે, જે ભગવાને સીધા જ શીખવ્યા છે.

સંક્ષિપ્ય તત્ર વઃ સારં સાધનં પ્રબ્રવીમ્યહમ્ શ્રોત્રેણ શ્રવણં તસ્ય વચસા કીર્તનં તથા

હવે હું તમને એનું સાર અને સાધન સંક્ષિપ્તમાં કહું છું: કાનથી સાંભળવું અને વાણીથી તેનું કીર્તન કરવું.

મનસા મનનં તસ્ય મહાસાધનમુચ્યતે શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ મન્તવ્યશ્ચ મહેશ્વરઃ

મનથી ચિંતન કરવું એ મહાન સાધન કહેવાય છે; મહેશ્વરનું શ્રવણ, ઉચ્ચાર અને મનન કરવું જોઈએ.

ઇતિ શ્રુતિપ્રમાણં નઃ સાધનેના ઽમુના પરમ્ સાધ્યં વ્રજત સર્વાર્થસાધનૈકપરાયણાઃ

આ રીતે, આપણા માટે શાસ્ત્રનો આધાર આ સાધન છે; તેના દ્વારા સર્વોત્તમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરો, સર્વ કાર્યસાધનામાં એકાગ્ર રહો.

પ્રત્યક્ષં ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા તત્ર લોકઃ પ્રવર્તતે અપ્રત્યક્ષં હિ સર્વત્ર જ્ઞાત્વા શ્રોત્રેણ ચેષ્ટતે

લોકો આંખે જોઈને જે સ્પષ્ટ છે એ પ્રમાણે વર્તે છે; પણ જે સીધું દેખાતું નથી, એ બધે સાંભળીને જ તેઓ કાર્ય કરે છે.

તસ્માચ્છ્રવણમેવાદૌ શ્રુત્વા ગુરુમુખાદ્બુધઃ તતઃ સંસાધયેદન્યત્કીર્તનં મનનં સુધીઃ

માટે શ્રવણ પ્રથમ છે; ગુરુના મુખેથી સાંભળ્યા પછી, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ પછી કીર્તન અને મનન કરે છે.