શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
શિવ પુરાણ વિશે મહાન કથા એવા revered ઋષિઓએ કહ્યું છે કે, આ શિવ પુરાણ ચોવીસ હજાર શ્લોકોથી બનેલું છે અને તેમાં સાત સંહિતાઓ સમાવિષ્ટ છે. આ પુરાણને જ્ઞાનીજનોએ વેદના સમાન ગણાવ્યું છે. આ સાત સંહિતાઓમાં પ્રથમનું નામ વિદ્યેશ્વર છે, બીજું રૌદ્રી, ત્રીજું શતરુદ્ર, ચોથું કરોડિરૂદ્ર, પાંચમું ઉમા, છઠ્ઠું કૈલાસ અને સાતમું વાયવીય છે. આ રીતે, સાત સંહિતાઓથી યુક્ત, શિવ નામે પ્રસિદ્ધ આ દિવ્ય પુરાણ સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. તે બ્રહ્મનના સમાન છે અને સર્વોચ્ચ પુરુષાર્થ આપનાર છે. જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક, સંપૂર્ણ રીતે, આ શિવ પુરાણની સાતેય સંહિતાઓનું પાઠ કરે છે, તે જીવિતાવસ્થામાં મુક્તિ પામે છે એવું કહેવાય છે. અનેક શ્રુતિ, સ્મૃતિ, પુરાણ, ઇતિહાસ અને આગમ ગ્રંથો—even હજારો પણ—આ શિવ પુરાણની સરખામણીમાં અતિશય નાનાં છે. આ શુદ્ધ શૈવ પુરાણ, જેને સ્વયં શિવે પ્રસંશિત કર્યું છે, વ્યાસે સંક્ષિપ્તરૂપે સંકલિત કર્યું નથી. તે સર્વજીવોનું કલ્યાણ કરે છે, ત્રિવિધ દુઃખનો નાશ કરે છે અને સદ્ગુણવંતોને મંગળ આપે છે. અહીં ધર્મ નિષ્કપટ રીતે ઉપદેશાય છે, જેનો મુખ્ય આધાર વેદાંત જ્ઞાન છે. જેઓ ઈર્ષ્યા રહિત અને જ્ઞાનમાં સ્થિર છે, એવા વિદ્વાનો માટે આ વિષય જાણવા યોગ્ય છે, કારણ કે તે જીવનના ત્રણ પુરુષાર્થોથી પણ યુક્ત છે. શૈવ પુરાણ પુરાણોમાં શ્રેષ્ઠ રત્ન છે, જે વેદાંતના જ્ઞાનથી તેજસ્વી બનેલું છે અને પરમ તત્ત્વનું ગાન કરે છે. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેનો પાઠ કે શ્રવણ કરે છે, તે શંભુને પ્રિય બની, સર્વોચ્ચ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે. આ બધા વિષય સાંભળ્યા પછી, મહાન ઋષિઓએ સૂતજીને વિનંતી કરી કે, “અમને એ અદ્ભુત પુરાણ, વેદાંતના સાર અને પૂર્ણ રૂપે, તમે વર્ણવો.” ઋષિઓના આ વચન સાંભળીને, સૂતજી ખૂબ આનંદિત થયા, તેમણે શંકરનું સ્મરણ કર્યું અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને કહ્યું: “હવે બધા ઋષિઓ, નિર્મળ શિવનું સ્મરણ કરીને, આ શૈવ પુરાણ સાંભળો, જે પુરાણ પરંપરાને અનુસરે છે અને વેદોના સારરૂપ છે.” જ્યાં ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત ત્રિવિધ ગીત પ્રેમપૂર્વક ગવાય છે, ત્યાં વાસ્તવિક પરમ તત્વ વેદાંત દ્વારા સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાયું છે. આ પુરાણ, જે વેદનો સાર છે, તેને પ્રાચીન સમયથી અનેક યુક્તિઓમાં વારંવાર પ્રગટાવવામાં આવ્યું છે. આ વર્તમાન કલ્પની શરૂઆતમાં, જ્યારે સર્જન શરૂ થયું, ત્યારે ઋષિઓના છ કુળોએ પરસ્પર ચર્ચા કરી. તેમા મોટો વિવાદ ઊભો થયો—“આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી”—અને તેઓ અવિનાશી બ્રહ્મા પાસે ગયા. બધા ઋષિઓ વિનમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડીને બોલ્યા: “હે બ્રહ્મા! તમે સર્વ જગતના સર્જક અને સર્વ કારણોના કારણ છો. સર્વોત્કૃષ્ટ પુરુષ કોણ છે, જે સર્વ તત્ત્વોથી પર છે, જે પ્રાચીન અને પરમ છે, જ્યાં વાણી અને મન પણ પહોંચી શકતા નથી? જેમાથી સર્વ વસ્તુઓ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને સર્વ ઇન્દ્રિયોએ પ્રથમ ઉત્પન્ન થાય છે—એવો પરમેશ્વર કોણ છે?” “આ ભગવાન, મહાદેવ, સર્વજ્ઞ છે, જગતના અધિપતિ છે; તેઓ માત્ર પરમ ભક્તિથી જ દેખાય છે, અન્ય કોઈ રીતે ક્યારેય નહીં. રુદ્ર, હરિ, હરા અને અન્ય દેવતાઓ પણ હંમેશા તેમની દૃષ્ટિ માટે પરમ ભક્તિથી તલપાપડ રહે છે. વધુ શું કહેવું? શિવભક્તિથી મુક્તિ મળે છે; કૃપાથી દેવતાઓમાં ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, અને કૃપા પણ ભક્તિથી જન્મે છે, જેમ બીજમાંથી અંકુર અને અંકુરમાંથી બીજ.” “અતઃ ભગવાનની કૃપા માટે, હે દ્વિજગણ, તમારે પૃથ્વી પર જઈને હજાર વર્ષ સુધી યજ્ઞ કરવો જોઈએ. એ યજ્ઞમાં માત્ર શિવની કૃપાથી વેદજ્ઞાનનો સાર, કરવાનું અને સાધન બંને જાણી શકાય છે.” પછી ઋષિઓએ પૂછ્યું: “સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય શું છે? તેનું શ્રેષ્ઠ સાધન કયું છે? અને કેવો સાધક હોવો જોઈએ? અમને સાચું કહો.” બ્રહ્માએ કહ્યું: “લક્ષ્ય છે—શિવપદની પ્રાપ્તી; સાધન છે—શિવની સેવા; અને સાચો સાધક એ છે, જે ભગવાનની કૃપાથી અસ્થાયી ફળોની ઇચ્છાથી મુક્ત હોય છે. જે વ્યક્તિ વેદમાં નિર્દિષ્ટ કાર્યો કરે છે અને તેના મહાન ફળો ભગવાનને અર્પણ કરે છે, તે ક્રમશઃ ભગવાનના લોકમાં વિહાર કરીને અંતે પરમ પદને પામે છે.” “દરેકની ભક્તિ પ્રમાણે, સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે; સાધનો અનેક છે, જે ભગવાને સીધા ઉપદેશ્યા છે. સંક્ષિપ્તમાં, હું તમને સાર અને સાધન કહું છું: કાનથી શ્રવણ, વાણીથી પાઠ. મનથી મનન—આ મહાન સાધન કહેવાય છે; મહેશ્વરનું શ્રવણ, પાઠ અને મનન કરવું જોઈએ.” “અત્યારે, અમારું શાસ્ત્રપ્રમાણ એ સાધન છે; તેના દ્વારા સર્વ લક્ષ્યોની સિદ્ધિ માટે પરમ લક્ષ્યને પામો. લોકો જે આંખે દેખાય છે, તે પ્રમાણે વર્તે છે; પણ જ્યાં-જ્યાં જે દેખાતું નથી, ત્યાં-ત્યાં શ્રવણ દ્વારા જ તેઓ કાર્ય કરે છે. તેથી શ્રવણ સર્વોપરી છે; ગુરુના મુખેથી સાંભળ્યા પછી જ્ઞાની વ્યક્તિ પછીના પગલાં—પાઠ અને મનન—સિદ્ધ કરે છે.” “જ્યારે આ સાધન શ્રવણથી લઈ મનન સુધી ક્રમશઃ પૂર્ણપણે સિદ્ધ થાય છે, ત્યારે શિવયોગ ઉત્પન્ન થાય છે, અને પછી સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારબાદ સર્વ દુઃખ અને સર્વ સુખ વિલય પામે છે; આ સાધન દ્વારા આરંભથી અંત સુધી—all શુભતા પ્રાપ્ત થાય છે.” પછી ઋષિઓએ પુછ્યું: “હે બ્રહ્મા, કઈ રીતે મનન કરવું, કઈ રીતે શ્રવણ કરવું? પાઠ કેવી રીતે કરવો? અમને સાચું કહો.” બ્રહ્માએ કહ્યું: “મનથી પવિત્રતા, તર્કમાં રુચિ, ભગવાનના ગુણ, સ્વરૂપ અને લીલાનું સ્મરણ, પૂજા, પાઠ વગેરે—આ સતત મનન છે, જે ભગવાનના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધનોમાં મુખ્ય છે.” “ગીત, શાસ્ત્રના શબ્દો કે વાણી દ્વારા, શંભુના ગુણ, સ્વરૂપ અને લીલાનું રસપ્રદ અને સ્પષ્ટ સ્તવન—આ પાઠ છે, અને તે મધ્યમ સાધન ગણાય છે. જે કોઈ સાધનથી, જ્યાં પણ, શિવસંબંધિત અનેક શબ્દો કાનથી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવામાં આવે, જેમ સ્ત્રી પ્રેમથી પતિને આલિંગન કરે છે, તેવી મજબૂતીથી—આ શ્રવણ છે, જે જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે.” આ રીતે, મહાન ઋષિઓએ શિવ પુરાણના મહિમા, તેની સંહિતાઓ, અને શ્રવણ, પાઠ તથા મનનના સાધનો વિશે જાણ્યું. તેમણે શ્રદ્ધાપૂર્વક શિવનું સ્મરણ કર્યું અને પુરાણના શ્રવણ તથા મનન દ્વારા પરમ કલ્યાણની પ્રાપ્તિ માટે આતુર બન્યા.