શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
વિદ્યેશ, તારા-રૌદ્ર, વૈનાયક, ઓમિક, માતૃ, અગિયાર ભાગમાં વિભાજિત રુદ્ર, કૈલાસ અને શતરુદ્ર—આ બધા વિશિષ્ટ પુરાણો ગણાય છે. કોટેકોટિ રુદ્ર, જેમાં હજારો કોટેકોટિ રુદ્રોનો સમાવેશ થાય છે, અને ધર્મરૂપ વાયવીય પણ પુરાણોમાં સ્થાન પામે છે. એ રીતે, પુરાણોની સંખ્યા અને મહિમા વિશિષ્ટ રીતે ગણાય છે. કુલ મળીને બાર સંહિતાઓ છે, જે ઉત્તમ પુણ્યદાયિ માનવામાં આવે છે. હવે, બ્રાહ્મણો, હું એ સંખ્યા જણાવું છું, મન લગાવીને સાંભળો. વિદ્યેશમાં દસ હજાર શ્લોકો છે; એ જ રીતે, રુદ્ર, વૈનાયક, ઓમિક અને માતૃ પુરાણ—દરેકમાં આઠ-આઠ હજાર શ્લોકો છે. અગિયાર રુદ્રોની સંહિતામાં ત્રીહજાર શ્લોકો છે; કૈલાસમાં છ હજાર; અને શતરુદ્રમાં એનું અડધું છે. કોટેકોટિ રુદ્રમાં અગિયાર હજારનો ત્રણગણો સંખ્યા છે; સહસ્રકોટેકોટિ રુદ્રમાં તો લાખો-કરોડો શ્લોકો ગણાય છે. વાયવીય પુરાણ સદ્ગણના દરિયાની જેમ છે; ઘરમ પુરાણ હજાર વખત સૂર્ય જેટલું છે; આવા વિવિધ શૈવ ગણિત અનુસાર એ સંખ્યાઓ લાખ સુધી પહોંચે છે. પરંતુ વ્યાસમુનિએ તેને સંક્ષિપ્ત કરીને ચોવીસ હજાર શ્લોકોમાં સમાવી દીધું; એમાં શૈવ પુરાણ ચોથું છે, જેમાં સાત સંહિતાઓ આવે છે. પ્રાચીનકાળમાં આ પુરાણનું કલ્પન શિવજી દ્વારા થયું હતું. મૂળરૂપે એમાં કરોડો શ્લોકો હતા, પણ સૃષ્ટિના આરંભે એ ઘણું ભૂલી પડાયું. કલિયુગ અને બીજા યુગોમાં, એ પુરાણો અઢાર ભાગમાં વિભાજિત થયા અને દ્વૈપાયન વ્યાસ તથા અન્ય ઋષિઓએ તેને ચાર લાખ શ્લોકોમાં સંક્ષિપ્ત કર્યું. શિવ પુરાણ, જેમાં ચોવીસ હજાર શ્લોકો છે, સાત સંહિતાઓ ધરાવે છે અને એ વેદ સમાન માનવામાં આવે છે. આ સાત સંહિતાઓમાં પ્રથમ વિદ્યેશ્વર, બીજી રૌદ્રી, ત્રીજી શતરુદ્ર, ચોથી કોટેકોટિ રુદ્ર, પાંચમી ઉમા, છઠ્ઠી કૈલાસ અને સાતમી વાયવીય કહેવાય છે. આ રીતે, સાત સંહિતાઓ સ્વીકારવામાં આવે છે. આ દિવ્ય શિવ પુરાણ, સાત સંહિતાઓ સાથે, સર્વોત્કૃષ્ટ છે, બ્રહ્મ સમાન છે અને સર્વોચ્ચ ધ્યેય પ્રદાન કરે છે. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક આ શિવ પુરાણની સાતેય સંહિતાઓનું સંપૂર્ણપણે પાઠ કરે છે, તેને જીવતો જ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે, એમ કહેવાય છે. શત શત શ્રુતિ, સ્મૃતિ, પુરાણ, ઇતિહાસ અને આગમ ગ્રંથો પણ આ શિવ પુરાણની તુલનામાં અણમોટા ભાગ જેટલા નથી. આ શુદ્ધ શૈવ પુરાણ, જે શિવજી દ્વારા પ્રશંસિત છે, એ વ્યાસમુનિએ સંક્ષિપ્ત કરી નહોતું; એ સર્વ જીવોનું કલ્યાણકર્તા છે, ત્રિવિધ દુઃખ દૂર કરે છે અને સજ્જનોને શુભતા આપે છે. અહીં ધર્મ કપટ વિના શિખવવામાં આવે છે, મુખ્યત્વે વેદાંત જ્ઞાનથી ભરપૂર છે; એ વિદ્વાનો માટે જાણવાનું વિષય છે, જે ઈર્ષ્યા વિહિન અને ધર્મ, અર્થ, કામથી યુક્ત છે. શૈવ પુરાણ ખરેખર પુરાણોમાં શિરોમણિ છે; એ વેદાંત જ્ઞાનથી ઉજવાય છે અને પરમ તત્ત્વનું ગાન કરે છે. જે કોઈ શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી તેનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે છે, તે શંભુને પ્રિય થાય છે અને સર્વોચ્ચ ધ્યેય પ્રાપ્ત કરે છે. આ વાતો સાંભળ્યા પછી, મહાન ઋષિઓએ સૂતજીને કહ્યું: “અમને એ અદ્ભુત પુરાણ કહો, જે વેદાંતનું સાર અને પૂર્ણત્વ છે.” ઋષિઓના શબ્દો સાંભળીને સૂતજી આનંદિત થયા, શંકરજીનું સ્મરણ કરીને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને બોલ્યા: “તમામ ઋષિઓ, હવે શિવજીનું સ્મરણ કરીને, આ શૈવ પુરાણ સાંભળો, જે પુરાણ પરંપરાનું પાલન કરે છે અને વેદોનું સાર છે.” જ્યાં ત્રણ પ્રકારનું ગીત પ્રેમથી ગવાય છે—ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય લાવે છે—ત્યાં વેદાંતથી પ્રાપ્ત થતું પરમ તત્વ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાયું છે. આ પુરાણ, જે વેદોનું સાર છે, એ પ્રાચીનકાળથી અનેક કલ્પોમાં વારંવાર પ્રગટાયું છે, એ સાંભળો. આ કલ્પના આરંભે, જ્યારે સર્જન શરૂ થયું, ત્યારે ઋષિઓના છ કુળોએ એકબીજામાં ચર્ચા કરી. તેમા મોટો વિવાદ ઊભો થયો—“આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી”—એમ કહીને તેઓ સર્વનાશી બ્રહ્માજી પાસે ગયા. વિનયભર્યા શબ્દો સાથે, બધા ઋષિઓ જોડેલા હાથથી ઊભા રહીને બોલ્યા: “હે બ્રહ્મા! તમે જ સર્વલોકોના સર્જક અને સર્વ કારણના કારણ છો.” “કોણ એ પરમ પુરુષ છે, જે તમામ તત્વોથી પર છે, પ્રાચીન અને સર્વોત્કૃષ્ટ છે, જ્યાં સુધી વાણી અને મન પણ પહોંચી શકતા નથી?” “જેનાથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને સર્વ ઈન્દ્રિયો—પ્રથમ એમાંથી જ આવે છે.” “આ દેવ—મહાદેવ—સર્વજ્ઞ છે, જગતના સ્વામી છે; તેઓ માત્ર શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી જ દર્શન આપે છે, બીજું કોઈ સાધન નથી.” “રુદ્ર, હરી, હર અને અન્ય દેવતાઓ પણ હંમેશા શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી તેમના દર્શન માટે આતુર રહે છે.” “શું વધુ કહેવું? શિવજીમાં ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે; કૃપાથી દેવોમાં ભક્તિ જન્મે છે, અને કૃપા ભક્તિમાંથી જન્મે છે, જેમ કે અંકુરમાંથી બીજ અને બીજમાંથી અંકુર.” “આથી, ભગવાનની કૃપા માટે, હે દ્વિજવરો! તમે પૃથ્વી પર જાઓ અને હજારો વર્ષ સુધી યજ્ઞ કરો.” “માત્ર શિવજીની કૃપાથી જ તે યજ્ઞમાં વેદજ્ઞાનનું સાર, કરવાનું કાર્ય અને સાધન જાણી શકાય છે.” “હવે, સર્વોચ્ચ ધ્યેય શું છે? એનું શ્રેષ્ઠ સાધન શું છે? અને કયો સાધક યોગ્ય છે? અમને સાચો જવાબ આપો.” “ધ્યેય છે—શિવપદની પ્રાપ્તિ; સાધન છે—શિવજીની સેવા; અને યોગ્ય સાધક એ છે, જે ભગવાનની કૃપાથી અસ્થાયી ફળોની ઇચ્છાથી મુક્ત છે.” “જે વ્યક્તિ વેદોક્ત કર્મો કરી, તેનું મહાન ફળ ભગવાનને અર્પણ કરે છે, તે ભગવાનના પરમ ધામને પ્રાપ્ત કરે છે, અને વિવિધ અવસ્થાઓમાં આગળ વધે છે.” “દરેકની ભક્તિ અનુસાર, સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે; સાધનો અનેક છે, જે ભગવાને સ્વયં પ્રગટ કર્યા છે.” “હવે, સારાંશરૂપે હું તમને સાધન અને સાર કહું છું: શ્રવણ—કાનથી સાંભળવું અને પઠન—મોઢેથી બોલવું.” આ રીતે શિવ પુરાણનું મહિમા, તેની રચના, તેની સંહિતાઓ અને તેમાં રહેલા પરમ તત્વના જ્ઞાનનું વર્ણન થાય છે. શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક જે તેને સાંભળે કે પઠે, તે શિવજીના આશીર્વાદથી સર્વોચ્ચ ધ્યેય પ્રાપ્ત કરે છે.