શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
સૂતા મહર્ષિએ કહ્યું: “હું અહીં થોડું જ કહું છું, કારણ કે બધું કહેવું અશક્ય છે. પરંતુ આટલું જાણવાથી જ મનની પવિત્રતા તરત પ્રાપ્ત થાય છે. હે દ્વિજગણો, મેં દુનિયામાં દરેક જગ્યાએ શોધ્યું, પણ મને કોઈ એવો પાપ નથી મળ્યો જે આ ભયાનક સંહિતા નાશ ન કરે. આ સંહિતા, જે શિવે આનંદપૂર્વક ઉપનિષદોના સમુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન કરી અને કુમારને અર્પણ કરી, એ અમૃત જે કોઈ પીવે છે, તે સત્યમાં અમર બની જાય છે. જે વ્યક્તિ બ્રાહ્મણહત્યા જેવા પાપોને પ્રાયશ્ચિત રૂપે, માત્ર એક મહિના સુધી આ સંહિતાની પાઠ કરે છે, તે પાપથી મુક્ત થઈ જાય છે. અયોગ્ય દાન સ્વીકારવાથી, અશુદ્ધ અન્ન ખાવાથી, અથવા દુર્વાણીથી ઉદ્ભવેલા પાપ પણ, આ સંહિતાના એક જ પાઠથી નાશ પામે છે. જે કોઈ શિવના મંદિરમાં અથવા બિલ્વ વનમાં આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તે એવો ફળ પામે છે જે શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી. જે ભક્તિપૂર્વક આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે અને શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તેના સર્વ પિતૃઓ શંભુના પરમ ધામમાં પહોંચે છે. જે એકાદશી પર ઉપવાસ રાખી, બિલ્વ વૃક્ષની મૂળ પાસે આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તેને શિવ અને દેવતાઓ સીધા પૂજે છે. અન્ય સંહિતાઓ પણ છે, જે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે; બંને જ્ઞાનના રમણથી ભરપૂર અને શ્રેષ્ઠ છે. આમ, શૈવ પુરાણ, જે વેદ સમાન છે, શિવે જ પ્રથમ રચ્યું છે અને બ્રહ્મનુસારી છે. વિદ્યેશ, તાર-રૌદ્ર, વૈનાયક, ઓમિક, માતૃ, અગિયાર ભાગવાળો રુદ્ર, કૈલાસ અને શતરુદ્ર—આ મુખ્ય પુરાણો છે. કોટેરૂદ્ર, જે હજાર કોટેરૂદ્રોથી શરૂ થાય છે, અને ધર્મરૂપ વાયવીય—આ પણ વિશિષ્ટ પુરાણો છે. કુલ બાર સંહિતાઓ છે, જે અત્યંત પુણ્યદાયી ગણાય છે; હવે હું તેમનો સંખ્યા જણાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. વિદ્યેશમાં દસ હજાર શ્લોકો છે; રુદ્ર, વૈનાયક, ઓમિક અને માતૃ પુરાણ—દરેકમાં આઠ હજાર શ્લોકો છે. અગિયાર રુદ્રોની સંહિતા ત્રેવીસ હજાર છે; કૈલાસમાં છ હજાર, શતરુદ્રમાં ત્રણ હજાર છે. કોટેરૂદ્રમાં ત્રણે અગિયાર હજાર છે; સહસ્રકોટેરૂદ્ર—તેમાં એક હજાર ગણા દસ મિલિયન રુદ્ર છે. વાયવીય પુરાણ ‘શતવાર સમુદ્ર’ છે; ધર્મ ‘સહસ્રવાર સૂર્ય’ છે; શૈવ ગણતરી પ્રમાણે, તેમનો કુલ સંખ્યા એક લાખ છે. પરંતુ વ્યાસે તેને ચવીસ હજારમાં સંક્ષિપ્ત કર્યું; તેમાં શૈવ પુરાણ ચોથું છે, જેમાં સાત સંહિતાઓ છે. પૂર્વે, શિવે પુરાણની કલ્પના કરી હતી, અને તે મૂળ રૂપે એક લાખ ગણા દસ મિલિયન શ્લોકોનું હતું, પણ સર્જનના આરંભે ઘણું ભૂલાઈ ગયું. દ્વાપર અને અન્ય યુગોમાં, અઢાર પુરાણોમાં, દ્વૈપાયન અને અન્યોએ તેને ચાર લાખમાં સંક્ષિપ્ત કર્યું. શિવ પુરાણ, ચવીસ હજાર શ્લોકોનું, સાત સંહિતાઓનું, વેદ સમાન માનવામાં આવે છે. તેમાં પ્રથમ ‘વિદ્યેશ્વર’, બીજું ‘રૌદ્રી’, ત્રીજું ‘શતરુદ્ર’, ચોથું ‘કોટેરુદ્ર’, પાંચમું ‘ઉમા’, છઠ્ઠું ‘કૈલાસ’, અને સાતમું ‘વાયવીય’ છે; આમ, સાત સંહિતાઓ માન્ય છે. આ દિવ્ય શિવ પુરાણ, સાત સંહિતાઓ સાથે, સર્વોત્તમ છે, બ્રહ્મ સમાન છે, અને સર્વોન્નત ધ્યેય આપે છે. જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક આ શિવ પુરાણની સાત સંહિતાઓ, સંપૂર્ણ રૂપે, પાઠ કરે છે, તે જીવતાં જ મુક્ત ગણાય છે. શ્રુતિ, સ્મૃતિ, પુરાણ, ઇતિહાસ અને આગમ—સૈકડો ગ્રંથો પણ આ શિવ પુરાણની સામે ખૂબ જ નાના છે. આ પવિત્ર શૈવ પુરાણ, જે શિવે પ્રશંસા કર્યું છે, વ્યાસે સંક્ષિપ્ત કર્યું નથી, જે શિવભક્ત હતો; આ સર્વ જીવો માટે કલ્યાણકારી છે, ત્રણ પ્રકારના દુઃખો નાશ કરે છે અને સુજનોને શુભતા આપે છે. અહીં ધર્મ નિષ્પક્ષ રીતે શીખવવામાં આવે છે, મુખ્યત્વે વેદાંત જ્ઞાનથી ભરપૂર છે; જ્ઞાનીઓ, જે ઇર્ષ્યા રહિત છે, તેને યોગ્ય રીતે જાણે, અને તે ત્રણ પુરુષાર્થોથી સજ્જ છે. શૈવ પુરાણ, પુરાણોમાં મણિ સમાન, વેદાંત જ્ઞાનથી ઝળહળે છે અને પરમ તત્વનું ગાન કરે છે; જે કોઈ શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી તેને પાઠ કરે કે સાંભળે, તે શંભુને પ્રિય બને છે અને સર્વોચ્ચ ધ્યેય પામે છે. આ બધું સાંભળ્યા પછી, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ સૂતાને કહ્યું: “અમને આ અદભુત પુરાણ, વેદાંતનું સાર અને પૂર્ણ રૂપ, પાઠ કરો.” ઋષિઓના શબ્દો સાંભળીને, સૂતા ખૂબ આનંદિત થયો, શંકરનું સ્મરણ કરીને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને કહ્યું: “હે ઋષિગણ, શિવની સ્મૃતિ સાથે, શૈવ પુરાણ સાંભળો, જે પુરાણ પરંપરા અને વેદના સારથી ભરપૂર છે. જ્યાં ત્રણ પ્રકારનું ગીત પ્રેમથી ગવાય છે—ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—અને વેદાંત દ્વારા પરમ તત્વ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાય છે. હે ઋષિગણ, આ પુરાણ, જે વેદનો સાર છે, જે પ્રાચીન કાળ અને અનેક ચક્રોમાં વારંવાર પ્રગટ થયું છે, તેને સાંભળો. આ વર્તમાન ચક્રમાં, સર્જનના આરંભે, ઋષિઓના છ વંશોએ પરસ્પર ચર્ચા કરી. તેમના વચ્ચે મોટો વિવાદ થયો—‘આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી’—અને તેઓ અવિનાશી બ્રહ્મા, સર્જનહાર, પાસે ગયા. વિનમ્ર શબ્દો સાથે, બધાએ હાથ જોડીને કહ્યું: ‘તમે જ સર્વ જગતના સર્જનહાર છો, સર્વ કારણના કારણ છો. કોણ એ પરમ પુરુષ છે, જે સર્વ તત્વોથી પાર છે, પ્રાચીન અને અતિશય, જ્યાં વાણી અને મન પહોંચી શકતા નથી? જેમાંથી સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને સર્વ ઇન્દ્રિય—પ્રથમ પ્રગટ થાય છે?