શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
સુતા મહર્ષિએ શ્રોતાઓને કહ્યું: "જે વ્યક્તિ ચતુર્દશીનો ઉપવાસ કરીને રાત્રે જાગરણ કરે છે અને પછી આ પુરાણનું પઠન કરે છે અથવા શ્રવણ કરે છે, તેને જે પુણ્ય મળે છે તેનું વર્ણન હું કરું છું. જેમ પવિત્ર કુરુક્ષેત્ર જેવા તીર્થો પર અથવા સૂર્યગ્રહણ સમયે સર્વત્ર પોતાનાં સમાન ધન દાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે, એ જ પુણ્ય બ્રાહ્મણોને, ખાસ કરીને વ્યાસાદિ મહાનુભાવોને દાન આપવાથી મળે છે—અને એ પુણ્ય નિશ્ચિતપણે, શંકા વગર પ્રાપ્ત થાય છે. જે વ્યક્તિ દિવસ-રાત શિવપુરાણનું પઠન કરે છે, તેના આજ્ઞાની રાહ જોતા ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ ઉભા રહે છે. જે વ્યક્તિ દરરોજ શિવપુરાણનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે, તેની દરેક સદ્ગતિ કરોડગણું વધી જાય છે. અને જે પુરૂષ એકાગ્રતાથી શ્રી રુદ્ર સંહિતાનું પઠન કરે છે—even જો તેણે બ્રાહ્મણહત્યા જેવો મહાપાપ પણ કર્યો હોય—તો તે માત્ર ત્રણ દિવસમાં શુદ્ધ થઈ જાય છે. જે વ્યક્તિ ભૈરવમૂર્તિ સામે મૌન રહીને, રોજ ત્રણ વખત રુદ્ર સંહિતાનું પઠન કરે છે, તેને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે. અને જે વ્યક્તિ વટવૃક્ષ કે બિલ્વવૃક્ષની પરિક્રમા કરતાં રુદ્ર સંહિતાનું પઠન કરે છે, તે બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી મુક્ત થઈ જાય છે. આમાં કૈલાસ સંહિતા તો વધુ મહાન ગણાય છે; તે બ્રહ્મરૂપ છે અને પવિત્ર ઓમ્કારનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે. કૈલાસ સંહિતાની મહિમા તો શંકરે સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે, વ્યાસજી એનો અર્ધાંશ જાણે છે અને હું, દ્વિજજનોએ, એનો અર્ધાંશ જ જાણું છું. હું અહીં થોડું જ કહું છું, બધું કહેવું શક્ય નથી, પણ એટલું પણ જાણવાથી મન પવિત્ર થઈ જાય છે. હે દ્વિજજનો! મેં સમગ્ર જગતમાં શોધ્યું, પણ એવું કોઈ પાપ નથી, જે આ પ્રખર સંહિતા નાશ કરી શકતી નથી. આ સંહિતા શિવજી દ્વારા ઉપનિષદોના સાગરમાંથી આનંદપૂર્વક ઉત્પન્ન થઈ અને કુમારને અર્પણ કરાઈ; જે એ અમૃતપાન કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે અમરત્વ પામે છે. જે વ્યક્તિ બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કરવા માટે માત્ર એક મહિનો પણ આ સંહિતાનું પઠન કરે છે, તે પાપમુક્ત થઈ જાય છે. અયોગ્ય દાન લેવાથી, અપવિત્ર ભોજનથી કે દુર્વચનથી જે પાપ થાય છે, તે પણ એક જ વાર પઠન કરવાથી નાશ પામે છે. જે વ્યક્તિ શિવમંદિરમાં કે બિલ્વવનમાં આ સંહિતાનું પઠન કરે છે, તેને જે ફળ મળે છે, તે શબ્દોથી પણ વર્ણવી શકાય તેમ નથી. જે ભક્તિપૂર્વક પઠન કરે છે અને શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તેના સર્વ પિતૃઓ શંભુના પરમ સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે. જે ચતુર્દશીનું ઉપવાસ રાખીને બિલ્વવૃક્ષની જડે આ સંહિતા પઢે છે, તેનું સ્વયં શિવજી અને દેવતાઓ દ્વારા પૂજન થાય છે. અહીં બીજી સંહિતાઓ પણ છે, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે; બંને જ્ઞાનમય અને શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આમ, શૈવ પુરાણ, જે વેદસમાન છે, શિવજી દ્વારા પ્રથમ રચાયું અને બ્રહ્મસ્વરૂપે જાહેર થયું. વિદ્વેશ, તાર-રૌદ્ર, વીનાયક, ઓમિક, માતૃ, અગિયાર રુદ્ર, કૈલાસ અને શતરુદ્ર—આ સંહિતાઓ છે. કોટિરુદ્ર, સહસ્રકોટિરુદ્ર અને વાયવીય (ધર્મ) પણ વિશિષ્ટ પુરાણો છે. કુલ મળી બાર સંહિતાઓ છે, જે સર્વોત્તમ ગણાય છે. વિદ્વેશેં ૧૦,૦૦૦ શ્લોકો છે; રુદ્ર, વીનાયક, ઓમિક અને માતૃ પુરાણમાં દરેકમાં ૮,૦૦૦ શ્લોકો છે. અગિયાર રુદ્રનો સમૂહ ૧૩,૦૦૦ છે; કૈલાસ ૬,૦૦૦ અને શતરુદ્ર એના અર્ધાંશ છે. કોટિરુદ્ર એ અગિયાર હજારના ત્રણ ગણાં છે; સહસ્રકોટિરુદ્ર તો દસ મિલિયન રુદ્રો જેટલા છે. વાયવીય એ શતગુણ સાગર જેટલું છે, ઘર્મ એ હજાર ગણો સૂર્ય જેટલું છે—આ રીતે શૈવ ગણનાથી કુલ સંખ્યા લાખ સુધી પહોંચી. પણ વ્યાસજી એ બધું સંક્ષિપ્ત કરીને ૨૪,૦૦૦ શ્લોકોમાં લાવ્યું; એમાં શૈવ પુરાણ ચોથી ક્રમમાં આવે છે અને એમાં સાત સંહિતાઓ છે. પ્રાચીનકાળે શિવજી દ્વારા રચાયેલું પુરાણ શરૂઆતમાં કરોડો શ્લોકનું હતું, પણ સૃષ્ટિના આરંભે ઘણું ભૂલાઈ ગયું. પછી દ્વાપરયુગ અને અન્ય યુગોમાં આ પુરાણો અઠાર ભાગમાં વિભાજિત થયા અને દ્વૈપાયનાદિ મહર્ષિઓએ તેને ૪ લાખ શ્લોકોમાં સંક્ષિપ્ત કર્યું. શિવ પુરાણ ૨૪,૦૦૦ શ્લોકનું છે, તેમાં સાત સંહિતાઓ છે અને તે વેદસમાન માનવામાં આવે છે. એમાં પ્રથમ વિદ્વેશ્વર, બીજું રૌદ્રી, ત્રીજું શતરુદ્ર, ચોથું કોટિરુદ્ર, પાંચમું ઉમા, છઠ્ઠું કૈલાસ અને સાતમું વાયવીય છે—આ રીતે સાત સંહિતાઓ માનવામાં આવે છે. આ દિવ્ય શિવ પુરાણ, સાત સંહિતાઓ સાથે, સર્વોત્તમ છે, બ્રહ્મસમાન છે અને સર્વોચ્ચ મુક્તિ આપે છે. જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક આ પુરાણની સર્વ સંહિતાઓનું પઠન કરે છે, તે જીવિતાવસ્થામાં જ મુક્ત ગણાય છે. અનેક શ્રુતિ, સ્મૃતિ, પુરાણ, ઇતિહાસ અને આગમ ગ્રંથો પણ આ શિવ પુરાણની તુલનામાં અણમોટા પણ નથી. આ પવિત્ર શૈવ પુરાણ, જેને શિવજીએ વખાણ્યું છે, વ્યાસજીએ સંક્ષિપ્તરૂપે સંકલિત કર્યું નથી; તે સર્વ જીવો માટે કલ્યાણકર, ત્રિવિધ તાપનો નાશક અને શ્રેષ્ઠ લોકો માટે શુભદાયક છે. અહીં ધર્મ છે, જે છેતરપિંડી વગર શીખવાય છે, મુખ્યત્વે વેદાંતજ્ઞાનથી ભરપૂર છે; જ્ઞાનીઓ માટે, જે દ્વેષરહિત હોય, એ જાણવાનું વિષય છે, અને ત્યાં ધર્મ, અર્થ અને કામ ત્રણેય પુરુષાર્થો પ્રાપ્ત થાય છે. શૈવ પુરાણ તો પુરાણોમાં મણિ સમાન છે; તે વેદાંતના જ્ઞાનથી ઝગમગે છે અને પરમ તત્વનું ગાન કરે છે; જે કોઈ શ્રદ્ધાથી તેનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે, તે શંભુને પ્રિય થાય છે અને સર્વોચ્ચ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે. આ બધું સાંભળ્યા પછી, સર્વ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ સુતજીને કહ્યું: 'હવે અમને એ અદ્ભુત પુરાણનું પઠન કરો, જે વેદાંતનું સાર અને પૂર્ણત્વ છે.