શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
મહર્ષિ સૌતીએ વિદ્વાનોને કહ્યું: “હું હવે તમને શિવપુરાણની મહિમાનો થોડો અંશ જણાવું છું; મનને એકાગ્ર કરી, સાંભળો—ક્યારેય એક સમયે વ્યાસજી એ મને જે કહ્યું હતું તે. જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક શિવપુરાણનું કોઈ એક શ્લોક કે અર્ધશ્લોક પણ પાઠ કરે છે, એ ક્ષણમાં જ પાપોથી મુક્ત થાય છે. જે કોઈ નિષ્કાળંક અને શ્રદ્ધાપૂર્વક રોજ શિવપુરાણનું પાઠ કરે છે, એને જીવિતાવસ્થામાં જ મુક્તિ મળે છે. જે ભક્તિપૂર્વક રોજે રોજ શિવપુરાણની પૂજા કરે છે, તેને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે. જો કોઈ સામાન્ય સ્થળે બીજાના મુખેથી પણ આ પુરાણને શ્રવણ કરે, તો હું તેને પાપમુક્ત કરી દઉં છું. જે દૂરથી પણ આ શિવપુરાણને નમસ્કાર કરે છે, તેને સર્વ દેવતાઓની પૂજાનું ફળ નિશ્ચયે મળે છે. હવે સાંભળો—જે કોઈ આ શિવપુરાણને લખીને શિવભક્તોને અર્પણ કરે છે, તેને શાસ્ત્રો તથા વેદોના અધ્યયન અને ઉપદેશથી મળતું દુર્લભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. જે વ્યક્તિ ચતુર્દશી નું વ્રત રાખી, શિવભક્તોની સભામાં આ શિવપુરાણનું વિવેચન કરે છે, તે સર્વોથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. દરેક અક્ષર માટે ગાયત્રી પુરશ્ચરણ જેટલું ફળ મળે છે; અહીં સર્વ ભોગ ભોગવી, અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. ચતુર્દશીનું વ્રત રાખી, રાત્રે જાગરણ કરીને જે આ પુરાણને પાઠ કરે કે શ્રવણ કરે, તેનું ફળ હું જણાવું છું. કુરુક્ષેત્ર જેવા પવિત્ર સ્થળે, સૂર્યગ્રહણ સમયે, સર્વ દિશામાં પોતાને બરાબર ધન દાન કરવાનું જે ફળ મળે છે, એ ફળ બ્રાહ્મણોને—ખાસ કરીને વ્યાસાદિ વિદ્વાનોને—આ પુરાણ આપવાથી પણ મળે છે, એ નિશ્ચય છે. જે દિવસ-રાત આ શિવપુરાણનું ગાન કરે છે, તેના આદેશની રાહ ઈન્દ્રમુખે દેવતાઓ પણ જુએ છે. જે રોજ આ પુરાણનું પાઠ કરે કે સાંભળે છે, તેના દરેક સદકાર્યનું ફળ કરોડગણું વધે છે. જે એકાગ્રતાથી શ્રીરુદ્ર સંહિતાનું પાઠ કરે છે—even જો તેણે બ્રાહ્મણ હત્યા પણ કરી હોય—તો પણ માત્ર ત્રણ દિવસમાં શુદ્ધ થઈ જાય છે. જે મૌનવ્રત રાખી, ભૈરવ મૂર્તિ સામે રોજ ત્રણવાર રુદ્ર સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. જે વટવૃક્ષ અથવા બિલ્વવૃક્ષની પરિક્રમા કરીને રુદ્ર સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તે બ્રાહ્મણ હત્યાના પાપથી છુટકારો પામે છે. આમાં કૈલાસ સંહિતા તો વધુ મહાન માનવામાં આવે છે—તે બ્રહ્મસ્વરૂપ છે અને ‘ૐ’ શબ્દના અર્થને સ્પષ્ટ કરે છે. કૈલાસ સંહિતાની મહિમા શંકરજીએ સંપૂર્ણ જાણે છે, વ્યાસજી એનો અડધો ભાગ જાણે છે, અને હું—દ્વિજજનો—એનો પણ અડધો ભાગ જાણું છું. હું એમાંથી થોડું જ કહી શકું—કારણ કે બધું કહેવું શક્ય નથી—પણ માત્ર એટલું જ જાણવાથી મન પવિત્ર થઈ જાય છે. હે દ્વિજજનો, હું જગતમાં ક્યાંય—even સર્વત્ર શોધ્યા પછી પણ—એવું કોઈ પાપ નથી જુએ શકતો, જે આ પ્રખર સંહિતાથી નાશ પામતું ન હોય. આ કૈલાસ સંહિતા આનંદપૂર્વક શિવજી એ ઉપનિષદોના મહાસાગરમાંથી ઉત્પન્ન કરી, કુમારને અર્પણ કરી હતી; જે તેને પીએ છે, તે નિશ્ચયે અમર બને છે. જે બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કરવા ઈચ્છે છે, તે માત્ર એક મહિનો આ સંહિતાનો પાઠ કરે તો પણ મુક્ત થઈ જાય છે. અયોગ્ય દાન સ્વીકારવાથી, અશુદ્ધ ભોજનથી કે દુર્વચનથી થયેલા પાપ પણ—even એકવાર સંહિતાનો પાઠ કરવાથી—નાશ પામે છે. જે શિવમંદિરમાં કે બિલ્વવૃક્ષના વનમાં આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તેને એવો અમૂલ્ય ફળ મળે છે, જે શબ્દોથી વર્ણવી શકાય તેમ નથી. જે શ્રદ્ધાપૂર્વક આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે અને શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તેના સર્વ પિતૃઓ શંભુના પરમ ધામને પામે છે. ચતુર્દશીનું વ્રત રાખી, બિલ્વવૃક્ષના મૂળે આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તેને શિવજી તથા દેવતાઓ સીધા પૂજે છે. અન્ય સંહિતાઓ પણ છે, જે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે; બંને શ્રેષ્ઠ છે અને જ્ઞાનની લીલાથી યુક્ત છે. આમ, વેદસમાન શૈવ પુરાણનું વર્ણન થયું—જે શિવજીએ સ્વયં બ્રહ્મસ્વરૂપે રચ્યું. તેમાં વિદ્વાનોએ વિદ્વેષ, તાર-રૌદ્ર, વૈનાયક, ઔમિક, માતૃ, અગિયાર ભાગવાળી રુદ્ર, કૈલાસ અને શતરુદ્ર—આ પુરાણો ગણાવ્યા છે. કોટિરૂદ્ર, હજારો કોટિરૂદ્રથી શરૂ કરીને, વાયવીય (ધર્મ નામે પ્રસિદ્ધ)—આ સર્વ વિશિષ્ટ પુરાણો છે. કુલ બાર સંહિતાઓ છે, જે સર્વોત્કૃષ્ટ માનવામાં આવે છે; હવે હું તેમનો વિવરણ આપું છું—સાવધાન થઈ સાંભળો. વિદ્વેષ સંહિતામાં દસ હજાર શ્લોક છે; રુદ્ર, વૈનાયક, ઔમિક અને માતૃ પુરાણમાં દરેકમાં આઠ હજાર શ્લોક છે. અગિયાર રુદ્ર સંહિતાનો સમૂહ તેર હજાર શ્લોકનો છે; કૈલાસ સંહિતા છ હજારની છે; શતરુદ્ર એનો અડધો ભાગ છે. કોટિરૂદ્ર એ અગિયાર હજારના ત્રણ ગણો છે; સહસ્રકોટિરૂદ્રમાં દસ કરોડ રુદ્ર જેટલા શ્લોક છે. વાયવીય એ એકસો સમુદ્ર જેટલી વિશાળ છે; ઘર્મ એક હજાર સૂર્ય જેટલી છે; આમ શૈવ ગણતરી પ્રમાણે કુલ સંખ્યા લાખ સુધી પહોંચે છે. પણ વ્યાસજીએ તેને ચોવીસ હજાર શ્લોકમાં સંક્ષિપ્ત કર્યું; તેમાં શૈવ પુરાણ ચોથું છે અને તેમાં સાત સંહિતાઓ છે. અગાઉ શિવજીએ પુરાણની કલ્પના કરી હતી; તે મૂળરૂપે દસ કરોડ શ્લોકનું હતું, પણ સૃષ્ટિ આરંભે ઘણું ભૂલાઈ ગયું. પછી દ્વાપરયુગ અને અન્ય યુગોમાં એ અઢાર પુરાણોમાં વિભાજિત થયું અને દ્વૈપાયનાદિ મુનિઓએ તેને ચાર લાખ શ્લોકમાં સંક્ષિપ્ત કર્યું. આ રીતે, મહાત્મ્યથી પરિપૂર્ણ એવા શિવપુરાણની મહિમા મહર્ષિ સૌતીએ શ્રોતાઓને સમજાવી.