શિવપુરાણમ્

યોગના માર્ગ પર ચાલનાર માટે મનને સ્થિર કરવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. મનને એકાગ્ર બનાવવા માટે ધારણા (ધ્યાનની તૈયારી)નું અભ્યાસ કરવું જોઈએ. જ્યારે મન સતત શિવનું સ્મરણ કરે છે, ત્યારે એ ધ્યાનનું આધાર બની જાય છે. સાચું ધ્યાન તો એ છે જેમાં મન અન્ય કોઈ વિચારોથી વિખૂટું ન થાય અને ધ્યાનનું વિષય જેમ છે, એમ જ મન પણ બને. જ્યારે મનમાં સતત, અવિરત પ્રવાહ રહે અને બીજું કશુંય ધ્યાનમાં ન આવે, ત્યારે એ સાચું ધ્યાન ગણાય છે—આ રીતે બધું છોડીને માત્ર શિવને ધ્યાનમાં રાખવો, કેમ કે શિવ જ મંગળદાયક છે. ધ્યાનનો સર્વોચ્ચ વિષય એ છે—દેવતાઓથી પણ ઉપર એવા ભગવાન, જેમનું વર્ણન અથર્વણ વેદમાં થયું છે. એ જ રીતે, પરમ શિવા—શિવ અને શિવા બંને, જેઓ સર્વ જીવોમાં વ્યાપી છે—એમને ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. શાસ્ત્રોમાં જે રીતે શિવ અને શિવાનું વર્ણન થયું છે, એ બંને સર્વવ્યાપી, સર્વજ્ઞ અને અનેક રૂપે પ્રગટ થતાં હોવા છતાં હંમેશા ધ્યાનમાં લેવાય છે. આ ધ્યાનથી બે મુખ્ય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે: પ્રથમ છે મુક્તિ અને બીજું છે અણિમા જેવી સિદ્ધિઓની પ્રાપ્તી. ધ્યાનના આ બંને ફળો જાણી લેવાના છે. ધ્યાનનો અભ્યાસ કરતી વખતે ધ્યાનધારી, ધ્યાન, ધ્યાનનો વિષય અને ધ્યાનનો હેતુ—આ ચાર વસ્તુઓનું જ્ઞાન રાખવું જોઈએ. જે વ્યક્તિ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત છે, શ્રદ્ધાળુ છે, ધીરજ ધરાવે છે, આસક્તિથી મુક્ત છે અને હંમેશા ઉત્સાહી છે—એવી વ્યક્તિ સાચા અર્થમાં ધ્યાન કરે છે. જ્યારે જપથી થાકી જાવ, ત્યારે ફરી ધ્યાન કરવું; અને જ્યારે ધ્યાનથી થાકી જાવ, ત્યારે ફરી જપ કરવો. આ રીતે જપ અને ધ્યાન બંનેનું અનુષ્ઠાન કરનાર યોગમાં ઝડપથી સિદ્ધિ મેળવે છે. એકાગ્રતા બાર શ્વાસ સુધી ચાલે છે; ધ્યાન એ એકાગ્રતાની બાર ગણી અવધિ છે. જ્યારે ધ્યાન બારગણી અવધિ સુધી પહોંચે, ત્યારે તેને સમાધિ કહેવાય છે. સમાધિ યોગનું અંતિમ અંગ છે—સમાધિથી સર્વત્ર જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાય છે. જે અવસ્થામાં માત્ર ધ્યાનનો વિષય જ રહે છે, અને ચેતના પોતાનો સ્વરૂપ ગુમાવી દે છે—જેમ દહીં સ્થિર હોય—એ અવસ્થાને સમાધિ કહે છે. જ્યારે મન ધ્યાનના વિષયમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ જાય છે, ત્યારે યોગી તેને સ્પષ્ટ રીતે અનુભવ કરે છે. આવો યોગી, સમાધિમાં સ્થિત થયેલો, મુક્તિની અગ્નિ સમાન ગણાય છે. એવો યોગી ન સાંભળે છે, ન સુગંધ મેળવે છે, ન બોલે છે, ન જુએ છે, ન સ્પર્શનો અનુભવ કરે છે, અને મનમાં કોઈ કલ્પના પણ ઉદભવે નહીં. એ કંઈ વિચારતો નથી, બંધાઈ ગયો નથી, માત્ર લાકડાની દંડા સમાન સ્થિર રહે છે. જ્યારે આત્મા શિવમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે સમાધિમાં સ્થિત થયેલો યોગી એવો વર્ણવાય છે. જેમ પવનરહિત સ્થળે દીવો લહેરાતો નથી, એમ જ સમાધિમાં સ્થિત વિદ્વાન વ્યક્તિ કદી પણ ડગમગાતો નથી. આવું યોગ અભ્યાસ કરનાર યોગી માટે બધાં અવરોધો ધીરે ધીરે દૂર થઈ જાય છે અને સર્વોચ્ચ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ યોગના માર્ગે ચાલનાર માટે દસ પ્રકારના અવરોધો જણાવવામાં આવ્યા છે: આળસ, ગંભીર રોગો, અવ્યવસ્થિતતા, સ્થાન વિશે શંકા, મનની અસ્થીરતા, શ્રદ્ધાનો અભાવ, ભૂલની અનુભૂતિ, દુઃખ, ઉદાસીનતા અને વિષયોમાં ચંચળતા. આળસ એ શરીર અને મનની નિષ્ક્રિયતા છે; રોગો શરીરના તત્વોની અસંતુલનથી થાય છે; દોષો કર્મોથી થાય છે. અવ્યવસ્થિતતા એટલે ધ્યાનમાં ભૂલવું, જ્યારે અભ્યાસ એટલે મનન કરવું. જ્ઞાનમાં બંનેના કારણે સ્થાન વિશે શંકા થાય છે. મનની અસ્થીરતા એટલે સ્થિરતા ન હોવી; શ્રદ્ધાનો અભાવ એટલે યોગના માર્ગમાં નિશ્ચયનો અભાવ. જે સમજણ ખોટી હોય, તેને ભૂલ કહે છે. અજ્ઞાનથી થતું દુઃખ મનની આંતરિક પીડા છે. પૂર્વકર્મોથી થતું દુઃખ એ વૈશ્વિક પીડા છે; ગ્રહો કે વિષ જેવી દિવ્ય પીડા પણ વર્ણવાય છે. મુક્તિની ઈચ્છામાં અવરોધ આવે ત્યારે ઉદાસીનતા થાય છે; વિષયોમાં ઉલઝણ આવે ત્યારે ચંચળતા થાય છે. જ્યારે આ અવરોધો શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે યોગમાં તત્પર યોગીમાં દિવ્ય લક્ષણો દેખાય છે—આ સિદ્ધિના ચિહ્નો છે. છટકણી, શ્રવણ, સમાચાર, દર્શન, સ્વાદ અને સ્પર્શ—આ છ પણ અવરોધ છે; પણ જ્યારે એ ગુમ થઈ જાય, ત્યારે એ યોગસિદ્ધિ કહેવાય છે. છટકણી એટલે કોઈ પણ વિષયનું—as it is—જાણવું, એ સૂક્ષ્મ હોય, છુપાયેલું હોય, ભૂતકાળનું હોય, દૂર હોય કે ભવિષ્યમાં આવનાર હોય. શ્રવણ એટલે બધા ધ્વનિનું સહજ રીતે સાંભળવું; સમાચાર એટલે embodied beings વચ્ચેની બધી માહિતીનું જ્ઞાન. દર્શન એટલે દિવ્ય જીવોનું સહજ દર્શન; સ્વાદ એટલે દિવ્ય રસોનો અનુભવ. સ્પર્શ એટલે દિવ્ય સ્પર્શ, સુગંધ અને અન્ય ઇન્દ્રિય અનુભવ—even up to Brahma's world rulers—એવું પ્રાપ્ત થવું. માણિક્ય અને રત્નો સરળતાથી મળે છે; વિવિધ પ્રકારની મધુર વાણી સહજ રીતે ઉદભવે છે. બધા અમૃત અને દિવ્ય ઔષધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે; અને શ્રદ્ધા ધરાવતા યોગીને અપ્સરાઓ એ આપતી હોય છે. યોગની એક પણ સિદ્ધિ જોઈને મન મુક્તિમાં સ્થિર થઈ જાય છે—'જેમ મેં આ જોઈ, તેમ મુક્તિ પણ મળે.' શરીર ચાર પ્રકારથી ટકાવે છે: ક્ષીણતા, સ્થૂળતા, બાળપણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને યુવાની સાથે વિવિધ અસાધારણ રૂપો. ભૂમિ તત્વ વિના હંમેશા સુગંધિત સુગંધો મળે છે; આ રીતે આઠ ગુણો આસુરી અને ભૂમિ અવસ્થા તરીકે જણાવાય છે. પાણીમાં રહેવું અને ધરાથી બહાર આવવું શક્ય બને છે; મનમાં આવે ત્યારે મહાસાગર પી શકાય છે, કોઈ દુઃખ કે થાક વિના. દુનિયામાં જ્યાં ઇચ્છા થાય ત્યાં પાણી દેખાય છે; માટલાની જરૂર વિના પાણી હાથમાં આવી જાય છે. જે પણ સ્વાદહીન વસ્તુ ખાવાની ઈચ્છા થાય, એ ક્ષણે સ્વાદિષ્ટ બની જાય છે; અન્યત્ર ત્રિદેહનું ટકાવું થાય છે. શરીર ઘા વિના, ભૂમિ ગુણોથી યુક્ત રહે છે—આ રીતે સોળ પ્રકારની અદ્ભુત, રાજસિક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.