શિવપુરાણમ્

યોગના માર્ગમાં, શાસ્ત્ર કહે છે કે ઘૂંટણની આસપાસ, ન તો ઝડપથી અને ન તો ધીરે, આંગળીઓના ટકોરા સાથે એક ખાસ ચપટા રિધમ બનાવવી જોઈએ; તેને 'માપ' કહેવામાં આવે છે. આ માપને ક્રમશઃ અને ઉપરની દિશામાં સમજવું જોઈએ, અને નાડીઓની શુદ્ધિ પછી યોગ્ય રીતે પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. પ્રાણાયામને બે પ્રકારમાં યાદ કરવામાં આવે છે: બીજસહિત અને બીજવિહિન. બીજવિહિન એટલે કે જ્યાં neither જપ છે, neither ધ્યાન, અને બીજસહિત એટલે કે જપ અથવા ધ્યાન સાથે. બીજસહિત પ્રાણાયામ બીજવિહિન કરતાં શતગણું વધારે મહાન છે; તેથી યોગીઓ બીજસહિત પ્રાણાયામનો જ અભ્યાસ કરે છે. પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ પાંચ મુખ્ય વાયુઓ છે. નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય—આ વાયુઓ શરીરમાં વિવિધ ગતિઓનું કારણ બને છે, તેથી પ્રાણ નામ આપવામાં આવ્યું છે. જ્યારે ખોરાક અથવા અન્ય વસ્તુઓ લેવાય છે, ત્યારે અપાન વાયુ નીચે તરફ ગતિ કરે છે; વ્યાન વાયુ શરીરના બધા અંગોમાં ફેલાય છે અને તેમને વધારી દે છે. ઉદાન વાયુ જીવના મુખ્ય બિંદુઓને ચળવળ કરે છે; સમાન વાયુ શરીરમાં સંતુલન લાવે છે, તેથી તેને સમાન કહેવામાં આવે છે. નાગ વાયુ ડકારમાં ઓળખાય છે; કૂર્મ આંખો ખોલવામાં; કૃકલ છીંકવામાં; દેવદત્ત ઉંઘાવામાં. ધનંજય મૃત્યુ પછી પણ શરીરમાં રહે છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે. આ પ્રાણાયામનો ક્રમશઃ અભ્યાસ અપરિમિત ફળ આપે છે. પ્રાણાયામ સાધકના શરીરમાંથી તમામ દોષો દૂર કરે છે અને રક્ષણ આપે છે; જ્યારે શ્વાસ સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત થાય છે, ત્યારે તેના ચિહ્નો દેખાય છે. પછી શરીરમાં વીંટી, મૂત્ર અને કફ ઘટે છે, વધુ ખોરાક ખાવાની ક્ષમતા અને લાંબી શ્વાસ બહાર છોડવાની શક્તિ આવે છે. આ સાથે, શરીરમાં હલકાપણું, ઝડપ, ઉત્સાહ, અવાજમાં શ્રેષ્ઠતા, રોગોનો નાશ, બળ, તેજ અને સૌંદર્ય આવે છે. સ્થિરતા, બુદ્ધિ, યુવાનપણું, સ્થિરતા, સ્પષ્ટતા, તપથી પાપનો નાશ, યજ્ઞ, દાન અને વ્રતનું પાલન—all arise. તેમ છતાં, આ બધું પણ પ્રાણાયામના એક સોલામાં ભાગ જેટલું નથી; જેમ ઈન્દ્રિયો પોતાના વિષયોમાં લીન રહે છે, તેમ. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ઈન્દ્રિયો તેમના વિષયોથી restrain કરે છે, તેને 'પ્રત્યાહાર' કહેવામાં આવે છે; ઈન્દ્રિયો પોતાની પૂર્વ ક્રિયાઓથી સ્વર્ગ કે નરક તરફ લઈ જાય છે. તેમને નિયંત્રિત કે મુક્ત રાખવાથી સ્વર્ગ કે નરક મળે છે; તેથી સુખની ઈચ્છા ધરાવનાર, વિવેક અને વૈરાગ્યથી સજ્જ, ઈન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરવી જોઈએ. ઈન્દ્રિયો રૂપે ઘોડા ઝડપથી restraint કરીને, માણસે પોતે પોતાને ઉદ્ગત કરવું જોઈએ; સંક્ષેપમાં, 'ધારણા' એટલે મનને એક સ્થાને સ્થિર કરવું. અને એ સ્થાન માત્ર શિવ છે, બીજું કંઈ નથી; કારણ કે ત્રણ દોષ બીજેથી ઉદભવે છે. મનને એ સ્થાને નિશ્ચિત સમય માટે સ્થિર રાખવું. મન જો વિષયથી ન waver થાય, તો એ 'ધારણા' છે, બીજું કંઈ નહીં; ધારણાથી મનની સ્થિરતા પ્રથમ આવે છે. તેથી, મનને ધારણાના અભ્યાસથી સ્થિર બનાવવું જોઈએ; ધ્યાનમાં આધાર વારંવાર શિવનું સ્મરણ છે. જ્યારે મન વિક્ષેપ વિહિન હોય, અને ધ્યાનનો વિષય જે સ્થિતિમાં છે, એ જ cognition આવે, તો એ 'ધ્યાન' કહેવાય છે. અવિચલિત પ્રવાહ, બીજાં cognition વિહિન, એ 'ધ્યાન' છે; બધું બીજું ત્યજી, શિવ જ શુભતા આપનાર છે. સર્વોચ્ચ ધ્યાન Lord above the gods છે, જેમ Atharvaṇa revelationમાં જણાવ્યું છે; એ જ રીતે, સર્વોચ્ચ શિવા—શિવ અને શિવા—બધા જીવોમાં વ્યાપક છે, એમ ધ્યાન કરવું. આ બંને revealed અને remembered scripturesમાં સર્વત્ર વ્યાપક, સર્વજ્ઞ, વિવિધ રૂપે પ્રગટ, અને હંમેશાં ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે. ધ્યાનના બે ફળ: પ્રથમ મુક્તિ અને બીજું અણિમાદિ શક્તિઓની પ્રાપ્તી; આ બંને ફળો ધ્યાનથી મળે છે. યોગ જાણનાર એ ચાર જાણે: ધારક, ધ્યાન, ધ્યાનનો વિષય અને ધ્યાનો ઉદ્દેશ; અને યોગનો અભ્યાસ કરે. જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી સજ્જ, શ્રદ્ધાળુ, ધૈર્યવાન, અસ્પૃહા અને હંમેશા ઉત્સાહથી—એવા વ્યક્તિને આ રીતે ધ્યાન કરતા કહેવામાં આવે છે. જ્યારે જપથી થાક આવે, તો ફરી ધ્યાન કરવું; અને જ્યારે ધ્યાનથી થાક આવે, તો ફરી જપ કરવો. બંનેમાં engage કરનાર યોગને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે. Concentration (એકાગ્રતા) બાર શ્વાસ સુધી ચાલે છે; ધ્યાન concentration કરતાં બારગણું છે. ધ્યાન બારગણું થાય ત્યાં સુધી તેને 'સમાધિ' કહેવાય છે. સમાધિ યોગનો અંતિમ અંગ છે; સમાધિથી સર્વત્ર જ્ઞાનનો પ્રકાશ થાય છે. જે સ્થિતિમાં ધ્યાનનો વિષય જ રહે છે, અને જ્ઞાન પોતાનું સ્વરૂપ વિહિન હોય, એ 'સમાધિ' કહેવાય છે. મનને ધ્યાનના વિષયમાં લીન કરીને, યોગી તેને દૃઢપણે perceives કરે છે. સમાધિમાં સ્થિત યોગીને મુક્તિની આગ સમાન ગણવામાં આવે છે. એ neither સાંભળે છે, neither સુગંધ perceives કરે છે, neither બોલે છે, neither જુએ છે, neither સ્પર્શ perceives કરે છે, neither મનમાં કોઈ ઈરાદો થાય છે. એ કંઈ consider નથી કરતો, neither બંધાય છે, પણ લાકડાની જેમ સ્થિર રહે છે. આ રીતે, જ્યારે આત્મા શિવમાં લીન થાય છે, તો સમાધિમાં સ્થિત વ્યક્તિને આવું વર્ણન આપવામાં આવે છે. જેવી રીતે પવન વિહિન સ્થાનમાં દીવો flicker નથી કરતો, એ રીતે સમાધિમાં સ્થિત વિવેકી વ્યક્તિ waver નથી કરતો. આ રીતે યોગી ક્રમશઃ અભ્યાસ કરે, તો બધા અવરોધો દૂર થાય છે અને સર્વોચ્ચ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ આ યોગના અભ્યાસમાં દસ અવરોધો જણાવવામાં આવ્યા છે: આળસ, ગંભીર રોગો, ઉદાસીનતા, સ્થાનમાં શંકા, મનની અસ્થિરતા, શ્રદ્ધાનો અભાવ, ભૂલની perception, દુ:ખ, નિરાશા, અને વિષયોમાં ચંચળતા. આ દસ યોગાભ્યાસમાં અવરોધરૂપ છે. આળસ એટલે યોગીઓમાં શરીર અને મનની મંદતા; રોગો શરીરના તત્વોની અસમતુલનથી થાય છે; અને દોષો ક્રિયાઓથી થાય છે.