શિવપુરાણમ્

પવિત્ર સરસ્વતી નદી, જેની સાઠ શાખાઓ છે, તેના કિનારે વસતા જ્ઞાની મનુષ્યે ધીરે ધીરે બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કરે છે—આવું શાસ્ત્રોમાં ઘોષિત થયું છે. હિમાલયપુત્રી ગંગા પણ અત્યંત પવિત્ર નદી છે, તેની શત શાખાઓ છે અને તેના કિનારે કાશીથી આરંભે અનેક તીર્થો વસે છે. મૃગબૃહસ્પતિના સમયે ત્યાંના કિનારા અતિ ઉત્તમ ગણાય છે. શોનભદ્ર નદી, દસ શાખાઓ સાથે, પવિત્ર છે અને મનુષ્યને ઇચ્છિત ફળ આપે છે. ત્યાં સ્નાન તથા ઉપવાસથી ગણેશપદ પ્રાપ્ત થાય છે. નર્મદા, ચોવીસ શાખાઓ ધરાવતી મહાનદી, પણ પવિત્ર છે. અહીં સ્નાન અને નિવાસથી વિષ્ણુપદ પ્રાપ્ત થાય છે. તામસા (બાર શાખાઓ) અને રેવા (દસ શાખાઓ) પણ મહાનદીઓ છે. ગોદાવરી, એકવીસ શાખાઓ સાથે, બ્રાહ્મણહત્યાનો અને ગોહત્યાનો પાપ નાશ કરે છે અને રુદ્રલોક આપે છે. કૃષ્ણવેણી, અઢાર શાખાઓ ધરાવતી, સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને વિષ્ણુલોક આપે છે. તુંગભદ્ર (દસ શાખાઓ) બ્રહ્મલોક આપે છે. સુવર્ણમુખરી (નવ શાખાઓ) પણ પવિત્ર છે. અહીં સંતાન ઉત્તમ થાય છે અને બ્રહ્મલોકમાંથી પતિત આત્માઓ પણ આવે છે. સરસ્વતી, પંપા, કન્યા અને શુભ શ્વેતનદીના કિનારે નિવાસથી ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે. સહ્યાદ્રિથી નીકળતી કાવેરી મહાન અને પવિત્ર છે, તેની સત્તાવીસ શાખાઓ છે અને તે સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુ આપે છે. તેના કિનારે સ્વર્ગ, બ્રહ્મપદ અને વિષ્ણુપદ પ્રાપ્ત થાય છે. શૈવ કિનારા શિવલોક આપે છે અને મનુષ્યને ઇચ્છિત ફળ મળે છે. નૈમિષ, બદરી, મેષગ, ગુરુ અને રવિમાં સ્નાન કરવું જોઈએ—એ બ્રહ્મલોક આપે છે, અને પૂજા વગેરે પણ કરવી જોઈએ. સિંધુ નદીમાં સિંહ કે કર્કટ રાશિમાં સ્નાન કરવું શ્રેષ્ઠ છે. કેદારનું જળ પીવું અને ત્યાં સ્નાન કરવું જ્ઞાન આપે છે. ગોદાવરીમાં સિંહમાસે, ગુરુ સિંહમાં હોય ત્યારે સ્નાન કરવું જોઈએ—આ શિવલોક આપે છે, એમ શિવે કહ્યું છે. યમુના અને શોના નદીઓમાં ગુરુ કન્યામાં અને સૂર્ય પણ ત્યાં હોય ત્યારે સ્નાન કરવું જોઈએ—એ ધર્મલોક અને દંતિલોક તથા મહાન ભોગ આપે છે. કાવેરીમાં, જ્યારે સૂર્ય અને ગુરુ તુલામાં હોય, ત્યારે સ્નાન કરવું જોઈએ, એ સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે—એ વિષ્ણુના વચનથી જાણવું. વૃશ્ચિકમાસે તથા સૂર્ય અને ગુરુ વૃશ્ચિકમાં હોય ત્યારે પણ એ ફળ મળે છે. નર્મદામાં સ્નાન કરવાથી વિષ્ણુલોક મળે છે; સુવર્ણમુખરી અને અન્ય નદીઓમાં પણ, જયારે ગુરુ અને સૂર્ય હોય, ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ. જહ્નવીમાં મૃગમાસે, ગુરુ મૃગમાં હોય ત્યારે સ્નાન કરવું જોઈએ—એ શિવલોક આપે છે, એમ બ્રાહ્મણે કહ્યું છે. એ પછી બ્રહ્મલોક અને વિષ્ણુલોક ભોગવી, અંતે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, એમ બ્રહ્માએ કહ્યું છે. માઘમાસે, સૂર્ય કુંભમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે, ગંગામાં શ્રાદ્ધ, પિંડદાન અથવા તિલમિશ્રિત જળ અર્પણ કરવું જોઈએ—આ અણગણય પિતૃઓને ઉદ્ધાર કરે છે. કૃષ્ણવેણીમાં પણ, સૂર્ય મીનમાં હોય ત્યારે, એ કાર્ય પ્રસંશનીય છે. દરેક તીર્થમાં નિર્ધારિત માસે સ્નાન કરવાથી ઇન્દ્રપદ મળે છે. જ્ઞાની મનુષ્યે ગંગા કે સહ્યાદ્રીની નદીઓના કિનારે નિવાસ કરવો જોઈએ—એ સમયે પાપનો નાશ નિશ્ચિત છે. ઘણા ક્ષેત્રો છે, જે રુદ્રલોક આપે છે. તામ્રપર્ણી અને વેગવતી બ્રહ્મલોક ફળ આપે છે; તેમના કિનારે સ્વર્ગ આપતા ક્ષેત્રો છે. એમાં અનેક ક્ષેત્રો પુણ્ય આપે છે અને જ્ઞાની વ્યક્તિ દરેકમાં નિવાસ કરીને અનુરૂપ ફળ મેળવે છે. સદાચાર, શુભ વર્તન અને સતત ધ્યાનથી જ્ઞાની અને દયાળુ મનુષ્યે નિવાસ કરવો જોઈએ, નહિ તો ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી. પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કરેલું પુણ્ય વિશાળ સમૃદ્ધિ આપે છે, પણ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કરેલું પાપ બહુ મોટું થાય છે. જો કોઈ તે સમયે જીવન માટે પુણ્ય શોધે છે, તો વિનાશ આવે છે; પુણ્ય શરીર અથવા વાણીથી સમૃદ્ધિ આપે છે. માનસિક પાપ પણ દ્વિજ દ્વારા નાશ પામે છે, પણ એ હીરાના આવરણ જેવું લાંબા સમય સુધી રહે છે. માત્ર ધ્યાનથી જ તે નાશ પામે છે; નહિ તો કદી નાશ થતો નથી. વાણીથી થયેલું પાપ જપથી અને શરીરથી થયેલું પાપ તપથી નાશ પામે છે. ધનથી થયેલું પાપ દાનથી નાશ પામે છે; નહિ તો અનંત યુગો સુધી રહે છે. ક્યારેક પહેલાના પાપથી પુણ્ય પણ નાશ પામે છે. બીજ, વૃદ્ધિ અને ભોગ—આ ત્રણ ભાગ પુણ્ય તથા પાપના છે. બીજ ભાગ જ્ઞાનથી નાશ પામે છે, વૃદ્ધિ અગાઉ વર્ણવ્યા પ્રમાણે, અને ભોગ ભાગ માત્ર ભોગથી જ નાશ પામે છે. બીજ ભાગ નાશ પામે પછી, ઉરેલા ફળ ભોગ માટે રહે છે. દેવતાઓની પૂજા, બ્રાહ્મણોને દાન અને સમયાનુક્રમે વધતી તપસ્યાથી મનુષ્યે ભોગ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી સુખ ઈચ્છનાર મનુષ્યે પાપ ન કરવો જોઈએ. હવે, સદાચારનું ઉપદેશ આપો, જેના દ્વારા જ્ઞાની જગત પર વિજય મેળવે છે. એવા કર્મો કહો, જેમાં ધર્મ અને અધર્મ હોય, અને જે સ્વર્ગ કે નરક આપે છે. જે વિદ્વાન અને સદાચારથી યુક્ત હોય, તેને 'બ્રાહ્મણ' કહે છે; જે વેદજ્ઞ હોય, તેને 'વિપ્ર' કહે છે—આ બંને દ્વિજ ગણાય છે. જેનું વર્તન અને વેદજ્ઞાન ઓછું હોય, તે ક્ષત્રિય કહેવાય છે—રાજાની સેવા કરે છે; જેનું વર્તન થોડું હોય, તે વૈશ્ય કહેવાય છે—કૃષિ અને વેપાર કરે છે. જે 'શૂદ્ર' અથવા 'બ્રાહ્મણ' કહેવાય છે, તે વાસ્તવમાં ખેતી કરે છે; જે ઈર્ષાળુ છે, અન્યને હાનિ પહોંચાડે છે, તે 'ચંડાલ' અથવા દ્વિજ કહેવાય છે. પૃથ્વીનું રક્ષણ કરતો રાજા ક્ષત્રિય કહેવાય છે; અનાજ વેચનારને વૈશ્ય કહે છે અને બીજાને વેપારી કહે છે.