શિવપુરાણમ્

શિવ પુરાણના આ પવિત્ર શ્લોકોમાં, પરમ તત્વની અનંત મહિમા અને તેની વિવિધ રૂપોનું વર્ણન થાય છે. પુરુષ અને સ્ત્રીના પ્રકટ રૂપ બંનેથી સ્થાપિત થાય છે; પરમ આત્મા "શિવ" કહેવાય છે, અને તેની શક્તિ "શિવા" તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. શિવ "સદાશિવ" છે, અને શિવાની "મનોનમણી" તરીકે ઓળખાય છે. શિવ "મહેશ્વર" છે, અને શિવાની "માયા" કહેવાય છે. પુરુષ પરમ ભગવાન છે, અને પ્રકૃતિ પરમ દેવિ છે. રુદ્ર સાચા મહેશ્વર છે, અને રુદ્રાની એ રુદ્રની પ્રિય છે. વિષ્ણુ જગતના સ્વામી છે, અને લક્ષ્મી એ જગતના સ્વામીની પ્રિય છે. જ્યારે બ્રહ્મા સર્જનહાર છે, ત્યારે શિવ બ્રહ્મા છે, અને બ્રહ્માણી એ બ્રહ્માની પ્રિય છે. સૂર્ય એ શુભ શંભુ છે, તેની તેજસ્વિતા એ શુભ શિવ છે. મહેન્દ્ર કામના દુશ્મન છે, અને શાચી એ પર્વત રાજાની પુત્રી છે. અગ્નિ મહાદેવ છે, અને સ્વાહા એ શર્વના અર્ધાંગની છે. યમ ત્રિનયન દેવ છે, અને તેમની પ્રિય પણ પર્વત રાજાની પુત્રી છે. નિરૃતિ એ શુભ ભગવાન છે, અને નૈરૃતિ પર્વત રાજાની પુત્રી છે. વરુણ એ શુભ રુદ્ર છે, અને વરુણી પણ પર્વત રાજાની પુત્રી છે. વાયુ, ચંદ્રકલાથી શોભિત, શિવ છે, અને શિવા મનોહર છે. યક્ષ યજ્ઞના મસ્તકનો નાશક છે, અને ઋદ્ધિ પર્વત રાજાની પુત્રી છે. ચંદ્ર, ચંદ્રકલાને ધારણ કરનાર, એ ચંદ્ર છે, અને રોહિણી રુદ્રની પ્રિય છે. ઈશાન પરમ ભગવાન છે, અને તેમની ઉન્નત દેવી પરમ દેવી છે. અનંત, અનંત કંગનોથી શોભિત, એ અનંત છે, અને અનંતની પ્રિય પણ અનંત છે. કાળાગ્નિ રુદ્ર કાળના દુશ્મન છે, અને કાલી એ કાળના અંતકની પ્રિય છે. પુરુષ તરીકે જાણીતા, મનુ એ શંભુ છે; શતરુપા શિવાની પ્રિય છે. દક્ષ સાચા મહાદેવ છે, અને પ્રસૂતિ પરમ દેવી છે. રૂચિ એ ભવ છે, અને ભવાનીને વિદ્વાનો "અકુતિ" કહે છે. ભૃગુ એ ભગવાન છે જેને ભગાના નેત્રોનો નાશ કર્યો, અને ખ્યાતિ ત્રિનયનને પ્રિય છે. મારીચિ એ શુભ રુદ્ર છે, અને સંભૂતિ શર્વાની પ્રિય છે. ગંગાધર એ અંગિરાસ તરીકે ઓળખાય છે, અને સ્મૃતિને સાચા અર્થમાં ઉમા કહેવાય છે. પુલસ્ત્ય ચંદ્રકલાની મુકુટ ધારણ કરનાર છે, અને પ્રિતિ પિનાકિનની પ્રિય છે. પુલહ ત્રિપુરનો નાશક છે, અને તેમની પ્રિય શિવાને પ્રિય છે. યજ્ઞના નાશકને "યજ્ઞ" કહેવાય છે; ભક્તિ ભગવાનની પ્રિય છે. ત્રિનયન અહીં ત્રિનયન નથી; ઉમા જ વિદ્વાનો દ્વારા અનસૂયા તરીકે સ્મરણ થાય છે. કશ્યપ કાળના નાશક દેવ છે, અને દેવોની માતા મહેશ્વરી છે. વસિષ્ઠ કામના દુશ્મન છે, અને દેવી સાચી અરુંધતી છે. શંકર બધા પુરુષ છે; તમામ સ્ત્રીઓ મહેશ્વરી છે; બધા પુરુષ અને સ્ત્રીઓ તેમનાં જ પ્રકટ રૂપ છે. ભગવાન એ ભોક્તા છે; પરમ દેવી એ ભોગ્ય છે. જે પણ સાંભળવાનું છે, તે બધું ઉમાના સ્વરૂપમાં છે; સાંભળનાર ત્રિશૂલી છે. જે પૂછવાનું છે, તે બધું શંકરની પ્રિય દ્વારા ધારણ થાય છે; પૂછનાર સર્વાત્મા છે, ચંદ્રકલાથી શોભિત. જે જોવાનું છે, તે બધું વક્તાની પ્રિય દ્વારા ધારણ થાય છે; જોનાર જગતના સ્વામી છે, ચંદ્રકલાની મુકુટ ધારણ કરનાર. રસનું તત્વ મહાદેવી છે; શિવ એ રસનો આસ્વાદક છે. સ્નેહનું તત્વ ગિરિજ છે; સ્નેહનો ભોજન કરનાર ગિરીશ છે. વિચારનું તત્વ હંમેશા મહેશ્વરી દ્વારા ધારણ થાય છે; વિચારક સર્વાત્મા મહેશ્વર છે. સમજવાનું તત્વ ભવાનીની પ્રિય દ્વારા ધારણ થાય છે; જાણનાર ભગવાન છે, કોમળ ચંદ્રકલા મુકુટ ધરાવનાર. પ્રાણ પિનાકી છે, સર્વ જીવોના સ્વામી; પ્રાણમાં રહેવું એ અંબિકા છે, જળરૂપા, સર્વ માટે. ત્રિપુરાંતકની પ્રિય "ક્ષેત્ર"નું તત્વ ધારણ કરે છે; મૃત્યુના નાશક ભગવાન "ક્ષેત્રજ્ઞ"નું તત્વ ધરાવે છે. દિવસ ત્રિશૂલી છે; રાત ત્રિશૂલીને પ્રિય છે; આકાશ શંકર છે; ધરતી શંકરની પ્રિય છે. સમુદ્ર ભગવાન છે; કિનારો પર્વત રાજાની પુત્રી છે. વૃક્ષ વૃતધ્વજ દેવ છે; લતા જગતના સ્વામીની પ્રિય છે. શહેરોના શાસક ભગવાન સર્વ પુરૂષ રૂપ ધારણ કરે છે; દેવી, દેવોની આનંદદાયિ, સર્વ સ્ત્રી રૂપ ધારણ કરે છે. સર્વ પ્રિય દેવી શબ્દોના જાળને ધારણ કરે છે; કોમળ ચંદ્રકલા મુકુટ ધરાવનાર ભગવાન અર્થના સ્વરૂપને ધારણ કરે છે. જે પણ તત્વ માટે, જે શક્તિ જાહેર થાય છે, એ દેવી છે, જગતની શાસિકા; એ ભગવાન મહેશ્વર છે. જે પણ પરમ, શુદ્ધ, પવિત્ર, શુભ છે, તે બધા તેમની તેજસ્વિતા દ્વારા વિસ્તૃત છે, એવું શુભજન કહે છે. જેમ દીવટાની જ્યોતિ ઘરમાં પ્રકાશ ફેલાવે છે, તેમ બંનેની તેજસ્વિતા સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે. પરમ સત્તા જણાવે છે કે ઘાસથી લઈને શિવના સ્વરૂપ સુધી, સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રકટતાની અનોખી ક્રમબદ્ધતા બંનેના નજીકના સંબંધ પ્રમાણે થાય છે. બંને સર્વ સ્વરૂપ ધરાવે છે અને સર્વ મંગલ આપે છે; તેમને હંમેશા પૂજવું, નમવું અને ધ્યાનમાં લાવવું જોઈએ. હે કૃષ્ણ, મારા જ્ઞાન પ્રમાણે, મેં આજે તને પરમ ભગવાનની સાચી સ્વરૂપતા સમજાવી, પણ એ સંપૂર્ણ નથી. પરમ ભગવાનની સાચી સ્વરૂપતા કેવી રીતે કહી શકાય? એ તો બધા મહાન લોકોના મનથી પણ પરે છે. જે લોકોનું મન સંપૂર્ણ ભગવાનમાં સમર્પિત છે, એ માટે એ આંતરિક છે; બાકીના માટે એ બુદ્ધિમાં સ્થિર નથી, કે માત્ર જેટલી છે એટલી. અગાઉ વર્ણવેલી પ્રકટ મહિમા ભૌતિક છે; રહસ્ય જાણનારા એક અન્ય, પરમ, અભૌતિક અને ગુપ્ત મહિમા જાણે છે. એ પરમ, અભૌતિક મહિમા એવી છે, જ્યાં શબ્દો, મન અને ઇન્દ્રિય પણ પહોંચી શકતા નથી—ત્યાંથી પાછા ફરી જાય છે. એ જ અહીં સર્વોચ્ચ સ્થાન છે, એ જ પરમ લક્ષ્ય છે, એ જ પરમ સીમા છે—પરમ ભગવાનની મહિમા.