શિવપુરાણમ્

શિવજીની ઈચ્છાથી, પરમ શક્તિ શિવ તત્વ સાથે એકરૂપ થઈ, સર્જનના આરંભમાં પ્રગટ થવા લાગી — જેમ તલમાંથી તેલ નીકળે છે, એ રીતે. પછી, શક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલી ક્રિયા નામની શક્તિ, જ્યારે ઉદ્વેલિત થાય છે, ત્યારે સૌપ્રથમ નાદ જન્મે છે. આ નાદમાંથી બિંદુ ઉત્પન્ન થાય છે; બિંદુમાંથી ભગવાન સદાશિવ જન્મે છે; સદાશિવમાંથી મહેશ્વર જન્મે છે અને મહેશ્વરથી શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. શક્તિનું વાણી રૂપ, જેને વાગીશા કહેવામાં આવે છે, એ ત્રિશૂલધારી શિવજીની સ્વામી શક્તિ છે; એ માતાઓમાં અક્ષરોના રૂપમાં વિસ્તરે છે. પછી, અનંત સંગ્રહથી માયાએ સમય, વિધિ, મર્યાદા, જ્ઞાન અને મર્યાદામાંથી આસક્તિ તથા વ્યક્તિ ઉત્પન્ન કર્યા. માયામાંથી ફરીથી અવ્યક્ત તત્વ જન્મ્યું, જે ત્રણ ગુણોથી બનેલું છે; અને આ ત્રણ ગુણોથી — સત્વ, રજ, અને તમ — ત્રણેય અલગ અલગ રૂપે પ્રગટ થયા. આ ગુણોથી સમગ્ર બ્રહ્માંડ વ્યાપી ગયું; અને જ્યારે ગુણો ઉદ્વેલિત થયા, ત્યારે ગુણોના સ્વામીઓ — ત્રણ રૂપ — પ્રગટ થયા. એમાંથી મહતથી આરંભ કરીને ક્રમશઃ તત્વો જન્મ્યા; અને એ તત્વો પરથી અનંત બ્રહ્માંડના અંડો, શિવજીના આજ્ઞાથી, અનંત જ્ઞાન સ્વામીઓના અધ્યક્ષતામાં સ્થિર થયા. શક્તિની વિભાજનાઓ, શરીરનાં ભેદ પ્રમાણે વર્ણવાય છે; એ વિવિધ રૂપમાં, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ રૂપે સમજવી જોઈએ. રુદ્રની ઉગ્ર શક્તિ રૌદ્રી કહેવાય છે; વિષ્ણુ માટે વૈષ્ણવી, બ્રહ્મા માટે બ્રહ્માણી, અને ઇન્દ્ર માટે ઐન્દ્રિ કહેવાય છે. કેમ વધુ કહીએ? જે બ્રહ્માંડ કહેવાય છે, એ શક્તિથી જ વ્યાપ્ત છે — જેમ આંતરિક આત્મા શરીર વ્યાપ્ત કરે છે. તેથી, જે કંઈ છે — ચલ, અચલ — એ બધું જ શક્તિથી બનેલું છે; કલાનું પરમ રૂપ પરમાત્માનું જ છે. એ પરમ શક્તિ, ભગવાનની ઈચ્છા અનુસાર, બ્રહ્માંડના સ્થિર અને ચલ તમામ તત્વો સર્જે છે. જ્ઞાન, ક્રિયા અને ઈચ્છા — ત્રણ મૂળ શક્તિઓ સાથે — ભગવાન, સદૈવ શક્તિયુક્ત, બ્રહ્માંડને વ્યાપે છે અને ધરે છે. મહાદેવની ઈચ્છા શક્તિ, શાશ્વત અને સર્વ પરિણામોની નિયામક, ‘આવું હોવું જોઈએ, આવું ન હોવું જોઈએ’ એવા સ્વરૂપમાં છે. જ્ઞાન શક્તિ જ, વાસ્તવમાં, પરિણામ, સાધન, કારણ અને હેતુ — બુદ્ધિરૂપે — નિર્ધારિત કરે છે. ક્રિયા શક્તિ, પોતાની ઈચ્છા અનુસાર, એક ક્ષણમાં જ સમગ્ર ફળોના જગતને ઈચ્છારૂપે ઉત્પન્ન કરે છે. ત્રણ શક્તિઓનો ઉત્પન્ન થવું, એ શક્તિના સ્ત્રોતનું સ્વરૂપ છે; અને પરમ શક્તિથી પ્રેરિત, તમામ લોકોએ જન્મ લીધો છે. શક્તિ સાથેના સંયોજનથી શિવ ‘શક્તિમાન’ કહેવાય છે; અને આ જગત, શક્તિ અને શક્તિમાનથી ઉત્પન્ન, શક્ત અને શૈવ સ્વરૂપનું છે. જેમ પુત્ર પિતા અને માતા વિના જન્મતો નથી, તેમ ભવ અને ભવાણી વિના — આ ચલ અને અચલ જગત અસ્તિત્વમાં નથી; જગત પુરૂષ અને સ્ત્રીથી ઉત્પન્ન થાય છે, અને બંનેના સ્વરૂપનું છે. પુરૂષ અને સ્ત્રીનું પ્રગટ થવું, બંનેથી સ્થાપિત છે; પરમાત્મા ‘શિવ’ કહેવાય છે, અને એ ‘શિવા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. શિવ ‘સદાશિવ’ કહેવાય છે, અને એ ‘મનોનમણી’ છે; શિવ ‘મહેશ્વર’ છે, અને એ ‘માયા’ છે. પુરૂષ પરમ ભગવાન છે, અને પ્રકૃતિ પરમ સ્ત્રી છે; રુદ્ર મહેશ્વર છે, અને રુદ્રાણી રુદ્રજીની પ્રિય છે. વિષ્ણુ જગતના સ્વામી છે, અને લક્ષ્મી જગતના સ્વામીની પ્રિય છે; જ્યારે બ્રહ્મા સર્જનકર્તા છે, શિવ બ્રહ્મા છે, અને બ્રહ્માણી બ્રહ્માની પ્રિય છે. સૂર્ય ‘શંભુ’ છે, તેની પ્રભા ‘શિવ’ છે; મહેન્દ્ર કામના દુશ્મન છે, અને શાચી પર્વતરાજની પુત્રી છે. અગ્નિ મહાદેવ છે, સ્વાહા શર્વના અર્ધાંગની છે; યમ ત્રિનયન દેવ છે, અને તેની પ્રિય પર્વતની પુત્રી છે. નિરૃતિ ભગવાન છે, નૈરિતિ પર્વતની પુત્રી છે; વરુણ રુદ્ર છે, અને વરુણી પર્વતની પુત્રી છે. વાયુ, ચંદ્રમાથી શોભિત, શિવ છે, અને શિવ મનોહર છે; યક્ષ યજ્ઞના મસ્તકનો વિનાશક છે, અને ઋદ્ધિ પર્વતરાજની પુત્રી છે. ચંદ્ર, ચંદ્રમાથી શોભિત, ચંદ્ર છે, અને રોહિણી રુદ્રની પ્રિય છે; ઈશાન પરમ ભગવાન છે, અને તેની મહાન સ્ત્રી પરમ સ્ત્રી છે. અનંત, અનંત કંગનોથી શોભિત, અનંત છે, અને અનંતની પ્રિય અનંત છે; કાલાગ્નિ રુદ્ર કાળના દુશ્મન છે, કાલી કાળના અંતકની પ્રિય છે. પુરૂષ ‘મનુ’ છે, ‘શંભુ’ છે; શતરુપા શિવની પ્રિય છે; દક્ષ મહાદેવ છે, અને પ્રસૂતિ પરમ સ્ત્રી છે. રૂચિ ભવ છે, અને ભવાણી વિદ્વानों દ્વારા અકુતિ કહેવાય છે; ભૃગુ ભગવાન છે, જે ભગના નેત્રોનો વિનાશક છે, અને ખ્યાતિ ત્રિનયનને પ્રિય છે. મારીચિ રુદ્ર છે, સંભૂતિ શર્વની પ્રિય છે; ગંગાધર અંગિરાસ છે, અને સ્મૃતિ ઉમા કહેવાય છે. પુલસ્ત્ય ચંદ્રમાથી શોભિત છે, અને પ્રિતિ પિનાકિનની પ્રિય છે; પુલહા ત્રિપુરના વિનાશક છે, અને તેની પ્રિય શિવને પ્રિય છે. યજ્ઞના વિનાશક ‘યજ્ઞ’ છે; ભક્તિ ભગવાનની પ્રિય છે; ત્રિનયન અહીં ત્રિનયન નથી; ઉમા જ વિદ્વानों દ્વારા અનસૂયા તરીકે સ્મરણ કરવામાં આવે છે. કશ્યપ કાળના વિનાશક દેવ છે; દેવીની માતા મહેશ્વરી છે; વસિષ્ઠ કામના દુશ્મન છે; દેવી અરુંધતી છે. શંકર તમામ પુરુષ છે; તમામ સ્ત્રીઓ મહેશ્વરી છે; બધા પુરુષ અને સ્ત્રીઓ એમના જ સ્વરૂપો છે. ભગવાન ભોક્તા છે; પરમ દેવી ભોગ્ય છે; જે કંઈ સાંભળવાનું છે, એ ઉમાના સ્વરૂપનું છે; શ્રોતા ત્રિશૂલી છે. જે કંઈ પુછવાનું છે, એ શંકરની પ્રિયમાં છે; પુછનાર ચંદ્રમાથી શોભિત સર્વાત્મા છે. જે કંઈ જોવાનું છે, એ વક્તાની પ્રિયમાં છે; જોનાર જગતના સ્વામી, ચંદ્રમાથી શોભિત દેવ છે. આ રીતે, સર્વ સૃષ્ટિ, સર્વ શક્તિઓ, અને તમામ તત્વો — શિવ અને શક્તિના સંયોજનથી — જગતમાં વ્યાપ્ત છે, અને એ જ સર્વનું મૂળ છે.