શિવપુરાણમ્

આ સૃષ્ટિ આખી શ્રીષિવ અને શ્રીષિવાની અધિન છે, તેઓ સૃષ્ટિના અધિન નથી. કારણ કે આ જગત શાસન કરવા માટે છે, એટલે શ્રીષિવ અને શ્રીષિવા જગતના સ્વામી છે. જેમ શ્રીષિવ છે, એમ જ દેવી છે; અને દેવી જેવી છે, એમ જ શ્રીષિવ છે. જેમ ચાંદ્ર અને તેની ચાંદની વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી, એમ બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી. ચાંદ્ર તો તેની ચાંદની વિના તેજ આપતો નથી, એ રીતે શ્રીષિવ પણ શક્તિ વિના પ્રકાશિત થતો નથી. જેમ સૂર્ય તેના તેજ વિના અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી અને તેજ પણ સંપૂર્ણપણે સૂર્ય પર આધાર રાખે છે, એ રીતે શક્તિ અને શક્તિમાન બંને એકબીજાથી અવિભાજ્ય છે; શ્રીષિવ વિના શક્તિ નથી અને શક્તિ વિના શ્રીષિવ નથી. આ શક્તિ દ્વારા શ્રીષિવ હંમેશા ભક્તિ અને મોક્ષમાં રહેલા જીવાત્માઓમાં પ્રગટ થાય છે; એ જ પરમ શક્તિ છે, જાગૃત છે અને શ્રીષિવ પર આધાર રાખે છે. જેને સર્વેશ્વર ની શક્તિ કહેવામાં આવે છે, એ અનેક ગુણોથી યુક્ત છે, છતાં પરમાત્મા શ્રીષિવ સાથે એનું સ્વરૂપ એકરૂપ છે. એ જ પરમ જાગૃત શક્તિ છે, સ્વભાવથી સર્જનશીલ છે; એ જગતને અનેક રીતે વિભાજિત કરીને શ્રીષિવની ઈચ્છા અનુસાર ગોઠવે છે. એ મૂળ તત્વ માયા છે, જે ત્રણ ગુણો ધરાવે છે; એ માયાથી શ્રીષિવ પણ ઢંકાઈ જાય છે અને એ જ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી છે. શક્તિઓ એક, બે અને લાખો રીતે વિભાજીત થાય છે; વ્યવહાર પ્રમાણે એ અનેક રીતે વહેંચાયેલી છે. શ્રીષિવની ઈચ્છાથી પરમ શક્તિ જ્યારે શ્રીષિવ તત્વ સાથે એકરૂપ થાય છે, ત્યારે સર્જનના આરંભે તે તેલ જેમ તલમાંથી નીકળે એમ પ્રગટ થાય છે. પછી, અધિકૃત શક્તિમાંથી ક્રિયા નામની શક્તિ ઉદ્ભવે છે; જ્યારે એ શક્તિ ઉદ્ભવિત થાય છે, ત્યારે પ્રથમ નાદ (ધ્વનિ) પ્રગટ થાય છે. આ નાદમાંથી બિંદુ ઉત્પન્ન થાય છે; બિંદુમાંથી દેવીય સત્તા સદાશિવ જન્મે છે; સદાશિવમાંથી મહેશ્વર ઉત્પન્ન થાય છે, અને મહેશ્વરથી શુદ્ધ જ્ઞાન જન્મે છે. વાણીની જે શક્તિ છે, જેને વાગીશા કહે છે, એ ત્રિશૂલધારીની રાજશક્તિ છે; એ માતાઓમાં અક્ષરોના સ્વરૂપે વ્યાપે છે. પછી, અનંત સંચારથી માયાએ કાળ, વિધિ, નિયતિ, જ્ઞાન અને નિયતિથી મોહ તથા પુરુષનું સર્જન કર્યું. માયામાંથી ફરીથી અવ્યક્ત તત્વ ઉત્પન્ન થયું, જે ત્રણ ગુણોથી બનેલું છે; અને એ અવ્યક્તમાંથી ત્રણ ગુણો અલગ-અલગ સ્વરૂપે બહાર આવ્યા. સત્વ, રજસ અને તમસ—આ ત્રણ ગુણોથી આખું જગત વ્યાપેલું છે; અને જ્યારે ગુણો ઉદ્ભવિત થયા, ત્યારે ત્રણ સ્વરૂપો—ગુણોના સ્વામીઓ—પ્રગટ થયા. એમાંથી મહતથી શરૂ થતા તત્વો ક્રમશ: ઉત્પન્ન થયા; એમાંથી અસંખ્ય બ્રહ્માંડ, શ્રીષિવની આજ્ઞાથી સ્થાપિત થયા અને અનંત જ્ઞાન સ્વામીઓએ એનું પાલન કર્યું. શક્તિની વિભાજનાઓ શરીરોની ભિન્નતા પ્રમાણે વર્ણવવામાં આવે છે; એ વિવિધ સ્વરૂપોમાં, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ રૂપે સમજવાની છે. રુદ્રની ભયંકર શક્તિ રૌદ્રી કહેવાય છે; વિષ્ણુ માટે વૈષ્ણવી, બ્રહ્મા માટે બ્રહ્માણી અને ઇન્દ્ર માટે એ ઈન્દ્રાણી તરીકે ઓળખાય છે. વધુ શું કહીએ? જે જગત કહેવાય છે, એ આખું શક્તિથી વ્યાપેલું છે, જેમ આત્મા શરીરમાં વ્યાપે છે. એથી, જે કશું છે—ચલાયમાન કે અચલ—બધું જ શક્તિથી બનેલું છે; પરમ શક્તિ કલાનું સ્વરૂપ છે, જે પરમાત્માની જ છે. આ પરમ શક્તિ, ભગવાનની ઈચ્છા પ્રમાણે, આ આખા વિશ્વમાં સ્થિર અને ચલ બધું સર્જે છે. જ્ઞાન, ક્રિયા અને ઇચ્છા—આ ત્રણ મૂળ શક્તિઓથી ભગવાન સદા શક્તિસંપન્ન રહીને સમગ્ર જગતમાં વ્યાપે છે અને તેને ધારણ કરે છે. મહાપ્રભુની ઈચ્છાશક્તિ શાશ્વત છે અને સર્વકાર્યની નિયમક છે—'આવું થાઓ, આવું ન થાઓ' એમ એની સ્વભાવ છે. જ્ઞાનશક્તિ ખરેખર પરિણામ, સાધન, કારણ અને હેતુને બુદ્ધિ સ્વરૂપે નિર્ધારિત કરે છે. ક્રિયાશક્તિ પોતાની ઈચ્છાથી, ઇચ્છારૂપ ધારણ કરીને, આખા જગતના પરિણામોને ક્ષણમાં ઉત્પન્ન કરે છે. જેમ ત્રણ શક્તિઓ ઉદ્ભવવું શક્તિના સ્ત્રોતનો સ્વભાવ છે, તેમ પરમ શક્તિથી સર્વ લોક ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે શક્તિ સાથેના સંયોગથી શ્રીષિવ શક્તિમાન કહેવાય છે; અને આ જગત, શક્તિ અને શક્તિમાનથી ઉત્પન્ન થયેલું, શક્ત અને શૈવ બંને છે. જેમ પિતા અને માતા વિના પુત્ર જન્મી શકતો નથી, તેમ ભવ અને ભવાની વિના આ જગત—ચાલતું કે અચલ—જન્મી શકતું નથી; જગત પુરુષ અને સ્ત્રી બંનેથી ઉત્પન્ન થયું છે અને બંનેના સ્વરૂપનું છે. પુરુષ અને સ્ત્રીનું પ્રગટ થવું બંનેથી સ્થિર છે; પરમાત્મા શ્રીષિવ તરીકે ઓળખાય છે અને દેવી શ્રીષિવા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીષિવ સદાશિવ કહેવાય છે, અને દેવી મનોનમણી છે; શ્રીષિવ મહેશ્વર છે, દેવી માયા છે. પુરુષ પરમેશ્વર છે, પ્રકૃતિ પરમેશ્વરી છે; રુદ્ર મહેશ્વર છે, રુદ્રાણી રુદ્રની પ્રિય છે. વિષ્ણુ જગતના સ્વામી છે, લક્ષ્મી જગતના સ્વામીની પ્રિય છે; જ્યારે બ્રહ્મા સર્જક છે, શ્રીષિવ બ્રહ્મા છે, અને બ્રહ્માણી બ્રહ્માની પ્રિય છે. સૂર્ય શ્રીશંભુ છે, તેની કિરણો શ્રીશિવા છે; મહેન્દ્ર કામદેવના શત્રુ છે, શાચી પર્વતરાજની પુત્રી છે. અગ્નિ મહાદેવ છે, સ્વાહા શર્વની અર્ધાંગી છે; યમ ત્રિનેત્રધારી છે, તેની પ્રિય પર્વતરાજની પુત્રી છે. નિૃતિ ભગવાન છે, નૈૃતિ પર્વતરાજની પુત્રી છે; વર્ણુદેવ રુદ્ર છે, વર્ણિ પર્વતરાજની પુત્રી છે. વાયુ, ચંદ્રકલા ધારણ કરનાર, શ્રીષિવ છે અને શ્રીષિવા મોહક છે; યક્ષ યજ્ઞના મસ્તક વિધ્વંસક છે, ઋદ્ધિ પર્વતરાજની પુત્રી છે. ચંદ્ર, ચંદ્રકલા ધારણ કરનાર, ચંદ્ર છે, અને રોહિણી રુદ્રપ્રિયા છે; ઈશાન પરમેશ્વર છે, અને તેની મહાન સ્ત્રી પરમેશ્વરી છે. અનંત, અનંત કંકણોથી શોભિત છે, અનંતની પ્રિય પણ અનંત છે; કાળાગ્નિ રુદ્ર કાળના શત્રુ છે, કાલી કાળવિનાશકની પ્રિય છે. આ રીતે, સમગ્ર જગતમાં જે કંઈ છે તે શ્રીષિવ-શક્તિથી ઉત્પન્ન, વ્યાપી અને સંચાલિત છે—બંનેના અભેદ અને પરસ્પર સહયોગથી આખું બ્રહ્માંડ ચાલે છે.