શિવપુરાણમ્

શુંભ અને નિશુંભ, બંને ભાઈઓ, યુદ્ધમાં માર્યા ગયા. સ્કંદ પુરાણમાં જે મહાન કથા વર્ણવાઈ છે, તે સ્કંદના આશ્રયરૂપ છે અને સૌએ શ્રવણ કરી છે. ત્યારે, તારીકાસુર નામના દૈત્યરાજ, જે ઈન્દ્રદ્વેષી હતો, તેના વિનાશ માટે ભગવાન બ્રહ્માએ પ્રેરણા આપી અને દેવતાએ મન્દર મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં, ભગવાને દેવી સાથે લાંબા સમય સુધી આનંદ માણ્યો, આનંદમાં તલ્લીન રહ્યા અને તેને રસા નામ આપ્યું, જાણે કે તે પાતાળમાં લઈ જવામાં આવી હોય. પરંતુ ત્યાં ભગવાને દેવીને મોહિત કરી, પોતાનું અત્યંત શક્તિશાળી બીજ મુક્ત ન કર્યું, પરંતુ જેમ ઘી અગ્નિમાં અર્પણ થાય છે તેમ, શુદ્ધ અમૃત સમાન તે બીજ બહાર કાઢ્યું. આ બીજ ગંગા અને અન્ય નદીઓમાં, અગ્નિ દ્વારા થોડીક માત્રામાં, મૂકાયું; પછી જ્યાં-ત્યાંથી તે બીજ ધીરે-ધીરે એકત્રિત કરવામાં આવ્યું. સ્વાહાએ, કૃત્તિકા તારાઓનું રૂપ ધારણ કરીને, પોતાના પતિ સાથે આનંદ માણ્યો અને તે બીજને સુવર્ણ બનાવીને, મેરુ પર્વત પર એક વણમાં, રીડના ઝાડમાં મૂકી દીધું. સમય જતાં, તે તેજથી દસેય દિશાઓ પ્રકાશિત થઈ, બધા પર્વતો મેરુના તેજથી સુવર્ણવર્ણના બની ગયા. પછી, લાંબા સમય પછી, તે તેજમાંથી ત્યાં એક સુંદર બાળક જન્મ્યું, જે સૌ બાળકોમાં શ્રેષ્ઠ હતો. તેનું શિશુરૂપ જોઈને, દેવતાઓ, અસુરો અને બધા લોકોએ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. પિતા ભગવાન પોતે, પોતાના પુત્રને જોવા ઈચ્છતા આવ્યા; દેવી સાથે મળીને તેને કોળે લીધા અને બાળકના ચહેરા પર સ્મિત ખિલ્યું. ભગવાનના અંતરમાં પ્રેમથી ભરાઈ ગયા, જાણે અમૃત પી લીધું હોય; દેવતાઓ અને નિરાસક્ત મુનિઓએ આ દ્રશ્ય જોયું. ભગવાને બાળકને પોતાના છાતી પર નચાવ્યું, તેની રમતમાં આનંદ અનુભવ્યો અને બંને એકબીજાને પ્રેમથી જુએ છે. ભગવાને દેવીને આજ્ઞા આપી કે બાળકને પોતાની છાતી આપો અને તેને દૂધ પીવડાવ્યું, જે અમૃત સમાન હતું; અને કહ્યું: “તારો અવતાર લોકકલ્યાણ માટે છે.” છતાં પણ, ભગવાન અને દેવી સંતોષ પામ્યા નહીં; પછી ઈન્દ્રે વ્યવસ્થા કરી, કારણ કે તારીકાસુરનો ભય હતો. ભગવાને પુત્રનું દેવસેનાપતિપદ માટે અભિષેક કર્યું, દેવતાઓ વચ્ચે પુત્રને મૂક્યો; અને ભગવાન, ત્રિપુરવિનાશક, અજ્ઞાત રહીને સ્વયં સ્કંદનું રક્ષણ કરતા રહ્યા—ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ સાથે—તે ભયંકર ભાલા સાથે, જે ક્રૌંચ પર્વતને તોડી નાખે છે અને પ્રલયાગ્નિ જેટલું ભયાનક છે. જ્યારે તારીકાસુરનું માથું ઈન્દ્રે ભયવશ કાપી નાખ્યું, ત્યારે હરિ અને ધાતૃ સહિતના દેવતાઓએ વિશેષ સ્તુતિ કરી. એ રીતે, રાક્ષસોના સ્વામી રાવણે પણ પોતાની શક્તિનો અભિમાન રાખી, પોતાના લાંબા હાથોથી કૈલાસ પર્વત ઉંચકવાનો પ્રયાસ કર્યો. ત્યારે દેવતાઓના દેવ, ત્રિશૂલધારી ભગવાન, એ સહન કરી શક્યા નહીં અને માત્ર પોતાના મોટા અંગૂઠાની હલનચલનથી પર્વતને પૃથ્વીમાં દબાવી દીધો. કોઈ કારણસર, યમરાજ, જે જીવનો અંત લાવે છે, ઝડપથી આવ્યા અને એક આશ્રિત ભક્તના પ્રાણ ભગવાનના ચરણોમાં લઈ આવ્યા. પોતાના વાહન મહાન વૃષભને ઓળખ્યા વિના, સમુદ્રાગ્નિએ બધા ગ્રહોને પકડી લીધા અને જગતમાં એક જ જળ રહેલું છે. આ ભગવાનના અજાણ્યા અને આનંદદાયક વિહારો દ્વારા, સમગ્ર બ્રહ્માંડ અને તેની યાત્રા વારંવાર કંપાયમાન થઈ. જો શિવ, જે હંમેશા શાંત છે, બધાને બધું આપી દે, તો પછી પોતાની શક્તિથી મુક્તિ કેવી રીતે આપી શકે? અનાદિ કર્મોની વિવિધતા અહીં નિર્ધારક નથી; ખરેખર, ભગવાન કર્મને પણ કારણરૂપ બનાવીને ચલાવે છે. વધુ શું કહું? નાસ્તિક્ય કારણ નથી; હે પવન, મને કહો, તે કેવી રીતે ઝડપથી નાશ પામે? હે બ્રાહ્મણો, તમારી શંકાઓ, જે તર્કથી ઉદ્ભવેલી છે, યોગ્ય છે; કારણ કે શોધખોળથી, ઉન્નત બુદ્ધિવાળાઓમાં નાસ્તિક્ય સ્થાપિત થતું નથી. હું અહીં જ્ઞાનનું એ સાધન કહું છું, જે સજ્જનોની મોહતૃટિ કરે છે; પણ દુષ્ટો માટે અલગ સ્થિતિ છે, જો સુધી ભગવાનની કૃપા ન મળે. યોગ્ય રીતે નિર્ધારિત છે કે સર્વસંપૂર્ણ શિવની પરમ કૃપા સિવાય બીજું કંઈ પ્રાપ્ત થતું નથી. શિવની સ્વભાવજ પરમ કૃપા માટે પૂરતી છે; કેમ કે જે સ્વભાવહીન છે, તે કશું આપી શકતો નથી. ખરેખર, આખું જગત, બંધાત્માઓથી ભરેલું છે, તેનો ઉપકાર કરવો જોઈએ; પણ પરમ કૃપા માટે ભગવાનની આજ્ઞા જ અનુરૂપ છે. ભગવાન, આજ્ઞાદાતા તરીકે, હંમેશા સૌ પર કૃપા કરે છે; તો શિવ બીજા પર આધાર રાખીને કેવી રીતે કોઈ હેતુ સ્વીકારી શકે? ઉપકાર કરવા માટે કોઈ પર આધાર નથી; એટલે ‘સ્વાતંત્ર્ય’ શબ્દનો અર્થ પણ અનાધારિતતા છે. પણ જો જે પર ઉપકાર કરવો છે તે બીજાની પર આધાર રાખે છે, તો તે સ્વીકાર્ય છે; કૃપા સિવાય તેને સુખ કે મુક્તિનો કોઈ સંબંધ નથી. શરીરધારી માટે પણ, ભગવાનની આજ્ઞાથી કૃપા પાછી ખેંચાઈ જાય છે; જગતમાં એવું કંઈ નથી, જે શંભુના જ્ઞાનથી સ્થપિત ન હોય. જેની દ્વારા આપણે નિરાકારને સાકાર રૂપે ઓળખી શકીએ છીએ, એ શિવ, જે સ્વરૂપમાં સ્થિત છે, તેને ‘શૈવ સ્વરૂપ’ કહેવામાં આવે છે. કારણ કે એ નિરાકાર શિવ, પરમ કારણ, કોઈને પણ સ્પષ્ટ રૂપે દેખાતો નથી. માત્ર જ્ઞાનસાધન માટે અને પોતાની પ્રકૃતિ સમજાવવા માટે એ રીતે કહેવાય છે; નહીં તો અહીં અવગણના કે મધ્યસ્થ સંકેત નથી. સાચે કહું તો, માત્ર પોતાને સમાન જેવું રૂપ જ ‘રૂપ’ કહેવાય; અને શિવનું સ્વરૂપ, જે સ્વરૂપમય છે, તે તેની પરાત્પરતાનું ચિહ્ન છે. જેમ લાકડામાં અગ્નિ પ્રગટ થાય તે પહેલાં દેખાતો નથી, તેમ સ્વરૂપમાં પ્રગટ થવા પહેલાં શિવ પણ દેખાતો નથી—એવું તેનું સ્વરૂપ છે. જેમ કોઈ કહે ‘અગ્નિ લાવો’, તો તે માત્ર પ્રગટ લાકડામાંથી જ લાવાય છે, તેમ શિવની પૂજા પણ સ્વરૂપમાં જ કરવી યોગ્ય છે.