શિવપુરાણમ્

પ્રશ્ન ઉઠે છે કે જો સ્વભાવ વિરુદ્ધ હોય અને ભગવાન સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર હોય, તો પછી તેઓ પોતાનાં ઇચ્છાથી શાશ્વત અને અશાશ્વત વચ્ચે ગૂંચવણ કેમ સર્જતા નથી? સર્વત્ર એવું કહેવામાં આવે છે કે એક છે દેહધારી, સંપૂર્ણ; અને બીજો છે શિવ, નિષ્ફળ, જે શિવે પોતે સ્થાપિત કર્યો છે. ત્યારે દેહધારી પોતે જ શિવના સ્વરૂપમાં परिणત થાય છે; એટલે સ્વરૂપમાં દેહધારી અને સ્વરૂપ વચ્ચે નિર્ભરતા નિશ્ચિત છે. નહોતું તો સ્વરૂપ સ્વીકારવું કેમ શક્ય બનતું? એટલે સ્વરૂપનો સ્વીકાર કોઈ ઈચ્છિત ફળ મેળવવા માટે જ થાય છે. પોતાની ઇચ્છાથી દેહધારણ કરવું સ્વતંત્રતાને અનુરૂપ નથી, કારણ કે મનુષ્યોમાં આવી ઈચ્છા હંમેશા કર્મને અનુસરે છે. બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતા, ભૂતપ્રેત સુધી, પોતાના ઇચ્છાથી દેહ ધારણ અને ત્યાગ કરી શકે છે, પણ શું તેઓ કર્મથી પર છે? તેઓ જાણે છે કે દેહની રચના માયા જેવી છે, કારણ કે સૂક્ષ્મતા જેવી શક્તિઓ પર તેમનો અધિકાર છે, પણ એ પણ તેમની નિયંત્રણની સીમા છે. વિષ્ણુએ જ્યારે સમગ્ર બ્રહ્માંડનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું ત્યારે મહર્ષિ દધીચીએ પણ યુદ્ધ દરમિયાન એ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. શિવ, સર્વોપરી પરમાત્મા—even embodiment for him appears to us as similarity with other selves. બધા શિવને સર્વોચ્ચ કારણ અને સર્વહિતકારી માને છે, પણ એ સર્વને કૃપા આપનાર દેવતાઓને કેવી રીતે રોકે છે? બ્રહ્મા, જે હઠપૂર્વક શિવને ‘પુત્ર’ કહી નિંદા કરતા હતા, તેમની પાંચમી શિર શિવે વારંવાર કપાઈ નાખી. વિષ્ણુ જ્યારે નરસિંહ રૂપે હતા, ત્યારે શરભના ભયંકર સ્વરૂપે તેમના હૃદયને તીખી નખોથી ફાડી નાખ્યું અને પગથી દબાવી દીધા. દેવીઓ અને દેવતાઓમાં, દક્ષના યજ્ઞના પ્રસંગે, કોઈ પણ વીરભદ્રના દંડથી બચી શક્યા નહોતાં. ત્રિપુર નામના ત્રણ શહેરો, તેના સ્ત્રીઓ, દૈત્ય અને બાળકો—all were instantly consumed by the fire from Shiva’s eye. કામદેવ, જે સર્વ જીવોમાં આનંદ અને ઇચ્છાનો કારણ છે, તેને પણ શિવના ત્રીજા નેત્રથી નીકળેલી આગમાં હોમવામાં આવ્યો, અને દેવતાઓ ચીસો પાડી ઉઠ્યા. કેટલાક ગાયોએ, જ્યારે તેઓ આકાશમાં ઉડી રહી હતી, તેમના માથા પર દુધની ધારા વહાવી; પણ દેવતાએ ક્રોધથી જોયા, અને તરત જ તેઓ ભસ્મ થઈ ગઈ. જલંધર નામના દૈત્યને પાણીમાંથી ચક્ર બનાવી, વિષ્ણુને બાંધીને સો યોજન દૂર ફેંકી દીધો; એ જ જલંધરને પાણી સાથે જોડાઈને શિવે પોતાના ભયંકર ભાલાથી સંહાર્યો, અને વિષ્ણુએ તપથી એ ચક્ર ફરી મેળવ્યું. દેવતાઓના દુશ્મન દૈત્યકુલને અંધકના છાતી પર ત્રિશૂલના ઘા વડે—as the peacock’s lord—વિનાશ કર્યો. શિવે પોતાના કાંઠેથી કાળાનું સર્જન કર્યું, અને એ બાળકને પણ પૃથ્વી પર પતન કરાવ્યો; ગૌરીના ચામડીના આવરણમાં નિવાસ કરતી કૌશિકીને પણ ઉત્પન્ન કરી. શુંભ અને નિશુંભ નામના દૈત્યો યુદ્ધમાં માર્યા ગયા; સ્કંદ પુરાણમાં એ મહાકથા refuges રૂપે વર્ણવાઈ છે. તારક નામના દૈત્યરાજના વિનાશ માટે, જે ઇન્દ્રનો દ્વેષી હતો, બ્રહ્માના પ્રેરણે દેવતા મંદર મહેલમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં તેમણે દેવીને સાથે રાખી, લાંબા સમય સુધી આનંદ માણ્યો અને તેને રસા નામ આપ્યું, જાણે પાતાળમાં લઈ ગયા હોય. દેવીને મોહમાં મૂકીને, પોતાની શક્તિશાળી વીજ તેમને મુક્ત ન કરી, પણ જેમ ઘી અગ્નિમાં અર્પણ થાય છે તેમ, તે અમૃત સમાન વીજને બહાર કાઢી, ગંગા અને અન્ય નદીઓમાં અગ્નિના સહયોગથી થોડી થોડી મૂકી. પછી સ્વાહા, જે કૃત્તિકા તારાઓનું સ્વરૂપ ધારણ કરી પોતાની પતિ સાથે આનંદમાં હતી, અને સુવર્ણ બનીને, એ વીજને મેરુ પર્વત પર એક વણમાં મૂકી. સમય જતા, એ તેજથી દસેય દિશાઓ પ્રકાશિત થઈ, બધા પર્વતો મેરુના તેજથી સુવર્ણવર્ણી બની ગયા. બહુ સમય પછી, એ શક્તિમાંથી ત્યાં એક સુંદર બાળક જન્મ્યો, જે બાળકોથી શ્રેષ્ઠ હતો. તેનો મનમોહક બાળરૂપ જોઈ, દેવ, અસુર અને સર્વ લોક આશ્ચર્યચકિત અને વિસ્મિત થઈ ગયા. દેવતા પોતે પોતાના પુત્રને જોવા આવ્યા, અને દેવી સાથે મળીને તેને પોતાના કૂખમાં રાખ્યો; બાળકના ચહેરા પર સ્મિત ઝળહળી ઉઠ્યું. અનુરાગથી ભરેલા, જાણે અમૃત પી લીધું હોય, દેવતા અને નિર્વિકારી ઋષિઓએ એ દ્રશ્ય જોયું. દેવતાએ બાળકને પોતાના વક્ષ પર રમાડ્યો, તેની લીલાનો આનંદ માણ્યો, અને પરસ્પર પ્રેમથી નજરે નજર મળાવી. દેવીને આદેશ આપ્યો કે બાળકને પોતાનું સ્તનપાન કરાવે, અને બાળકે અમૃત સમાન દુધ પીધું; અને કહ્યું, “તમારું અવતરણ લોકકલ્યાણ માટે છે.” આપણે જોઈ શકીએ છીએ—even then, the god and goddess did not feel satisfied; ત્યારે ઇન્દ્રના આયોજનથી, તારક દૈત્યના ભયથી, દેવપુત્રનું દેવસેનાપતિ તરીકે અભિષેક કરાયો. દેવ, ત્રિપુરવિનાશક, પોતે અદૃશ્ય રહી, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ સાથે સ્કંદનું રક્ષણ કર્યું, અને ત્રિશૂલ જેવું ભયંકર શસ્ત્ર યુદ્ધમાં ઉપયોગ કર્યું. જ્યારે ઇન્દ્રે ભયથી તારકનું માથું કપાયું, ત્યારે હરિ અને ધાતૃ સહિત તમામ દેવતાઓએ વિશેષ સ્તુતિ કરી. એ જ રીતે, રાક્ષસાધિપતિ રાવણે પોતાનો બળ પર અભિમાન કરીને પોતાના લાંબા હાથથી કૈલાસ પર્વત ઉંચકવાનો પ્રયાસ કર્યો. ત્યારે દેવાધિદેવ ત્રિશૂલધારી શિવે, માત્ર પોતાના મોટા અંગૂઠાના હલનથી પર્વતને પૃથ્વીમાં દબાવી દીધો. કોઈ કારણસર, યમરાજ, જીવનના અંતક, ઝડપથી આવ્યા અને એક શરણાગત ભક્તનું જીવન ભગવાનના ચરણોમાં લઈ ગયા. આ રીતે, શિવના વિવિધ સ્વરૂપો, તેમનાં કર્મો અને દેવ-દૈત્ય વચ્ચેના પ્રભાવશાળી પ્રસંગો, આ શાસ્ત્રોના વર્ણનમાં શ્રદ્ધા અને આશ્ચર્યથી ઉજાગર થાય છે.