શિવપુરાણમ્

દેવીનાં મીઠાં, પ્રેમાળ અને શુભ વચનો સાંભળીને ભગવાન આનંદિત થયા અને તુરંત જ તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયા. તે સમયે ગણેશજી રક્ષક રૂપે ઊભા રહ્યા, હાથમાં સોનાની લાઠી, મણિખચિત વસ્ત્ર અને સાપ જેવું કટાર ધારણ કરી. જ્યારે મહાદેવ સોમ અને નંદિ પણ તેમની પ્રસન્નતા અનુભવતા, ત્યારે તેઓ ‘સોમનંદિ’ તરીકે વિખ્યાત થયા. દેવીને પ્રસન્ન કરીને, ચંદ્રશેખર ભગવાને તેમને દિવ્ય મણિખચિત આભૂષણોથી શોભિત કર્યા. પછી, ચંદ્રકેટલા ધરાવનારા હરએ, મહાન સન્માન સાથે, સર્વને મોહિત કરનાર પર્વતકન્યા ગૌરીને વિશિષ્ટ આસન પર બેસાડ્યા અને શ્રેષ્ઠ આભૂષણોથી તેમને સજાવ્યા. જ્યારે દેવીનું પૂજન-સન્માન કરવામાં આવી રહ્યું હતું, ત્યારે એમ કહેવામાં આવ્યું: “આ સમગ્ર વિશ્વ અગ્નિ અને સોમ, તથા શબ્દ અને અર્થ સ્વરૂપ છે.” એમ પણ કહેવામાં આવ્યું કે, “સર્વાધિકાર તો આજ્ઞામાં જ છે; અને એ આજ્ઞા તમે જ છો.” અમે આ વાતને યોગ્ય રીતે અને ક્રમથી સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ. અગ્નિને રૌદ્રી, ક્રૂર અને તેજસ્વી સ્વરૂપ કહેવાય છે; સોમને અમર શક્તિ, શાંતિદાયિ શક્તિનું સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે. જે અમર છે, એ જ આધાર છે; એ જ પ્રકાશ, જ્ઞાન અને કળા છે. બધા સૂક્ષ્મ તત્ત્વોમાં આ બંને, તત્વ અને શક્તિ, વ્યાપી રહ્યા છે. શક્તિનું કાર્ય દ્વૈતરૂપ છે: એક તો સૂર્યપ્રવૃત્તિ, અગ્નિસ્વરૂપ; અને તત્વનું કાર્ય ચંદ્રપ્રવૃત્તિ, જળસ્વરૂપ. શક્તિ વીજળી વગેરે જેવી છે; તત્વ મધુરતા વગેરે જેવા છે. શક્તિ અને તત્વના આવા વિભાજનથી જ સમગ્ર ચરાચર જગત નિર્વાહ પામે છે. અગ્નિમાંથી અમરત્વ ઉત્પન્ન થાય છે; અને અમરત્વથી અગ્નિ વધુ શક્તિશાળી બને છે. આ રીતે, અગ્નિ-સોમ તત્વ વિશ્વને કલ્યાણ આપે છે. પાકના વૈભવ યજ્ઞથી મળે છે; વરસાદ પાકની વૃદ્ધિ માટે છે; યજ્ઞથી વરસાદ, અને એ રીતે અખિલ જગત અગ્નિ અને સોમથી જ ટકેલું છે. અગ્નિ ઉપર તરફ ધધકે છે, જ્યાં સુધી ચંદ્રઅમૃત છે; અને અગ્નિ જ્યાં સુધી પહોંચે છે, ત્યાંથી ચંદ્રઅમૃત નીચે વહે છે. તેથી, કાળની અગ્નિ નીચે છે અને શક્તિ ઉપર છે; જ્યાં સુધી અગ્નિ ઉપર બળે છે અને પ્રળયરૂપ પ્રવાહ નીચે છે. આ ઉપરવતી કાળાગ્નિ આધારરૂપ શક્તિથી જ ટકી છે; તેમ જ, નીચે વહેતો સોમ એ શિવ અને શક્તિનું સ્થાન છે. શિવ ઉપર છે, શક્તિ નીચે છે; શક્તિ ઉપર છે, શિવ નીચે છે; આમ, અહીં કંઈ પણ એવું નથી, જેમાં શિવ-શક્તિ વ્યાપી ન હોય. અગ્નિની શક્તિ એવી છે કે, જગતને વારંવાર દહન કરીને એ રાખમાં પરિવર્તિત કરે છે; એટલે, એ રાખમાં અગ્નિની શક્તિ રહેલી છે. જે વ્યક્તિ એ રીતે રાખનું તત્ત્વ જાણીને, ‘અગ્નિ’થી આરંભ થતા મંત્રોનું જાપ કરીને એ રાખથી સ્નાન કરે છે, તે બંધનથી મુક્ત થાય છે. આ અગ્નિથી ઉત્પન્ન રાખ, જ્યારે સોમથી સંયમ વિધિ દ્વારા સ્નાન કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ પ્રકૃતિના અધિકાર માટે યોગ્ય બને છે. પણ જ્યારે એ રાખને સર્વત્ર સંયોગ વિધિથી શક્તિના અમૃતવર્ષા વડે સ્નાન કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ પ્રકૃતિના અધિકારને દૂર કરે છે. આથી, આવા અમૃતસ્નાન દ્વારા સર્વદા, માણસ મરણને જીતે છે; શિવ-શક્તિના અમૃતને સ્પર્શીને, પછી મૃત્યુ કેવી રીતે રહી શકે? જે વ્યક્તિ આ ગુપ્ત દહન અને સ્નાન જાણે છે, અને અગ્નિ-સોમની અવસ્થા ત્યાગે છે, તેને ફરી જન્મ નથી મળતો. જે યોગમાર્ગે શરીરને શિવના અગ્નિથી દહન કરે છે અને શક્તિના અમૃતથી સ્નાન કરે છે, તે અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે. ભગવાને જે અર્થ સમજાવ્યો કે, સમગ્ર જગત અગ્નિ અને સોમ સ્વરૂપ છે, તેને હ્રદયમાં સ્થિર કરીને, એમ જ વર્ણન કરાયું. હવે હું સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું કે, જગતમાં શબ્દ અને અર્થનું તત્ત્વ કેવી રીતે સ્થાપિત થયું અને છગું માર્ગનું જ્ઞાન કેવી રીતે છે. કોઈ પણ વસ્તુ શબ્દ વિના નથી, અને શબ્દ અર્થ વિના નથી; તેથી યોગ્ય સમયે દરેક શબ્દ સર્વ અર્થને વ્યાપે છે. પ્રકૃતિનું રૂપ દ્વૈત છે: શબ્દ અને અર્થની પ્રકટિ; આ જ શિવ-શક્તિનું પ્રાથમિક સ્વરૂપ, પરમાત્મા. જે શક્તિ શબ્દરૂપ છે, તેને વિદ્વાનો ત્રણ પ્રકારની માને છે: સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને પરમ. સ્થૂલ એ છે, જે સાંભળવામાં આવે છે; સૂક્ષ્મ મનની રચના છે; પરમ નિર્વિકલ્પ, નિર્વિકાર છે. એ જ પરમ શક્તિ છે, જે શિવતત્વમાં નિવાસ કરે છે. જ્ઞાનશક્તિ સાથે સંયુક્ત થઈ, ઈચ્છાશક્તિથી પણ એ સશક્ત બને છે; સર્વ શક્તિઓનું સમૂહરૂપ એ જ શક્તિતત્વ કહેવાય છે. એ સર્વ સર્જનના મૂળરૂપે કુંડલિની, માયા અને પરમ શુદ્ધ માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે. એ શક્તિ વિભાજનરૂપ છે અને છગું માર્ગમાં વિસ્તરે છે; તેમાં ત્રણ શબ્દના અને ત્રણ અર્થના માર્ગ છે, જેમ જણાવ્યું છે. સર્વ લોકો માટે, તેમની શુદ્ધિ અનુસાર, સર્વ તત્ત્વોના વિભાજનથી વિલય અથવા ભોગનો અધિકાર થાય છે. કલાઓ દ્વારા એ તત્ત્વો વ્યાપે છે, જેમ તેઓ સર્વોચ્ચ પ્રકૃતિના આરંભે, તેમના પાંચગું રૂપાંતરથી થાય છે. અને એ કલાઓ, નિવૃતિથી આરંભી, પૂરતી માનવામાં આવે છે; મંત્ર, પદ અને વર્ણના માર્ગો પોતાના નામે ઓળખાય છે. ભુવન, તત્ત્વ અને કલાના માર્ગો પણ ક્રમશઃ અર્થથી સ્થાપિત થાય છે; અહીં સર્વનો પરસ્પર વ્યાપ અને અવ્યાપ સમજાવવામાં આવ્યો છે. મંત્રો સર્વ પદથી વ્યાપે છે, કારણ કે વાક્ય પદોથી બને છે; અને પદો વર્ણોથી, કારણ કે વર્ણસમૂહને જ પદ કહે છે. વર્ણો ભુવનોથી વ્યાપે છે, કેમ કે તેઓ તેમાં રહેલા છે; અને ભુવનો તત્ત્વસમૂહથી, કારણ કે તેઓમાંથી ઉત્પન્ન અને વિસ્તરે છે. એ ઘણા રીતે કારણ તત્ત્વોથી વ્યાપે છે, કારણ કે એમાંથી સ્થાપિત થાય છે; અને અહીં કેટલાક ભુવનો આંતરિક રીતે ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે, ભગવાને જે તત્ત્વજ્ઞાન અને શક્તિનું રહસ્ય પ્રસાદરૂપે જણાવ્યું, તે શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળનારને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.