શિવપુરાણમ્

દેવીએ પોતાની ભ્રૂમધ્યમાંથી પોતાની જેમ તેજસ્વી એક શક્તિનું સર્જન કર્યું. જ્યારે એ શક્તિ પ્રગટ થઈ, ત્યારે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાદેવ હરાએ હસતાં હસતાં એ શક્તિને કહ્યું: “બ્રહ્માજીનું તપથી પૂજન કર અને તેમનો ઈચ્છિત કાર્ય પૂર્ણ કર.” મહાદેવના આ આજ્ઞાને દેવીએ નમ્રતાપૂર્વક સ્વીકારી. પછી, બ્રહ્માજીના વચન અનુસાર, એ દેવી દક્ષની પુત્રી બની અને પોતાની અનન્ય બ્રહ્મરૂપ શક્તિ બ્રહ્માને અર્પણ કરી. એ શક્તિ બ્રહ્માના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ, અને ત્યારપછી બ્રહ્મા અદૃશ્ય થઈ ગયા. એ સમયથી સ્ત્રીઓ સાથે સંયોગ દ્વારા જ જગતમાં ભોગનો આરંભ થયો. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યારપછી સૃષ્ટિનું સર્જન સંયોગથી થવા લાગ્યું; બ્રહ્મા પોતે પણ આનંદ અને સંતોષ પામ્યા. આ રીતે દેવીની શક્તિની ઉત્પત્તિનું વર્ણન થયું, જે પુણ્યમાં વૃદ્ધિ લાવે છે અને શ્રવણયોગ્ય છે. જે કોઈ રોજ આ દેવી શક્તિની ઉત્પત્તિનું પઠન કરે છે, તેને સર્વ પુણ્ય અને શુભ સંતાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. પછી, ભગવાન પાસેથી પરમ અને શાશ્વત શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને, પ્રજાપતિએ સંયોગથી સંતતિ સર્જવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેઓ પોતે અર્ધ સ્ત્રી અને અર્ધ પુરુષ રૂપે પ્રગટ થયા; એ સ્ત્રી ભાગમાંથી શતરૂપા જન્મી. બ્રહ્માએ વિરાટનું સર્જન કર્યું, જે અર્ધ પુરુષ હતા—તેઓ જ સ્વાયંભુવ મનુ, પ્રથમ મનુષ્ય તરીકે ઓળખાયા. શતરૂપા દેવીએ ઘોર તપ કરીને તેજસ્વી મનુને પતિ તરીકે સ્વીકાર્યા. શતરૂપાથી બે પુત્ર—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—જન્મ્યા, જે ઉત્તમ પુત્રો હતા. અને બે કન્યાઓ પણ જન્મી—એક અકુતિ અને બીજી પ્રસૂતિ. મનુએ પ્રસૂતિને દક્ષને આપી અને પ્રજાપતિએ અકુતિને રૂચિને આપી. અકુતિમાંથી રૂચિને મનથી યજ્ઞ અને દક્ષિના નામે પુણ્યશાળી યુગલ જન્મ્યા, જેમણે જગતની ધારણા કરી. દક્ષ પ્રજાપતિએ ચોવીસ પુત્રીઓનું જનન કર્યું. શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, પુષ્ટિ, તૃષ્ટિ, મેધા, ક્રિયા, બુદ્ધિ, લજા, વપુ, શાંતિ, સિદ્ધિ અને કીર્તિ—આ તેર પુત્રીઓ. ધર્મે, પત્ની તરીકે, દક્ષની પુત્રીઓને સ્વીકારી; બાકી અગિયાર નાની અને સુંદર આંખવાળી પુત્રીઓ રહી ગઈ: ખ્યાતિ, સત્યાર્થા, સંભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રિતિ, ક્ષમા, સન્નતિ, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા. આ દક્ષપુત્રીઓનું વિવાહ ભૃગુ, શર્વ, મરીચિ, અંગિરસ, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, વસિષ્ઠ, પાવક અને પિતૃઓ સાથે થયું. ખ્યાતિથી શરૂ કરીને મહાન ઋષિઓએ દક્ષપુત્રીઓને સ્વીકારી, અને ધર્મથી કામથી યશ સુધીના ત્રેવીસ પુત્રો જન્મ્યા. ધર્મ પાસેથી શ્રદ્ધા વગેરે પુણ્યશાળી પુત્રીઓ જન્મી, જ્યારે અધર્મના વંશમાં હિંસા વગેરે દ્વારા દુઃખદાયક સંતાન ઉત્પન્ન થયા. નિકૃતિ વગેરેમાંથી અધર્મથી યુક્ત પુત્રો જન્મ્યા, જેમના પત્ની-પુત્રો અનિયમિત હતા. આ રીતે તામસિક સૃષ્ટિનું સર્જન થયું, પણ તેનું પણ નિયમ ધર્મે જ રાખ્યો. દક્ષની પુત્રી, જે રુદ્રને પ્રિય હતી, એ સતી હતી. પતિના અપમાનને લીધે, તેણે દક્ષથી મળેલું શરીર ત્યજી દીધું અને દક્ષ તથા તેની પત્ની અને સગાંઓને નિંદા કરી. પછી એ સતી હિમાલય અને મેના દંપતીની પુત્રી તરીકે જન્મી; રુદ્રે, જે સતીને પોતાના સમાન તેજસ્વી જોઈ, તેને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી. જેમ વર્ણન થયું છે, તેમ અનેક અન્ય પ્રજાઓનું સર્જન થયું. ભૃગુ અને ખ્યાતિથી લક્ષ્મીનો જન્મ થયો, જે નારાયણને પ્રિય છે. ધાતા અને વિધાતા, આ બંને દેવતા, મનુઓના ચક્રને ધારણ કરે છે; તેમાથી હજારો સંતાન અને પૌત્રો ઉત્પન્ન થયા. ભૃગુના તમામ વંશજ સ્વાયંભુવ મનુના અંતરાલમાં ગણાય છે. મરીચિથી સંભૂતિ જન્મ્યા, જેમણે પૌર્ણમાસા જન્માવ્યા. અને ચાર પ્રસિદ્ધ પુત્રીઓથી કશ્યપનો જન્મ થયો, જેમણે અનેક પુત્રો આપ્યા. અંગિરસની પત્ની સ્મૃતિએ અગ્નિધ્ર અને શરભા—એવા બે પુત્રો અને ચાર પુત્રીઓ જન્માવ્યા. તેમના સંતાન અને પૌત્રો અનેક હતા અને હવે વિલીન થઈ ગયા છે. પુલસ્ત્યની પત્ની પ્રિતિથી દંતોગ્નિ નામે પુત્ર થયો, જે અગાઉના જન્મમાં, સ્વાયંભુવ અંતરાલમાં, યોગ તરીકે ઓળખાતા. પૌલસ્ત્ય તરીકે અનેક વંશજ પ્રસિદ્ધ છે. પુલહને ક્ષમાથી સંતાન મળ્યા—કર્દમ, સૂરિ અને સહિષ્ણુ—આ ત્રણેય અગ્નિના ત્રણે રૂપે તેજસ્વી હતા અને પોતપોતાની વંશ પરંપરા સ્થાપી. ક્રતુની પત્ની સન્નતિથી ક્રતુ સમાન પુત્રો જન્મ્યા, જેમની પત્ની અને સંતાન બધા બ્રહ્મચારી ગણાય છે. એ છલીસ હજાર વાલખિલ્ય તરીકે ઓળખાય છે, જે સૂર્યની આસપાસ અનુરોરાથી આગળ ગતિ કરે છે. અનસૂયાએ અત્રિને પાંચ અત્રેય પુત્રો આપ્યા અને એક પુત્રી શ્રુતિ, જે શંખપાદાની માતા બની. પાંચ અત્રેય—સત્યનેત્ર, હવ્ય, એપોમૂર્તિ, શનૈશ્ચર અને સોમ—પ્રસિદ્ધ છે. એ અત્રિવંશીઓના પુત્રો-પૌત્રો પણ સ્વાયંભુવ યુગમાં હજારોની સંખ્યામાં થઈ ગયા. ઉર્જાથી વસિષ્ઠને સાત પુત્રો થયા અને તેમની મોટી બહેન સુંદર રૂપાળી પુંડરીકા હતી. આ રીતે દેવીઓ-દેવતાઓ અને ઋષિ-મુનિઓના વંશ, તેમની સંતાન પરંપરા, અને જગતની સર્જનકથા અહીં વર્ણવાઈ છે, જે શ્રવણ અને સ્મરણ માટે અત્યંત પુણ્યદાયી છે.