શિવપુરાણમ્

દેવતાઓ પણ જેના પરમ સ્વરૂપને જાણવામાં અસમર્થ છે, એવી પરમેશ્વરી, સમગ્ર બ્રહ્માંડની શાસિકા, પોતાના સ્વામીના અંગમાંથી પ્રગટ થાય છે છતાં તે સ્વતંત્ર છે. તે સર્વજ્ઞા, સર્વવ્યાપી, અતિસૂક્ષ્મ અને સત્તા-અસત્તાના ભેદથી રહિત છે; તે સર્વ લોકની મહારાણી છે. તેની દિવ્ય તેજસ્વીતાથી આખું જગત પ્રકાશિત થાય છે. ત્યારે વિરાટે, મહાદેવીને વંદન કરીને, ભક્તિપૂર્વક પ્રાર્થના કરી: "હે દેવી, ભગવાને શરૂઆતમાં મને સર્જ્યું, અને તમે તો સર્વ લોકની મૂળ તત્વ છો. જીવસૃષ્ટિની રચનામાં મને નિયુક્ત કર્યું છે, તેથી હું આખું જગત સર્જું છું. હે દેવી, મેં મન દ્વારા બધા દેવતાઓ અને અન્ય જીવોને સર્જ્યા છે, પણ વારંવાર સર્જાતા હોવા છતાં તેઓમાં વૃદ્ધિ થતી નથી. હું સર્વે સંતાનને ઉન્નતિ આપવાનો ઈચ્છુક છું, પણ પરમ સર્જનના નિયમ પ્રમાણે, મેં ફક્ત યુગલ રૂપે તેમને સર્જ્યા છે. હે દેવી, તમારી તરફથી અત્યાર સુધી સ્ત્રીઓનું કોઈ વંશ પ્રગટ થયું નથી, તેથી હું સ્ત્રીઓની સૃષ્ટિ કરવાના શક્તિથી વંચિત છું. જગતની સર્વ શક્તિઓ તો તમારી પાસેથી જ ઉપજે છે; તેથી તમે સર્વત્ર સર્વને શક્તિ આપનાર છો. હે માયાદેવી, દેવતાઓની શાસિકા, હું તમારી પાસે પ્રાર્થના કરું છું કે તમે તમારા અંશથી ચાલતી-અચલતી સૃષ્ટિમાં વૃદ્ધિ કરો. હે સર્વવ્યાપિ, મારા પુત્ર દક્ષની પુત્રી રૂપે અવતરાવો, અસ્તિત્વના વિનાશક! બ્રહ્માએ, જે બ્રહ્માનું મૂળ છે, એમ કહી દેવીને વિનંતી કરી. ત્યારે દેવીએ પોતાના ભ્રૂકુટીમાંથી પોતાના સમાન તેજવાળી એક શક્તિ ઉત્પન્ન કરી. તેને જોઈને દેવાધિદેવ મહાદેવ હરાએ સ્મિત સાથે કહ્યું: ‘બ્રહ્માની તપસ્યા દ્વારા આરાધના કરો અને તેમના ઇચ્છિત કાર્યને પૂર્ણ કરો.’ પરમેશ્વરના આદેશને પામીને, દેવીએ નમ્રતાપૂર્વક સ્વીકારી લીધું. બ્રહ્માના વચનથી, દેવી દક્ષની પુત્રી બની અને પોતાની અસાધારણ બ્રહ્મરૂપ શક્તિ બ્રહ્માને આપી. ત્યારબાદ, દેવી ભગવાનના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ અને ભગવાન અદૃશ્ય થઈ ગયા. એ સમયથી દુનિયામાં સ્ત્રીઓ સાથે સંયોગ દ્વારા આનંદની પ્રથા શરૂ થઈ. ત્યારથી સૃષ્ટિનું સર્જન સંયોગથી થવા લાગ્યું; બ્રહ્મા પણ આનંદ અને તૃપ્તિ પામ્યા. આ રીતે દેવીની શક્તિની ઉત્પત્તિનું વર્ણન થયું, જે પુણ્યવર્ધક અને શ્રવણયોગ્ય છે. જે કોઈ વ્યક્તિ રોજ આ દેવી શક્તિ ઉત્પત્તિ કથા વાંચે છે, તે સર્વ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને શુભ સંતાન પામે છે. પરમ અને શાશ્વત શક્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, પ્રજાપતિએ સંયોગથી ઉત્પન્ન થનારી સંતાનસૃષ્ટિ કરવા માટે પોતાને તૈયાર કર્યા. તેમણે પોતે અર્ધ સ્ત્રી અને અર્ધ પુરુષ રૂપ ધારણ કર્યું. સ્ત્રી ભાગમાંથી શતરૂપા જન્મી. બ્રહ્માએ વિરાટને સર્જ્યા, જે અર્ધ પુરુષ બન્યા; એ જ સ્વયંભુવ મનુ કહેવાય છે, જે પ્રથમ મનુષ્ય છે. શતરૂપા દેવીય તપસ્યા કરીને તેજસ્વી મનુની પત્ની બની. તેમના ગર્ભથી બે પુત્રો જન્મ્યા: પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ. અને બે વિખ્યાત પુત્રીઓ પણ જન્મી: એકનું નામ આકુતિ અને બીજું પ્રસૂતિ. સ્વયંભુવ મનુએ પ્રસૂતિને દક્ષને આપી અને આકુતિને ઋચિ પ્રજાપતિને આપી. આકુતિથી ઋચિને મન દ્વારા એક પાવન યુગલ જન્મ્યા: યજ્ઞ અને દક્ષિણા, જેઓ વિશ્વને પોષણ આપે છે. દક્ષ પ્રજાપતિએ ચોઉવીસ પુત્રીઓ જન્માવી: શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, પુષ્ટિ, તૃષ્ટિ, મેધા, ક્રિયા, બુદ્ધિ, લજ્જા, વપુ, શાંતિ, સિદ્ધિ અને કીર્તિ—આ તેર છે. ધર્મે, પત્ની માટે, દક્ષની પુત્રીઓને સ્વીકારી; બાકી અગિયાર નાની અને સુંદર આંખવાળી પુત્રીઓ રહી: ખ્યાતિ, સત્યાર્થા, સંભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રિતિ, ક્ષમા, સન્નતિ, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા. બ્રિગુ, શર્વ, મરીચિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, વશિષ્ઠ, પાવક અને પિતૃઓએ પણ દક્ષની પુત્રીઓને પત્ની રૂપે સ્વીકારી. આ પુત્રીઓમાંથી આરંભ કરીને, કામથી યશ સુધીના તેર પુત્રો જન્મ્યા. ધર્મના આ પુત્રીઓ શ્રેષ્ઠ અને શુભ છે; અધર્મના વંશમાં હિંસા વગેરેમાંથી દુઃખદ પાત્રો જન્મ્યા. નિકૃતિ વગેરેમાંથી અધર્મથી ચિહ્નિત પુત્રો જન્મ્યા; તેમના પત્ની અને સંતાન અનિયમિત રીતે ઉદભવ્યા. આ રીતે તામસિક સૃષ્ટિ ઊભી થઈ, પણ ધર્મથી સંચાલિત રહી. દક્ષની પુત્રી અને રુદ્રની પ્રિય, સતી હતી. પતિના તિરસ્કારથી, સતીએ દક્ષથી પ્રાપ્ત શરીર ત્યાગી દીધું અને દક્ષ તથા તેની પત્ની સહિત પરિવારજનોનું નિંદન કર્યું. પછી તે મેનાની અને હિમવંત પર્વતની પુત્રી રૂપે જન્મી. રુદ્રે, પોતાની સમાન તેજવાળી સતીને જોઈ, તેને પોતાની પત્ની રૂપે સ્વીકારી. બ્રહ્માએ જેમ કહ્યું હતું તેમ, તેણે અનેક અન્ય પણ સર્જ્યા. બ્રિગુ અને ખ્યાતિથી લક્ષ્મી જન્મી, જે નારાયણની પ્રિય છે. ધાતા અને વિધાતા, બંને દેવતાઓ, મનુ ચક્રોને પોષે છે; તેમાથી પુત્રો, પૌત્રો અને અનેક વંશજ પેદા થયા. બ્રિગુના બધાં વંશજ સ્વયંભુવ મનુના અંતરાલમાં ગણાય છે. મરીચિથી સંભૂતિ જન્મ્યા, જેમણે પૌર્ણમાસા જન્માવ્યા. અને ચાર વિખ્યાત પુત્રીઓ પણ જન્મી, જેમના વંશમાંથી અનેકપુત્રવાળા કશ્યપ જન્મ્યા. આ રીતે દેવીની શક્તિનું અને પ્રજાસૃષ્ટિનું દિવ્ય વર્ણન પૂર્ણ થાય છે.