શિવપુરાણમ્

શ્રેષ્ઠ આત્માઓએ, હવે હું સૃષ્ટિના આરંભની પવિત્ર કથા કહું છું, જે શાસ્ત્રોક્ત છે અને અનાદિ-અનંત તત્ત્વોને સ્પષ્ટ કરે છે. અગિયારમું તત્ત્વ મન છે, તેનું સ્વરૂપ દ્વૈત છે અને તે પોતાની વિશિષ્ટ ગુણધર્મ ધરાવે છે. જ્યારે અહંકારમાં તમોગુણ જોડાય છે, ત્યારે તેનાથી સુક્ષ્મ પાંચ મહાભૂત તત્વો ઉત્પન્ન થાય છે. એ મહાભૂત તત્વોમાં પ્રથમ તત્વને મુખ્ય તત્વ કહેવામાં આવે છે, કેમ કે તે સર્વપ્રથમ પ્રગટે છે. આ મુખ્ય તત્વમાંથી માત્ર ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યારપછી આકાશ પ્રગટે છે. આકાશમાંથી સ્પર્શ ઉત્પન્ન થાય છે અને એ સ્પર્શથી વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. વાયુમાંથી રૂપ ઉત્પન્ન થાય છે અને તે રૂપથી અગ્નિ પ્રગટે છે. અગ્નિમાંથી રસ ઉત્પન્ન થાય છે, અને એ રસથી જળની ઉત્પત્તિ થાય છે. જળમાંથી ગંધ ઉત્પન્ન થાય છે અને ગંધથી પૃથ્વી (માટિ)નું સર્જન થાય છે. આ રીતે તત્વોથી સર્વ ચરાચાર પ્રાણી અને પદાર્થોની રચના થાય છે. પુરુષ અને અવ્યક્તની કૃપાથી, મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ તત્ત્વ સુધી, એ સર્વે મળીને બ્રહ્માંડ રૂપ અંડનું નિર્માણ કરે છે. જ્યારે એ અંડમાં બ્રહ્માનું કારણ અને સાધન પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ બ્રહ્મા તેમાં વિશાળરૂપે વિકાસ પામે છે. એ બ્રહ્મા, શરીરધારી પ્રથમ પુરુષ છે, અને સર્વ સૃષ્ટિના આધિ-સર્જક કહેવાય છે. આ રીતે આરંભે બ્રહ્માનું અવતરણ થાય છે. પરમેશ્વરનું રૂપ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી ચિહ્નિત છે. બુદ્ધિથી ધર્મ અને સ્વામીપદ ઉત્પન્ન થાય છે; એ બ્રાહ્મી બુદ્ધિ છે, જે યજ્ઞમાં ગૌરવ અનુભવે છે. અવ્યક્તમાંથી, જે કંઈ બ્રહ્મા મનથી ઇચ્છે છે, તે જન્મે છે; એ સ્વામીપદથી અને ત્રિગુણના આધિનપણે, બ્રહ્મા તેને રૂપાંતરિત કરે છે. પછી બ્રહ્મા પોતાને ત્રણ ભાગે વિભાજીત કરે છે અને ત્રણ લોકમાં કાર્ય કરે છે—સર્જન, સંહાર અને નિરીક્ષણ—આ ત્રણેય ક્રિયાઓથી પોતે જ કાર્યરત રહે છે. ચાર મુખવાળા બ્રહ્મા છે; કાળરૂપે અંતક કહેવાય છે; અને સહસ્ત્રમસ્તક પુરુષ સ્વયંભૂ ત્રણ અવસ્થામાં છે. સત્ત્વ અને રજોગુણ બ્રહ્મા છે; કાળરૂપે તમસ અને રજસ છે; અને વિષ્ણુરૂપે માત્ર સત્ત્વનું પ્રભુત્વ રહે છે. ભગવાનમાં ગુણોની વૃદ્ધિ પણ ત્રિવિધ છે. બ્રહ્મારૂપે એ જગતની રચના કરે છે; કાળરૂપે એ તેને સંહારી લે છે; અને પુરુષરૂપે સર્વથી ઉદાસીન રહે છે—ભગવાનની ક્રિયા ત્રિવિધ છે. આ રીતે ત્રિવિધ વિભાજનથી બ્રહ્માને ત્રિગુણાત્મા કહેવાય છે; અને ચાર પ્રકારની વિશિષ્ટતા હોવાથી તેને ચતુર્વ્યુહ પણ કહે છે. એ પ્રથમ હોવાથી આદિદેવ છે; અજન્મા હોવાથી અજ જન્મા કહેવાય છે; અને સર્વ જીવોની રક્ષા કરનાર હોવાથી પ્રજાપતિ તરીકે સ્મરણ થાય છે. સ્વર્ણમય મેરુ એ બ્રહ્માંડ અંડનું શંખ છે; એ અંડના ગર્ભની જળો સાગર છે; અને પહાડો એના આવરણરૂપ છે. એ અંડની અંદર સર્વ લોક, ચંદ્ર, સૂર્ય, તારાઓ, ગ્રહો અને પવન સહિત સમગ્ર બ્રહ્માંડ સમાયેલ છે. આ અંડને બહારથી દસગણ જળ ઘેરી રાખે છે; એ જળને દસગણ અગ્નિ ઘેરે છે; અગ્નિને દસગણ વાયુ ઘેરે છે; વાયુને દસગણ આકાશ ઘેરે છે; અને આકાશને મુખ્ય તત્વ ઘેરે છે. મુખ્ય તત્વને મહત્તત્વ ઘેરે છે અને તેને અવ્યક્ત ઘેરે છે. એ રીતે એ અંડને બહારથી સાત આવરણોએ ઘેરી રાખ્યું છે. આ રીતે આઠ મૂળ તત્ત્વો છે, જે સર્જન, પાલન અને સંહારની ક્રિયા કરે છે. એક બીજામાંથી ઉત્પન્ન થઈ, એ તત્ત્વો એકબીજાને આધાર આપે છે; જેમ આધાર અને આધારિત વસ્તુઓમાં પરિવર્તન રહે છે, તેમ અહીં પણ છે. જેમ કાચબો પોતાના અંગો ફેલાવે અને પાછા ખેંચે છે, તેમ અવ્યક્ત પણ સર્વ રૂપોને ઉત્પન્ન કરીને અંતે પાછા ખેંચી લે છે. બધું અવ્યક્તમાંથી તેની સ્વભાવ પ્રમાણે ઉત્પન્ન થાય છે; અને જ્યારે સંહારનો સમય આવે છે, ત્યારે બધું પાછું ક્રમશઃ અવ્યક્તમાં વિલીન થઈ જાય છે. ગુણો સમયના પ્રભાવથી અસમાન કે સમાન બને છે; જ્યારે ગુણો સમતોલ થાય છે, ત્યારે સંહાર સમજવો; અને જ્યારે અસમતોલ થાય છે, ત્યારે સર્જન થાય છે. આ ઘન અંડ બ્રહ્માનું ગર્ભ છે—મહાન ક્ષેત્ર છે; અને બ્રહ્મા એ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે. આવા બ્રહ્માંડ અંડો અનંત છે, જે પ્રકૃતિની વ્યાપકતાથી સર્વત્ર, ઉપર-નીચે અને ચારે બાજુ સ્થિત છે. દરેક સ્થાને, ચતુમુખી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ, પ્રકૃતિથી સર્જાય છે અને શંભુના સંનિધિમાં પહોંચે છે. મહાદેવ, અવ્યક્તથી પર, અવ્યક્તમાંથી બ્રહ્માંડ અંડનું સર્જન કરે છે; એ અંડમાંથી મહાબળવાન બ્રહ્મા જન્મે છે અને એ બ્રહ્મા આ લોકોની રચના કરે છે. આ પ્રકૃતિની સર્જના પ્રથમ છે, જે હું વર્ણવી છે; એ બુદ્ધિથી રહિત છે અને મહાપ્રલય સમયે સર્વેમાં વિલીન થઈ જાય છે—આ સર્વ ભગવાનની લીલા છે. જે અનંત કારણરૂપ છે—બ્રહ્મા, પ્રકૃતિ, પ્રધાન, જે અનાદિ, અમર્યાદિત શક્તિયુક્ત, શુદ્ધ, લાલવર્ણ અને આત્મા સાથે એકરૂપ છે. એ પ્રકૃતિ, વિકાસશીલ અને રજોગુણથી પ્રબળ હોવાથી, જગતના વિસ્તરણ અને વૃદ્ધિનું કારણ બને છે; શરૂઆતમાં આઠ પ્રકારના રૂપો ઉત્પન્ન કરે છે અને અંતે તેમને પછાડી લે છે. સર્વ કારણોની ઉત્પત્તિ અને પુનઃક્રિયા માત્ર મહાદેવની ઈચ્છાથી થાય છે, જેમની મહિમા પ્રકૃતિથી પણ પર છે. હવે, મુનિ, મને સર્વ મનુઓ તથા વિવિધ કલ્પો અને તેમાં વચ્ચે સર્જના તથા પુનઃસર્જન વિશે કહો. બ્રહ્માના સમયના ઉત્તમ અર્ધભાગને તેની અવધિ માનવામાં આવે છે; અને એ અવધિ પૂર્ણ થાય ત્યારે, બીજો સમય આરંભે છે અને પછી પુનઃસર્જન થાય છે. દરેક પૂર્વ જન્મના બ્રહ્માના દિવસે ચૌદ મનુઓના મહાક્રમ ચક્રવાત છે. મનુઓ અને કલ્પો અનાદિ, અનંત અને સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞેય હોવાથી, તેમને શબ્દોથી અલગથી વર્ણવી શકાતા નથી. ભલે બધું વર્ણવાયું હોય, પણ તેના શ્રવણથી શું લાભ? તેથી હું તેમને અલગથી વર્ણવી શકતો નથી. હમણા જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે, તેમાં સર્જના અને વિનાશના ચક્ર સંક્ષિપ્ત રૂપે થાય છે. હાલ ચાલતો કલ્પ 'વરાહ' કલ્પ તરીકે ઓળખાય છે અને તેમાં પણ, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ચૌદ મનુઓ છે. આ રીતે, સર્વ સૃષ્ટિનું રહસ્ય અને બ્રહ્માંડના આરંભથી લઈને મનુઓ સુધીની કથા પરમ પવિત્ર શાસ્ત્રોક્ત રીતે વર્ણવાઈ છે.